جىل سايىن قاڭتار تۋىپ, اياز قىسقاندا بۋرا جارايدى. بۇل تابيعي زاڭدىلىق. ويتكەنى بۇل كەز – ىنگەننىڭ كۇيتى كەلىپ, شاعىلىساتىن ۋاقىت. بۋرانىڭ جاراۋى كوبىندە قازاقتىڭ ەسكى جىل قايىرۋ امالى بويىنشا قامبار توعىسىمەن قاتار كەلەتىندىكتەن, كەيبىر وڭىرلەردە بۇل مەزگىلدى بۋرا توعىس دەپ تە ايتادى.
جالپى, قۇداي جاراتقان قوڭىر اڭداردىڭ (بۇعى, بۇلان, مارال, ەلىك, كيىك, ت.ب.) بۇلجىمايتىن ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى بار. بۇل حايۋاندار كەلەگە تۇسەر (شاعىلىسۋ) كەزىندە ەركەك تەكەلەرى ءوزارا سايىسىپ, جەڭىپ شىققانى ءۇيىر قايىرۋ مارتەبەسىنە يە بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مىقتىسى عانا ۇرپاق وربىتۋگە قۇقىلى. وسىلاي تابيعي سۇرىپتالۋدىڭ ارقاسىندا دالانىڭ قوڭىر اڭى ساپاسىن جوعالتپايدى.
وسى ءۇردىس, ياعني وسى ءتاسىل بەك ت ۇلىك مالدىڭ ىشىندە تەك تۇيە بالاسىنا عانا ءتان. قاڭتاردا جاراعان بۋرالار سايىسادى. جەڭگەنى ىنگەندەردى قايىرادى. بالا كەزىمىزدە بۋرالار شايقاسىن تالاي كوردىك. ءبىزدىڭ اۋىلدا زياداننىڭ سارى بۋراسى جانە بايمىرزانىڭ قارا بۋراسى دەگەن ەكى جانۋار بولدى. بىلايعى كۇندەرى موپ-مومىن. ال جاراعان كەزىندە ماڭىنا جان بالاسى جولامايدى. شابىنعاندا اۋزىنان اق كوبىك شاشىپ, ءتىسىن قايراپ سىقىرلاتادى, ارتقى تىرسەگىن بۇگىڭكىرەپ, اياعىن تالتايتىپ, بوكسەسىن شومەيتىپ, كەۋدەسىن كوتەرىپ, قۇيرىعىمەن قوس تاقىمىن ەرسىلى-قارسىلى سابالاپ, ايبات شەگەدى. قىس قانشالىقتى قاتتى بولسا, بۋرا دا سونشالىقتى ۇزاق جارايدى. اتاقتى بازار جىراۋدىڭ «قاڭتارداعى بۋراداي, ازۋ ءتىسىن قايراعان» دەيتىنى ءدال وسى. ءبىر قىزىعى, جاراعان بۋرا ءبىر اي وتتامايدى, سۋ ىشپەيدى, قانشىرداي قاتىپ, ءىشىن تارتادى.
جاراعان بۋرا كۇيلى بولسا وتە قاۋىپتى. ءتىپتى ادام الاتىندارى دا بولعان. مۇنداي ادام الاتىن بۋرانىڭ الدىڭعى وركەشىنە جەلبىرەتىن قىزىل شۇبەرەك بايلاپ قويادى. قاباعان ءيتى بار ۇيلەر قاقپاسىنا «وستوروجنو! زلايا سوباكا» دەپ جازىپ قوياتىنى سياقتى. ويتكەنى ەرتەدە بۋراسى ادام ولتىرسە, يەسى قۇن تولەيتىن جوسىن بولعان. ال جوعارىداعىداي ەسكەرتكەن جاعدايدا جەڭىلدىك بار دەگەندەي. ياعني جەلبىرەگەن قىزىل تۋلى بۋرادان اقىلى بار ادام الىس جۇرەدى. ودان قالدى كىسى الاتىن بۋرانىڭ يەسى مالىنىڭ اۋىزىن شايناي المايتىنداي ەتىپ قۇرساۋلاپ تاستايدى. بۇنى «قاۋسار» دەپ اتايدى. ءبىر اي ءشوپ جەپ, سۋ ىشپەيتىن حايۋانعا ءبارىبىر.
* * *
حالقىمىزدىڭ كونە جىرلارى مەن فولكلورىندا, ودان قالدى ادەبي شىعارمالاردا جاراعان بۋرانىڭ ادامعا شاپقانى جايلى اڭگىمە جەتەرلىك. مىسالى, اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء«ومىر مەكتەبى» اتتى عۇمارنامالىق تۋىندىسىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىندا «اقجامباس» اتتى اڭگىمەسى بار. اقجامباس دەپ وتىرعانى – ايعىر. ونىڭ جامباسىن جاراعان بۋرا شايناپ جارالاعاندىقتان, كەيىن جازىلعان جارانىڭ ورنىنا اق تۇك ء(جۇن) شىققان ەكەن. ءسويتىپ, كۇرەڭ ايعىر وسىلاي اتانعان.
وقيعا بىلاي بولىپتى. تۇرتاي دەگەن تۇيەلى بايدىڭ كىسى الاتىن بۋراسى بار ەكەن. ول قاڭتاردا جاراعانى بىلاي تۇرسىن, ەسسىز قۇتىراتىن كورىنەدى. ەل قۇتىرعان بۋرانى شاۋجايلاپ قايىر دەپ باكەي دەگەن جىلقىشىنى جۇمسايدى. باكەڭ مىڭ جىلقىنىڭ ىشىنەن ءۇيىرىن قاسقىرعا الدىرمايتىن ازۋلى التى جاسار كۇرەڭ ايعىردى بىرنەشە كۇن جاراتىپ, ەتىن قاتىرىپ ءمىنىپ جولعا شىعادى. قولىندا قىزىل قايىڭنان جونعان سويىل. سالت اتتى ادامدى كورگەن بۋرا شابىنىپ تۇرا كەلەدى. استىنداعى اتىنا سەنگەن باكەي بوربايلاتىپ قارسى شابادى. بۋرا دا ۇمىتىلادى. ەپتى جىلقىشى ورايىن تاۋىپ بۋرانى سويىلمەن سالىپ وتەدى. موينىنا تاياق تيگەن حايۋان جالت بۇرىلىپ تاعى ۇمتىلادى. الدا-جالدا اۋزىنا ىلىكسە شايناماي جۇتاتىن ءتۇرى بار. باكەي تاعى سوعادى. ءسويتىپ, ايقاس ۇزاققا سوزىلادى. بۋرانىڭ بەتى قايتار ەمەس. اقىرى باكەيدىڭ ءوزى قاشادى. بۋرا قۋىپ كەلەدى. ون شاقىرىمداي جەردە قارپىق اۋىلىنىڭ اعاشتان سالعان قىستاۋى بار. سوعان قاراي تارتادى. بۋرا دا قويار ەمەس, قاردى بۇزىپ-جارىپ تارتىپ كەلەدى. قۇتىلماسىن اڭعارعان جىلقىشى قارپىق اۋىلىنىڭ شەتكى اۋلاسىنا كىرىپ ۇلگەرەدى. سىرتقى قاقپانى قاق جارىپ بۋرا دا كىرىپ كەلەدى. باكەي ات-ماتىمەن ۇلكەن اعاش ۇيگە كىرىپ ۇلگەرەدى. ءۇي يەسى ەسىكتى جابا قويادى. اشۋلى بۋرا ءدال ەسىكتىڭ كوزىنە شوگىپ جاتىپ الادى. سول جاتقاننان ەكى كۇن جاتادى. ءۇشىنشى كۇنى ورنىنان تۇرىپ, ماڭايدى اينالسوقتاپ جۇرەدى. تەگى توڭازىعان بولسا كەرەك. باكەي باسقا قاقپادان شىعىپ قۇتىلىپ كەتەدى. بىراق كەكتى بۋرا بۇل وقيعانى ۇمىتپاعان ەكەن. ءبىر جىل وتكەندە ءۇيىر قايىرىپ جۇرگەن كۇرەڭ ايعىردى ىزدەپ كەلىپ ايقاسادى. ايعىر دا ايانىپ قالمايدى. وسى شايقاستا بۋرانىڭ تىلەرسەگى ءتىلىنىپ, ايعىردىڭ قوڭى جارالانادى. ءسويتىپ, اتاقتى كۇرەڭ ايعىر «اقجامباس» اتاندى.
* * *
جوعارىداعىداي اڭگىمەنىڭ تاعى ءبىر سۇلباسىن ەتنوگراف-جازۋشى مارقۇم جاعدا بابالىقوۆ جازىپ قالدىرعان ەكەن. «ەرتەرەكتە, – دەپتى جازۋشى. – ەرەنقابىرعانىڭ مانا وزەنى ماڭىن مەكەندەگەن كەرەي جۇرتىندا ءارى نايزاگەر, ءارى قامشىگەر بالەل دەگەن كىسى بولدى. بۇل كىسىنىڭ اكەسى لاق باتىر بولعان ادام ەكەن. قىسقاسى, ناعىز كوكجالدىڭ تۇقىمى. باكەڭ 1945 جىلدارى 50 جاس كەزىندە قاقاعان قاڭتاردا بۇركىت سالىپ, تاۋعا شىعىپتى. قىراتتاپ كەلە جاتسا, سايدىڭ ىشىندە قالماقتىڭ ءبىر كەلە تۇيەسى جاتىر. بۇركىت ۇستاعان ادامدى كورىپ قالماقتىڭ قارا بۋراسى تۇرا ۇمىتىلادى. جاراعان بۋرا اق كوبىگى بۇرقىرىپ كەلە جاتىر. ساسقالاقتاعان بالەل وڭ قولىندا بالداقتا وتىرعان قۇسىن ۇشىرىپ جىبەرىپ, ەردىڭ الدىڭعى قاسىنا ءىلىپ قويعان قامشىسىن الىپ ۇلگەرەدى. بۋىرقانىپ, بۇرسانىپ, مۇزداي تەمىر قۇرسانىپ, ازۋىن ايعا بىلەپ كەلىپ قالعان بۋرانى قاق ماڭدايدان تارتىپ جىبەرەدى. بۋرا شوكە ءتۇسىپ جاتىپ قالادى. بۋرانىڭ يەسى موڭعول داۋ كوتەرەدى: «سەن قازاق بۋرامدى قىلىشپەن شاپتىڭ, قۇنىن تولە» دەيدى. باكەڭ:
– مىنامەن ۇردىم, – دەپ ابدەن ىسىلعان تاسپالى قامشىسىن كورسەتەدى.
– ونى قالاي دالەلدەيسىڭ؟ بالەل قامشىگەر «قازىر» دەيدى دە, ولگەن بۋرانىڭ باسىن كولدەنەڭ قويىپ, ات ۇستىنەن ىزعىتىپ كەلىپ, قامشىمەن سالىپ وتەدى. قاراسا قامشى تۇيەنىڭ باس سۇيەگىن تەسىپ جىبەرگەن ەكەن دەيدى. ءسويتىپ, داۋدان قۇتىلىپتى».
* * *
وسىعان ورايلاس جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى كادىربەك سەگىزباەۆتىڭ دا «شاعان ب ۇلىگى» اتتى دەرەكتى اڭگىمەسى دە بار. «ەرتەدە نازار جاناق ۇلى دەيتىن ج ۇلىمىر جىگىت بولىپتى, – دەيدى جازۋشى. بۇل ازامات ەل قىدىرىپ ءجۇرىپ ءبىر كەلە تۇيەگە كەز بولادى. ونىڭ ىشىندە جاراعان بۋرا بار ەكەن, ول تۇرا ۇمتىلادى. جوتانىڭ باسىندا تۇرعان ءبىر كىسى: «بالام, بەرى قاراي قاش» دەپ ايعايلايدى. الايدا نازار قاسقايىپ تۇرا قالىپ, بۋرانى دىراۋ قامشىمەن قاق ماڭدايدان تارتىپ قالىپ, مۇرتتاي ۇشىرادى دا, «جوتادا قاراقشىداي قالقايىپ تۇرعان تۇيەشىنى ۇرىپ تاستايىن دا, مالىن الىسقا ايداپ كەتەيىن» دەگەن شايتان ويدىڭ جەتەگىندە سايلانىپ تۇرادى. سودان قاسىنا كەلگەن ادامعا ەندى قامشى سىلتەي بەرگەندە, ول جىگىتتى ات ۇستىنەن ج ۇلىپ الىپ, تىزەسىمەن باسىپ وتىرا قالادى دا:
– قارعىس جەيسىڭ بە, قامشى جەيسىڭ بە؟ – دەيدى.
– اقساقال, قارت كىسى ەكەنىڭىزدى بايقاماي قالدىم. كەشۋ جاساڭىز. بۋراڭىزدى ءولتىردىم. ساقالىڭىزدى سىيلاماي سىزگە قول كوتەردىم. ايى-بىمدى كەشىڭىز, كەشپەسەڭىز ءوز قولىڭىزبەن باسىمدى كەسىڭىز, – دەپ, ساپىسىن سۋىرىپ الىپ قارتقا ۇسىنادى.
– نىسپىڭ كىم؟ قاي تۋعان بولاسىڭ؟
– اتىم – نازار. اكەم – جاناق.
– ە, تۇزاقشى جاناق ءبيدىڭ ءبىر جۇلىمىر ۇلى بار دەۋشى ەدى. سول ەكەنسىڭ عوي.
– ءيا, سول – مەنمىن, اتا. ەشكىم بەتىمنەن قاقپاعان, اۋزىمدى ەشكىم باقپاعان بەيباستاق, اۋىزدىقسىز وسكەن بايدىڭ ەركەسىمىن. ەندى ولتىرە بەرىڭىز.
– جوق, بالام, جاس جانىڭنىڭ, بوس موينىڭنىڭ وبالىنا قالىپ قايتەمىن, جاي قولىڭدى, باتامدى بەرەيىن: «جەتكىنشەكتىك, جەلكوبىك مىنەزىڭدى تاستا. ازاماتقا ءتان جوندەم ءىسىڭدى باستا. باي بالاسى ءبىر جىعىلماي جەر تانىماس دەگەن, جىعىلعانىم جەردىڭ جارى ەمەس, قارت ادامنىڭ زورى دەپ ءبىل. اتىڭ نازار ەكەن, كوپشىلىكتىڭ بازارى بول. قولىڭنىڭ قارىنداعى كۇشتەن گورى, كوزىڭنىڭ قىرىنداعى ءىستى اڭعار. ايتۇياقتىنىڭ اسىلى, ادىلدىك جولدىڭ جاسىنى بول. جاقسىلىققا جاق بول, جاماندىقتان ساق بول! ءاۋمين! ال, بالام, اتىڭا ءمىن, جولىڭ بولسىن», دەپ نازاردى اتتاندىرىپتى. سول نازار قاريانىڭ سوزىنەن كەيىن مۇلدە وزگەرىپ, ەل قامىن جەگەن بي اتانعان ەكەن…».