كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا دەپۋتاتتار بىرقاتار زاڭ جوباسىن راتيفيكاتسيالادى.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالادى. 2021 جىلعى 28 قازانداعى شارتقا سايكەس تاراپتار قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قاتىستى كەز كەلگەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە ءبىر-بىرىنە بارىنشا كەڭ كولەمدە قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋگە مىندەتتى. قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى اسەت شىنداليەۆ مۇنداي شارتتار قاي جاعدايدا قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىردى.
«قىلمىستىق ءىس بويىنشا كۇدىكتى, كۋاگەر نەمەسە جابىرلەنۋشى شەتەلدە تۇرىپ جاتقان بولۋى مۇمكىن. ال قوزعالعان ءىس بويىنشا ولاردان جاۋاپ الۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وزدىگىنەن سول مەملەكەتكە بارىپ, تەرگەۋ ارەكەتىن جاساي المايدى. سونىمەن قاتار قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋگە قاجەت قۇجاتتار, ايعاق زاتتار, قىلمىس قۇرالدارى نەمەسە باسقا دا دالەلدەمەلەر وزگە ەلدىڭ اۋماعىندا بولۋى مۇمكىن. ولاردى ءوزىمىز بارىپ, الا المايمىز. سول ءۇشىن قۇقىقتىق كومەك تۋرالى شارتتار جاسالادى. وسىنداي شارتتار تەرگەۋدىڭ تولىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۇراۋ جولداپ, كۋاگەردەن نەمەسە جابىرلەنۋشىدەن جاۋاپ الۋعا, زاتتاي ايعاقتاردى تاركىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
شەتەلدەگى تەرگەۋ ارەكەتتەرىن سول مەملەكەتتىڭ زاڭناماسىنا سايكەس ولاردىڭ تەرگەۋ ورگاندارى جۇرگىزەدى. بۇل جاعدايدا شەتەلدەن الىنعان دالەلدەردىڭ زاڭدىلىعىنا قاتىستى سۇراقتار بولۋى مۇمكىن. قۇقىقتىق كومەك تۋرالى شارتتا وسى ماسەلە شەشىلىپ وتىر. ياعني باسقا ەلدەن العان ايعاقتاردىڭ زاڭدىلىعى قامتاماسىز ەتىلەدى», دەدى ءا.شىنداليەۆ.
سونداي-اق دەپۋتاتتار قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعان ادامداردى جازاسىن ودان ءارى وتەۋ ءۇشىن بەرۋ تۋرالى شارتتى قابىلدادى.
«بۇل شارت ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن تالاپتاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. ەلىمىزدەن تىس اۋماقتا جۇرگەن ازاماتتاردى قورعاۋعا جانە ولارعا قامقورلىق جاساۋعا كەپىلدىك بەرىلگەن. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شارت اتالعان نورمالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. وسى ماندەگى نورما وزبەكستان كونستيتۋتسياسىندا دا بار. بۇل كەلىسىم – ەكى ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە سەنىمىنىڭ بەلگىسى. اتالعان قۇجاتقا قول قويۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل كەلىسسوز جۇرگىزىلدى. شارتقا قول قويماس بۇرىن ەكى ەل اراسىنداعى ميگراتسيالىق پروتسەسس جانە قىلمىستىق احۋال زەردەلەندى», دەدى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى ءا.شىنداليەۆ.
شارتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار. باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, وتباسى مۇشەلەرىمەن, جاقىندارىمەن كەزدەسۋ سوتتالعان ادامعا وڭ ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. سوتتالعانداردى تۇزەتۋ ماقساتى تەك ونى جازالاۋ ەمەس, سونىمەن بىرگە تاربيەلىك ىقپال ەتۋ, الەۋمەتتىك بايلانىستاردى ساقتاۋ.
«سوتتالعان ادامدى بەرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ونىڭ كەلىسىمى قاجەت. ول جازاسىن ءوز ەلىندە وتەيتىنى تۋرالى ءوتىنىش بەرۋگە ءتيىس. قازىر بىزدە سوتتالعان 225 وزبەكستان ازاماتى ءوز ەلىندە جازاسىن وتەۋ تۋرالى ءوتىنىش ءبىلدىرىپ وتىر. ياعني وسى ماسەلە بويىنشا سوتتالعاندار اراسىندا ارنايى ساۋالداما جۇرگىزگەنبىز. قازىرگى تاڭدا وزبەكستاندا سوتتالعان قازاقستاننىڭ 20 ازاماتى بار», دەدى ءا.شىنداليەۆ.
بۇدان بولەك, قازاقستان ۇكىمەتى مەن قىرعىز ۇكىمەتى اراسىنداعى شەكارا وكىلدەرى قىزمەتىنىڭ باعىتتارى تۋرالى حاتتاما (1:200 000 كارتا) راتيفيكاتسيالادى. قۇجات ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن بەلگىلەۋگە جانە رەتتەۋگە باعىتتالعان. سونىمەن قاتار قازاقستان-قىرعىز مەملەكەتتىك شەكاراسىنداعى شەكارالىق وكىلدەردىڭ قىزمەت ۋچاسكەلەرىن ايقىنداۋدى كوزدەيدى. بۇل ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ بەلگىلەنگەن رەجىمىن قولداۋعا ىقپال ەتەدى.
«حاتتاماعا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مىناداي ۋچاسكەلەردى ايقىندادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاراپىنان – الماتى, قورداي جانە تاراز ۋچاسكەلەرى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ تاراپىنان – ىستىقكول, شۋ جانە تالاس ۋچاسكەلەرى. حاتتامانىڭ راتيفيكاتسيالانۋى جانە كۇشىنە ەنۋى قازاق-قىرعىز مەملەكەتتىك شەكاراسىندا ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەۋ ءۇشىن ءوزارا قۇقىقتىق نەگىزدى ورناتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەدى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – شەكارا قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان الداجۇمانوۆ.
ءماجىلىس اسكەري پوليتسيا تۋرالى زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. قۇجات قارۋلى كۇشتەر اسكەري پوليتسياسىنىڭ, ۇلتتىق ۇلاننىڭ جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مىندەتتەرىن, قۇزىرەتتەرىن, جالپى جانە ارنايى وكىلەتتىكتەرىن ناقتىلاپ, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل ءتارتىبىن ايقىندايدى.
سونداي-اق ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, اسكەري پوليتسيا ورگاندارىنا اسكەري قىزمەتشىلەردى قۇقىقتىق تاربيەلەۋگە تىكەلەي قاتىسۋعا, اسكەري قىزمەتشىلەر اراسىنداعى قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا ازاماتتارمەن جانە ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا مىندەتتى. ىلەسپە تۇزەتۋلەرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىنا ارنايى وپەراتسيالار كۇشتەرىن قوسۋدى كوزدەيتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە جەردىڭ پايدالانىلۋى مەن قورعالۋىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ءماجىلىس ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا شەتەلدىك جەر پايدالانۋشىلارعا جالپىعا ورتاق جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردى, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى زاڭسىز بەرگەنى ءۇشىن, بوس جەر ۋچاسكەلەرى جانە جوسپارلانعان اۋكتسيوندار تۋرالى مالىمەتتەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتپەگەنى ءۇشىن; جانە جەر زاڭناماسىن باسقا دا بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن اكىمدىكتەردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى.
ءماجىلىس ءۇش جاڭا زاڭ جوباسىن جۇمىسقا قابىلدادى. ولار – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جانە وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر, سونداي-اق ورتالىق ازيا وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى قۇجات.
جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ءوز ساۋالدارىن جولدادى. فاحريددين قاراتاەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارينگە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىندا جيناقتالعان پروبلەمالاردى كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى بۇل سالادا دامۋ قارقىنى بايقالعانىمەن, جەمىسىن وتكىزۋگە قاتىستى قيىندىقتار كوپ.
«نەگىزگى ماسەلە – ساۋدا جەلىلەرى مەن دەلدالدار ۇسىناتىن ساتىپ الۋ باعالارىنىڭ تومەندىگى. ءبىر كيلوگرامى 100-150 تەڭگە. سوندىقتان باقشانىڭ ءبىر بولىگىن جيناۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز, ويتكەنى شىعىندار بولجامدى كىرىستەن اسىپ تۇسەدى. باقشانىڭ ءبىر بولىگىن بەلارۋسكە نەمەسە رەسەيگە ەكسپورتقا جىبەرۋ وسى تىعىرىقتان شىعۋ جولى بولۋى مۇمكىن. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق بويىنشا سولتۇستىك كورشىلەر تاراپىنان جەمىستەرگە سۇرانىس بار. ولار ءبىر كيلوگرامعا ەڭ از دەگەندە 300 تەڭگە تولەۋگە دايىن.
بىراق مۇندا قازاقستاننىڭ جەمىس سالاسىنىڭ تاعى ءبىر پروبلەماسى – دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جۇيەسىنىڭ بولماۋى جەمىستى تيەپ-جونەلتۋگە ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرەدى. ال ىشكى نارىقتاعى الما وندىرۋشىلەر ساۋدا جەلىلەرى ارتىقشىلىق بەرەتىن يمپورتتىق ونىمدەرمەن باسەكەلەسۋى كەرەك. ناتيجەسىندە, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى باقشا ەگۋگە جانە كۇتىپ ۇستاۋعا ۇلكەن قاراجات جۇمسادى. دايىن ءونىمدى پوليگونعا تاستاۋعا تۋرا كەلەتىن جوعارىدا اتالعان جاعدايلارعا تاپ بولىپ وتىر», دەدى ف.قاراتاەۆ.
قۇدايبەرگەن ەرجان باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆقا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا كوكتەمگى سۋ تاسقىنى قاۋپىنە قاتىستى ماسەلە كوتەردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا شاردارا سۋ قويماسىنىڭ تولىپ كەتۋ جانە سىرداريا وزەنىنىڭ بويىنداعى ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋ قاۋپى تۋرالى اقپارات ءجيى ايتىلادى.
«سايلاۋشىلاردان وسى جونىندە حاتتار دا, قوڭىراۋلار دا كەلىپ تۇسەدى. حالىق قورقىپ, ۇرەيلەنگەن. ساردوبا سۋ قويماسىنىڭ جويىلۋىنىڭ سالدارى ءالى ۇمىتىلعان جوق جانە شاردارا سۋ قويماسى ودان بىرنەشە ەسە اسىپ تۇسەتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. سۋدى رەتتەۋدە نە بولىپ جاتىر؟ سۋ كەستەسى كوپجىلدىق دەرەكتەردى ەسەپكە الماي قۇرىلادى. سۋ كوميتەتى بەكىتكەن سۋ رەجىمى سۋ قاۋىپسىزدىگى, سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ تيىمدىلىگى تالاپتارىنا جانە شارۋالاردىڭ تىلەكتەرىنە جاۋاپ بەرمەيدى. وسىدان سۇراق تۋىندايدى. كونستيتۋتسياعا سايكەس, جەر قويناۋى مەن تابيعي رەسۋرستار بۇل – حالىقتىڭ يگىلىگى. وسى رەسۋرستاردى تيىسىنشە باسقارماعانى ءۇشىن كىم جاۋاپ بەرەدى؟ كىمنەن تالاپ ەتەمىز؟» دەدى ق.ەرجان.
امانجول ءالتاي پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى التاي كولگىنوۆكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا سوڭعى قوڭىراۋ كۇنىن 30 مامىرعا نە 1 ماۋسىمعا اۋىستىرۋ كەرەك ەكەنىن مالىمدەدى.
«ساۋالىمىزعا نەگىز بولعان ەڭ باستى سەبەپتىڭ ءبىرى – وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 12 تامىزداعى №363 بۇيرىعىنا سايكەس, ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى سوڭعى قوڭىراۋ 31 مامىر بولىپ بەكىتىلۋى. الاش ارىستارىنىڭ مۇراتىن جالعاستىرىپ, اماناتىن ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرۋگە ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ 31 مامىر كۇنىنىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرمەگەنى قانداي وكىنىشتى. ارىستارىمىزدىڭ رۋحىنا ءبىر كۇندى دە قيماي, اپىل-عۇپىل ازا تۇتقانسىپ, ىلە-شالا توي تويلاپ, دۋمانداتىپ كەتە بەرەتىن بولساق, ەلدىگىمىز قايسى؟! سوندىقتان مەكتەپتەردەگى سوڭعى قوڭىراۋ كۇنىن 30 مامىرعا, نە بولماسا 1 ماۋسىمعا اۋىستىرۋ كەرەك», دەدى ا.ءالتاي.