ادەمى تون, ساپالى اياقكيىم دايىندايتىن تەرىنىڭ ماسەلەسى قوردالانىپ قالدى. سوڭعى ون جىلدىقتا ۇكىمەتپەن دە, بانكپەن دە, ءتىپتى بيزنەسپەن دە ءتىل تابىسا الماي كەلە جاتقان سالالاردىڭ ءبىرى – ءىرى قارا تەرىسىن كادەگە جاراتۋ سالاسى. تەرى وڭدەۋشىلەر مەن اياقكيىم ازىرلەۋشى اراسىندا وزىندىك نارىق قالىپتاسپاعانىن سالا وكىلدەرى دە ءجيى ايتادى. سوڭعىسى ءالى كۇنگە دەيىن كورشى ەلدىڭ نارىعىنا كوز ءسۇزىپ, ساپالى تەرىنى سول جاقتان الۋعا تىرىسادى.
سۋبسيديا سەگمەنتتى اينالىپ وتەدى
مال شارۋاشىلىعىندا جەم-شوبىنە, ءسۇت پەن ەتىنە بەرىلەتىن سۋبسيديا تەرى وڭدەۋ سەگمەنتىن اينالىپ وتەدى. مال تەرىسىنىڭ وزگە مەملەكەتتەرگە, نەگىزىنەن, قىتاي, قىرعىزستان مەن وزبەكستانعا شيكىزات تۇرىندە ارزانعا ساتىلىپ, كەيىن دايىن ءونىم تۇرىندە الدەنەشە ەسە قىمباتقا كەرى قايتاتىنىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وسىعان دەيىن دە بىرنەشە رەت ايتتى.
كەيبىر ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنە دەن قويساق, مال تەرىسى كولەڭكەلى جولدارمەن ەكسپورتتالىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسەبىنە ەنبەي قالعان. كولەڭكەلى تەرى ەكسپورتىنىڭ جالپى سوماسى 2 ملرد ەۋرو دەگەن پىكىر دە بار.
قوعام قايراتكەرى, ەكونوميست قۋانىش ايتاحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت مال تەرىسىن كادەگە جاراتۋ ماسەلەسىنە 2014-2015 جىلداردان بەرى عانا ءىشىنارا كوڭىل بولە باستادى. بىراق ونىڭ سيپاتى مال تەرىسىنىڭ ەكسپورتىن شەكتەۋ نەمەسە شەكتەۋدى الىپ تاستاۋمەن عانا شەكتەلدى. ەلدەگى مالدىڭ 80 پايىزى جەكەنىڭ قوراجايىندا. سول قوراجايدا تالاي تەرى تۋلاق بولىپ جاتىر. سەبەبى ساتىپ الار ەشكىم جوق. قالاعا اكەلىپ وتكىزۋ ەڭبەكتى اقتامايدى. باعاسى دا تىم ارزان. ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, مال شارۋاشىلىعى مالدى كۇتىپ, باپتاۋدان باستاپ مال تەرىسىن دايىنداۋ, وتكىزۋگە دەيىنگى تەحنولوگيالىق تىزبەكتەن تۇراتىن ۇلكەن كەشەندى سالا. تاراتىپ ايتساق, تەرىدەن شىعاتىن اقۋىزدان شۇجىقتىڭ سىرتىنداعى قابىن جاسايدى. مەديتسينادا دا پايدالانادى. ەڭ جوعارى ساپالى تەرى ونىمدەرىنەن ءدارىنىڭ كاپسۋلاسى, جەلاتين ازىرلەنەدى. اراداعى بايلانىس ءۇزىلىپ قالسا, ەكىنشىسىنىڭ دە دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى. كەڭەس وداعى كەزىندە جىلدار بويى قالىپتاسقان تىزبەكتى 1990-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تالقانداپ الدىق. مالدىڭ ەتىن عانا پايداعا جاراتىپ, تەرىسى مەن ءجۇنى دالادا شاشىلىپ قالدى. «مال تەرىسىن, ءجۇنىن كادەگە جاراتا المادىق, تەحنولوگيالىق تىزبەك ءۇزىلىپ قالدى, بۇل جەڭىل ونەركاسىپتىڭ تۇرالاپ قالۋىنا اسەر ەتتى. پارلامەنتتە بۇل ماسەلە بىرنەشە رەت كوتەرىلسە دە نازارعا الىنبادى», دەيدى ق.ايتاحانوۆ.
ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمسىز
ساراپشىلاردىڭ سوزىنە دەن قويساق, مال تەرىسىن تەرەڭدەپ وڭدەۋ سەگمەنتى ازىرگە ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمسىز. ينۆەستورلار دامۋدىڭ قاناتىنا جارماسىپ تۇرعان سالالارعا عانا مويىن بۇرادى. 2000-جىلداردىڭ ورتا شەنىندە تۇرىك ينۆەستورلارى وڭتۇستىك-شىعىس ايماقتاردان مال تەرىسىن تەرەڭدەتىپ وڭدەيتىن, اياقكيىم, تون تىگەتىن كاسىپورىندار اشپاق دەگەن اڭگىمە تارادى دا, باسىلىپ قالدى. تۇرىك ينۆەستورلارى الماتىدان مال تەرىسىنەن جەلاتين دايىندايتىن زاۋىت اشادى دەگەن جاڭالىقتىڭ دا اياعى سوزىلىپ بارادى.
«بيزنەس قيۋى كەتكەن سالاعا اتتاپ باسپايدى. مال تەرىسىن وڭدەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت, ونى جۇزەگە اسىراتىن مينيسترلىكتەردىڭ, ناقتى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ناقتىلانۋعا ءتيىس. سول كەزدە عانا سالادا ىلگەرىلەۋ بولادى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ق.ايتاحانوۆ.
قازاقستان تەرى وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى نۇرمان نۇپتەكەەۆ – تەرى وڭدەۋ سالاسىندا تاجىريبە جيناعان مامان. ونىڭ ايتۋىنشا, مال تەرىسىن وڭدەۋ, تەرى بىلعارى دايىنداۋ سالاسى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىندەگى الپاۋىت كاسىپورىندار كولەڭكەسىندە قالىپ قويدى.
ء«ىرى قارا مال مەن قوي تەرىسىن وڭدەيتىن زاۋىتتار مەن تسەحتاردىڭ قۇرىلعىلار مەن جابدىقتارىن جاڭالاۋعا ارنايى ليزينگتىك باعدارلاما قابىلدانسا دەگەن تالاپ-تىلەگىمىز بار. سەبەبى جابدىقتاردىڭ توزىعى جەتكەن, جاڭا زامان تالابىنا ساي ەمەس. زاماناۋي تەرى وڭدەۋ جابدىقتارىنىڭ باعاسى وتە قىمبات, تەرى وڭدەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەندەر ونى ءوز قاراجاتىنا الا المايدى. ليزينگتىك باعدارلاما قابىلدانۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىندا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا سيىر جانە قوي تەرىلەرى پايدالانىلعان وتاندىق ونىمدەرگە دەگەن تاپسىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ ارقىلى ءوندىرىستىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتە الامىز. ماسەلەن, بىلعارىدان تىگىلگەن جازدىق, قىستىق اياقكيىمدەر, قۇرىلىس سەكتورىنا قاجەتتى اياقكيىمدەر, قوي تەرىسىنەن تىگىلگەن كەۋدەشەلەر, توندار, بايپاقتار, ش ۇلىق, قولعاپ سياقتى بۇيىمداردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تىزىمىنە ەنگىزسە, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر جۇمىس ىستەر ەدى», دەدى ن.نۇپتەكەەۆ.
جىلىنا 3 ملن تەرى وڭدەۋگە بولادى
تەرى وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ كوسەگەسىن كوگەرتپەي وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە, حيميالىق قوسپالاردىڭ كوپ بولىگى – يمپورت. تەرى ءوندىرىسى توقتاماي ءجۇرىپ تۇرۋ ءۇشىن زاۋىتتا از دەگەندە 3-5 ايلىق قور بولۋى كەرەك. «قازاقستاندا وندىرىلەتىن حيميالىق رەاگەنتتەر ەركىن قويما رەجىمىندە قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتىلسا, استانا, الماتى سەكىلدى ءىرى قالالاردا قاجەتتى حيميالىق قوسپالاردىڭ بارلىق ءتۇرىن قامتىعان قويما اشىلسا, تەرى وڭدەۋشىلەرگە ۇلكەن كومەك بولار ەدى, دامۋعا تىڭ سەرپىن بەرەر ەدى», دەيدى ن.نۇپتەكەەۆ.
قازاقستاندا وندىرىلەتىن, ەكسپورتقا شىعارىلاتىن جارتىلاي وڭدەلگەن تەرى ونىمدەرىن ۇكىمەت تاراپىنان سۋبسيديالاۋ ارقىلى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە شيكىزاتتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلادى. ال مەملەكەت تاراپىنان ەكسپورتقا شىعارىلاتىن كەيبىر تاۋارلارعا سۋبسيديا بەرە الساق, باعا دا, ساپا دا جاقسارار ەدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا وڭدەلگەن تەرى جارتىلاي وڭدەلگەن – WET Blue دارەجەسىنە جاتادى. ودان كەيىنگى Crast دارەجەسىندە 70 پايىز وڭدەلەدى. ال Finish دارەجەسىندە تازا بىلعارى بولىپ شىعادى. الەمدىك نارىقتا قانى جەرگە تامباي تۇرعان يتاليانىڭ «Kelton» اياقكيىم برەندى Finish دەڭگەيىندە وڭدەلگەن بىلعارىدان دايىندالعان.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, جان-جاعىمىزداعى ەلدەر تەرى ەكسپورتىنا تىيىم سالىپ, جارتىلاي فابريكات ەكسپورتىنا جونەلتىلەتىن پارتيا قۇنىنىڭ 10 پايىزىنا كەدەندىك باج سالىعىن بەلگىلەگەن. وزبەك ەلىندە ءتورت جىلدان بەرى تەرى وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. جەكە تۇلعالاردان قابىلداعان تەرىگە قوسىلعان قۇن سالىعى سالىنبايدى. ال رەسەيدە وڭدەلمەگەن تەرى ەكسپورتىنا 2015 جىلدان بەرى تىيىم بار. وسى كەزەڭدە بۇل ەلدە تەرىنى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ كولەمى 15,7 پايىزعا, ءوندىرىس كولەمى 8,5 پايىزعا ءوستى.
ء«وندىرىس تىزبەگىنىڭ وسى ساتىلارىنىڭ ءبارىن دامىتساق, اياقكيىم شىعارىپ, جيھاز بۇيىمدارىن وندىرۋگە بولادى. بەلدىكتەن باستاپ سومكەلەرگە دەيىن شيكىزاتىن وزىمىزدە دايىنداۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بىزدە تەرىنى دايىنداۋدىڭ تەحنولوگيالىق تىزبەگى بولماعاندىقتان, ەشكىم ينۆەستيتسيا سالمايدى. تولىق وڭدەلگەن تەرى جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى قوندىرعىنىڭ ءبارى قىمبات. مىسالى, يتاليادا جاسالاتىن قوندىرعىلاردىڭ كەيبىرى 500 مىڭ ەۋرو تۇرادى. قازىر كاسىپكەرلەر ءوز بەتىمەن بانكتەردەن نەسيە سۇراپ, ليزينگ بەرۋشى كومپانيالارعا ۇسىنىستارىن بەرىپ, ارقايسىسى تولىق وڭدەۋ قوندىرعىلارىنا قول جەتكىزۋدى ارمانداپ ءجۇر», دەيدى ن.نۇپتەكەەۆ.
قاۋىمداستىق توراعاسى ەلىمىزدە بۇل سالانى ەكسپورتتىق باج سالىعى ارقىلى عانا قورعاپ وتىرعانىمىزدى ايتىپ ءوتتى. باج سالىعى تومەندەسە قولداعى تەرى جان-جاعىمىزعا كەتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. 2020 جىلدىڭ قاراشا ايىندا سىرتقى ساۋدا جانە حالىقارالىق ۇيىمدارعا قاتىسۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا ۇكىمەتكە وسى باجدى الىپ تاستاۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزگەنى بەلگىلى. مۇنىڭ ەڭ جوعارعى مولشەرى تونناسىنا 200 ەۋرودان اسپاۋى كەرەك. قازىرگى باعا 200 ەۋرومەن قازاقستاننان يمپورتتاۋ قىمباتقا تۇسەدى. بىراق تەرى ەكسپورتىنىڭ لوببيستەرى پارلامەنت ارقىلى باج سالىعىن تومەندەتۋگە تىرىسىپ ءجۇر.
ن.نۇپتەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى زاۋىتتار جوبالىق قۋاتىمەن تولىق جۇمىس ىستەسە, جىلىنا 3 ملن تەرىنى ەركىن وڭدەي الادى. قازىر از-مۇز تاپسىرىسپەن جىلىنا 1 ملن 750 مىڭ تەرىنى وڭدەپ وتىر. مامان ءسوز اراسىندا قازاقستاندا دايىندالاتىن مال تەرىسىنىڭ تابيعي ساپاسى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. تابيعات ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى مال تەرىسىنىڭ تابيعي تەسىك كوزدەرىنىڭ (پورا) اراسى تىعىز, سەرىپپەلى, جوعارىدا ايتىپ وتكەن Finish ۇدەرىسى كەزىندە ىدىراپ كەتپەي, تابيعي قالپىن ساقتاپ قالادى. بىراق مال ازىعى قۇرامىنداعى دارۋمەندەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, مال سويۋ تالاپتارىنىڭ ساقتالماۋى تەرى ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەدى. دارۋمەندەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن تەرى اقتاڭداقتانىپ, مۇنىڭ سوڭى سەلدىرەپ, ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەگى وڭدەۋ كەزىندە دە ىدىراپ كەتەدى.
«جارتىلاي وڭدەلگەن تەرى دايىن بىلعارىعا اينالعانشا ءتۇرلى ءوندىرىس تىزبەگىنەن ءجۇرىپ وتەدى. ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز تەرىنى Finish دارەجەسىندە وڭدەۋگە جەتپەيدى. قازىر الەمدىك نارىقتاعى تەرىنىڭ ءباسىن جەلاتين ۇستاپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلدە جارامسىز دەپ جەلاتينگە جىبەرىلگەن تەرىلەر باتىس ەلدەرىندە كولىكتەردىڭ سالوندارىنا, ءۇي جيھازدارىنا قولدانىلادى», دەيدى قاۋىمداستىق توراعاسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە جەلاتيننىڭ مۇمكىندىگىنە نازار اۋدارىلا بەرمەيدى. رەسەي, وزبەكستان ساپاسىز مال تەرىسىنەن جەلاتين شىعاراتىن ونداعان زاۋىتتار سالىپ تاستادى. قازىر الەمدىك نارىقتا تەرى وندىرىسىندەگى باعانى جەلاتين تەڭەستىرىپ تۇر. «بىزدەگى كىشىگىرىم زاۋىتتار وزدەرىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن دەڭگەيدە جەلاتين دايىنداپ وتىر. مۇنى زاۋىتىن بانكروتتىقتان ساقتاپ قالۋدان تۋعان ارەكەت دەۋگە دە بولادى. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, وڭتۇستىك ايماقتارىنان جەلاتين دايىندايتىن زاۋىتتار سالىنسا, تەك جەڭىل ونەركاسىپ ەمەس, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى, قۇرىلىس سەكتورىندا دا يمپورتقا تاۋەلدىلىك دەڭگەيى تومەندەيدى. وڭدەلگەن تەرى ونىمدەرىن قابىلداۋ باعاسى كوتەرىلىپ, ءتۇرلى وتاندىق سالانىڭ جەلاتينگە سۇرانىسى وتەلەر ەدى», دەيدى ن.نۇپتەكەەۆ.
ساپالى تەرى – شىمكەنتتە
ەڭ جاقسى تەرىلەر شىمكەنت جاقتان كەلەدى. باسقا جەردە تەرى باعاسى 10 دوللار بولسا, شىمكەنتتە – 20 دوللار. بۇل شىمكەتتەگى اعايىنداردىڭ قولداعى باردى ۇقساتۋعا تىرىسقان جانكەشتى ارەكەتىنىڭ ناتيجەسى. قازىر وزبەكستاننىڭ تەرىلەرى قىتايدا 50 دوللارعا ساتىلسا, ءبىزدىڭ تەرىنىڭ باعاسى 30-35 دوللاردان اسپايدى. قالىپتى تەرىلەر 10-15 دوللاردان ساتىلىپ جاتىر. قازاقستان بويىنشا ەڭ ۇلكەن كاسىپورىن – جىلىنا 1,5 ملن ءىرى قارانىڭ تەرىسىن وڭدەيتىن قۋاتى بار الماتى تەرى وڭدەۋ زاۋىتى ەكەنى, ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن زاۋىتتىڭ ءبىرى سول ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. ەكىباستۇز, پەتروپاۆل, سەمەي, شىمكەنت, قورداي مەن ارقالىقتا زاۋىتتار بار. تارازدا بۇرىنعى اياقكيىم شىعاراتىن فابريكانىڭ قۇرامىندا بولعان زاۋىت قازىر دەربەس كاسىپورىن بولدى. اقتوبەدە, ورالداعى زاۋىتتار ءبىر ىستەپ, ءبىر توقتاپ ءجۇر. ناقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعانى – وسى 7 زاۋىت.
الماتىداعى تەرى وڭدەيتىن, تەرى بۇيىمدارىن دايىندايتىن زاۋىتتىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى ميحايل سوتنيكوۆ شيكىزاتتى الماتىنىڭ اينالاسىنداعى شاعىن اۋىلداردان الاتىنىن ايتتى. ال تاپسىرىس بەرۋشىلەر ەلىمىزدەگى تىگىن فابريكالارى, اياقكيىم دايىندايتىن شاعىن كاسىپورىنداردان كەلەدى. تەرى وڭدەۋمەن تىكەلەي اينالىسقانىنا 10-15 جىل بولىپ قالعانىن ايتقان م.سوتنيكوۆ مال سويۋ ماسەلەسىندە ءبىرشاما پروبلەما بار ەكەنىن قاپەرگە سالدى. بۇرىنعىداي ەت كومبيناتتارىندا ورتالىقتاندىرىلعان سويۋ جوق. كوبىنە پىشاق ءتيىپ, تەسىلگەن, كەسىلگەن كۇيىندە كەلەدى. مال سويۋ كەزىندە تەرىنى «مەحانيكالىق سىپىرۋ ادىستەرىن» قولدانبايدى, تەرىنىڭ مايىن سىلىپ تاستاۋ, تۇزداۋ, كەپتىرۋ ادىستەرىندە تەحنولوگيالىق تالاپتار ساقتالمايدى. مالدىڭ باعىمى, كۇتىمى دە تەرىنىڭ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ۆاكتسينالاۋ دا بار. دەر كەزىندە ەم-دوم الماعان مال تەرىسى اقجەمدەنىپ, ىدىراۋعا بەيىم تۇرادى.
«قازاقتار مالدى قالاي سويۋ كەرەكتىگىن ۇمىتىپ قالعان سياقتى. مال تەرىسىنە تابىس كوزى دەپ قاراسا, مۇنداي ساۋاتسىزدىققا جول بەرىلمەس ەدى. مۇنداي تەرىلەر وڭدەۋگە جىبەرىلمەيدى», دەيدى م.سوتنيكوۆ.
سونداي-اق ەلدە ۇكىمەت تاراپىنان تەرى وڭدەۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق تومەن. ەكونوميكا, جەڭىل ونەركاسىپ, ماشينا جاساۋداعى كەمشىن تۇستارىمىز سالانىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. كولىك سالوندارىنداعى نەمەسە ءۇي جيھازدارىندا قولداناتىن بولشەكتەلگەن تەرىنى وزىمىزدە دايىنداۋعا مۇمكىندىك بار. وعان شيكىزات تا جەتەدى. تەرى وڭدەۋ ماسەلەلەرى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ اراسىندا قالىپ قويدى. مال ازىعىنىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ, ەكپە جۇمىستارىنىڭ قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى.
«ەگەر مال تەرىسىن قابىلداۋ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلسا, تەرى وتكىزگەنى ءۇشىن قوسىمشا دەمەۋقارجى بەرىلسە, تەرى دايىنداۋ ءىسى قۇلدىراپ كەتپەس ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وزگە سالالارىنداعى مەملەكەتتىڭ دەمەۋقارجىسى تەرى وڭدەۋ سالاسىن اينالىپ وتەدى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. قازىر زاۋىت ءوزىنىڭ مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانا الماي وتىر. ءبىز زاۋىتتىڭ مۇمكىندىگىن قولداعى بار شيكىزاتقا جانە سۇرانىسقا قاراپ ۇيلەستىرىپ وتىرامىز», دەدى م.سوتنيكوۆ.
الماتى