سوزاق – قازاقتىڭ العاشقى استاناسى

قازاق حاندىعىنىڭ قاشان, قاي جەردە قۇرىلعاندىعى جونىندە ناقتى دەرەك بەرەتىن, 1554-56 جىلدارى جازىلعان ورتاعاسىرلىق تاريحي ەڭبەك مۇحاممەد-حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيديىندە»: «سول ۋاقىتتا دەشتى قىپشاقتى ءابىلحايىر حان بيلەدى. ول جوشى اۋلەتىنەن شىققان سۇلتانداردى كوپ مازالاپ, جانىبەك حان مەن كەرەي حان ودان موعولستانعا قاشىپ كەتتى. ەسەن-بۇعا حان ولاردى شىن ىقىلاسىمەن قارسى الىپ, موعولستاننىڭ باتىس شەبىن قۇرايتىن شۋ جانە قوزىباسى القابىن بەردى. ولار بۇل جاقتا جاقسى جايعاسىپ العان كەزدە, ءابىلحايىر حان ولگەن سوڭ, وزبەك ۇلىسى بۇزىلىپ سالا بەردى: وندا ۇلكەن-ۇلكەن شاتاقتار باستالدى. ونىڭ قول استىنداعىلاردىڭ ۇلكەن بولىگى كەرەي حان مەن جانىبەك حانعا كوشىپ كەتتى. ءسويتىپ ولاردىڭ توڭىرەگىنە جينالعانداردىڭ سانى ەكى ءجۇز مىڭ ادامعا جەتتى. ولار ەندى وزبەكتەر-قازاقتار (وزبەك-قازاق) دەپ اتالاتىن بولدى. قازاق سۇلتاندارىنىڭ بيلىگى سەگىز ءجۇز جەتپىسىنشى جىلداردان باستالادى, ءبارىن دە ءبىر اللا بىلەدى»,– دەپ جازدى. مۇحاممەد-حايدار دۋلاتي جازعان حيجرانىڭ 870 جىلى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ 1465-66 جىلدارىنا تۋرا كەلەدى ەكەن.

قازاق حاندىعى 1465-66 جىلدارى قۇرىلدى دەگەن «تاريح-ي راشيديدەگى» دەرەككە س.گ.كلياشتورنىي, ت.ي.سۇلتانوۆ, س.يبراگيموۆ سەكىلدى عالىمدار سەنىمسىزدىك كورسەتىپ, كۇدىكپەن قاراسا, ورىس تاريحشىسى ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ «يسسلەدوۆانيە و كاسيموۆسكيح تسارياح ي تسارەەۆيچاح» دەگەن ەڭبەگىندە «تاريح-ي راشيديدەگى» قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جونىندەگى تاريحي ماعلۇماتتارعا قالتىقسىز سەنۋدى ۇسىنعان. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جونىندەگى ءارتۇرلى پىكىرلەردى تالداپ سارالاي كەلە, «تاريح-ي راشيديدەگى» دەرەك دۇرىس-اۋ,– دەگەن ويعا كەلىپ تىرەلەمىز. سەبەبى «تاريح-ي راشيدي» اۆتورى م.ح.دۋلاتي كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ ءابىلحايىر حاننان بولىنە كوشۋ سەبەپتەرى مەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتىن انىق كورسەتەدى. باسقا بىردە-ءبىر تاريحشى, بۇلاي ناقتى كورسەتە الماعان. بۇل – ءبىر.

ەكىنشىدەن, ءابىلحايىر حاننىڭ جەكە تاريحشى-شەجىرەشى «تاريح – ابۋلحايىر-نامەنىڭ» اۆتورىنىڭ جازۋى بويىنشا, ءابىلحايىر حان 1468 جىلى قايتىس بولعان. بۇل ناقتى تاريحي دەرەك. سەبەبى ونى ءابىلحايىر حاننىڭ جەكە شەجىرەشى-تاريحشىسى جازىپ وتىر. ال ەندى كەيبىر زەرتتەۋشىلەرىمىز جازىپ جۇرگەندەي, قازاق حاندىعى 1456 جىلى قۇرىلعان بولسا, وندا كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار ءابىلحايىر حاندىعىنان جوبامەن, ەڭ كەم دەگەندە 1455-56 جىلدار اراسىندا بولىنگەن بولىپ شىعادى. 1456 جىل مەن ءابىلحايىر حان قايتىس بولعان 1468 جىلدىڭ اراسى تۋرا ون ەكى جىل. بيلىك ءۇشىن بولاتىن ساياسي كۇرەستە, ون ەكى جىل تىم ۇزاق ۋاقىت. ءابىلحايىر حان تاق تالاسىنداعى ءوزىنىڭ ەجەلگى اتا جاۋى, ۇرىس حان ۇرپاعى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ كۇش جيناۋىنا سونشالىق كوپ ۋاقىت بەرمەسە كەرەك.

ۇشىنشىدەن, تاريحشى ماديار ەلەۋوۆتىڭ قازاق حاندىعى قوي جىلى قۇرىلدى دەگەن دەرەگى بويىنشا, ون ەكى جىلدا ءبىر رەت كەلەتىن قوي جىلىنىڭ ءبىرىنشى اينالىمى 1456 جىلعا, ال ەكىنشى اينالىمى 1468 جىلعا كەلەتىنىن ايتىپ وتتىك. 1456 جىلعى قوي جىلىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى لوگيكالىق قيسىندى جۇيەگە كەلمەيتىنىن ايتتىق. ال ەندى 1468 جىلعى قوي جىلىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مۇمكىن ەمەس. سەبەبى «تاريح – ابۋلحايىر-نامەنىڭ» جازۋى بويىنشا ءابىلحايىر حان 1468 جىلى قايتىس بولعان. ال م.ح.دۋلاتي ءوز ەڭبەگىندە: «...ولار (اۆتور بۇل جەردە كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردى ايتىپ وتىر) بۇل جاقتا جاقسى جايعاسىپ العان كەزدە, ءابىلحايىر حان ولگەن سوڭ, وزبەك ۇلىسى بۇزىلىپ سالا بەردى: وندا ۇلكەن-ۇلكەن شاتاقتار باستالدى»,– دەيدى. اۆتوردىڭ جازۋى بويىنشا, كەرەي مەن جانىبەك شۋ وڭىرىندەگى قوزىباسىعا جايعاسىپ العاننان كەيىن ءابىلحايىر حان قايتىس بولعان. دەمەك كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار ءابىلحايىر حاننىڭ كوزى تىرىسىندە ودان بولىنە كوشكەن. ءبىزدىڭ بۇل بولجامىمىزدى م. ح. دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي ءراشيديى» راسقا شىعارادى. دەسەك تە مىنا جايتتى ەستەن شىعارماعان ءجون. ول: مۇحاممەد-حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيديىنەن» جيىرما-وتىز جىل بۇرىن ورتاعاسىرلىق تاريحشىلار جازعان عىلىمي ەڭبەكتەر كامال اد-دين ءالي بينايدىڭ «تاۆاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسرات-ناما», «شايباني-نامە», ءشاديدىڭ «فاتح-نامە», رۋزبيحان ءيسفاحانيدىڭ «ميحمان-نامە-ي بۋحارا»(بۋحارا قوناعىنىڭ جازبالارى) ەڭبەكتەرىندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جونىندە ناقتى تاريحي داتانى ايتپاسا دا, ول ەڭبەكتەردە جانىبەك پەن كەرەي حانداردىڭ اتتارى اتالىپ, «تاريح-ي راشيديدە» كەلتىرىلگەندەي, قازاق حاندىعىنىڭ باسقا جەردە ەمەس, باتىس جەتىسۋدا, ياعني شۋ مەن تالاس القاپتارىندا ىرگەسى قالانعانى تۋرالى ماعلۇماتتى تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە راستايدى.

قالاي دەسەك تە, عۇلاما-عالىم الكەي مارعۇلاننىڭ ءوزى «قازاقتىڭ تۇڭعىش تاريحشىسى» دەپ مويىنداعان ورتاعاسىرلىق عالىم مۇحاممەد-حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى الەمگە ايگىلى ەڭبەگىندە جازىلعان: «قازاق سۇلتاندارىنىڭ بيلىگى سەگىز ءجۇز جەتپىسىنشى جىلداردان (قازىرگى جىل ساناۋىمىز بويىنشا 1465-66 جىلدار) باستالادى»,– دەگەن پىكىردى نەگىزگى دەرەككوزى رەتىندە رەسمي مويىنداعان «قازاقستان تاريحى» عىلىمى: «1465-1466 جىلدارى ءابىلحايىر حاندىعىنان بولىنگەن كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار جەتىسۋدىڭ باتىسىنداعى قوزىباسى مەن شۋ دەگەن وڭىرگە كەلىپ قونىستاندى. ولاردىڭ سانى ەكى ءجۇز مىڭ ادامعا جەتكەن. قونىس اۋدارىپ كەلگەندەر, 1465-66 جىلدارى جاسى ۇلكەن كەرەيدى اق كيىزگە وتىرعىزىپ حان سايلاپ, قازاق حاندىعىن قۇردى»,– دەپ جازسا – (س.جولداسبەكوۆ. «قازاقستان تاريحى» وقۋلىق. الماتى, «مەكتەپ», 2010), «وسى ۋاقىت – حيجرانىڭ 870 جىلى – ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ 1465-66 جىلدارى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتى رەتىندە الىنعان»,– دەپ دايەكتەيدى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى «قازاقستان تاريحى» بەس تومدىق كىتابىنىڭ ءىى تومىندا («قازاقستان تاريحى». بەس تومدىق, ءىى توم, «اتامۇرا», 2010).

سونىمەن 2010 جىلى «مەكتەپ» باس­پاسىنان شىققان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعى مەن 2010 جىلى «اتامۇرا» باس­پاسىنان شىققان «قازاقستان تاريحى» بەس تومدىعىنداعى دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ ايتارىمىز: قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جونىندەگى ءتۇرلى عىلىمي ەڭبەكتەردەگى قيلى تاريحي دەرەكتەردى سالىستىرا زەرتتەگەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح جانە ەتنولوگيا ينس­تيتۋتى مەن ارحەولوگيا ينستيتۋتى بىرىگىپ ايقىنداعان, «قازاق حاندىعى 1465-66 جىلدارى قۇرىلدى» دەگەن م.ح.دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيديىندەگى» دەرەك رەسمي تۇردە قابىلدانۋى كەرەك.

باتىس جەتىسۋداعى موعولستان حانى ەسەن-بۇعا بەرگەن قوزىباسى مەن شۋ وڭىرىنە قونىستانىپ, جايلاۋى ورتالىق قازاقستانداعى ۇلىتاۋ ءوڭىرى, قىستاۋى وڭتۇستىك قازاقستانداعى كوكشەنىڭ قۇمى مەن مويىنقۇم بولعان, جاڭا قۇرىلعان قازاق حاندىعىنىڭ الدىندا مىناداي مىندەتتەر تۇردى:

كوشپەندى شارۋاشىلىقتىڭ مال جايىلىمدارىن پايدالانۋدا دەشتى قىپشاق دالاسىنداعى بۇرىننان قالىپتاسقان ءتارتىپتى قالپىنا كەلتىرۋ. قازاق تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ, قازاقتىڭ ەتنيكالىق اۋماعىن بىرىكتىرۋ. كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندارعا قاراستى كوشپەندى تايپالاردىڭ «قازاق ەلى» دەپ اتالا باستاۋى دا وسى تۇس. «قازاق» ەتنونيمىنىڭ پايدا بولۋى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرى­لۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى دەسەك, بىرجاقتى ءۇستىرت كەتىپ اداسامىز. سەبەبى ءتىل عىلىمى ەڭبەكتەرىندە دالەلدەنگەندەي «ەركىن», «ەر», «تاۋەلسىز», «ەرىكتى ادامدار» دەگەن ماعىنا بەرەتىن «قازاق» ءسوزى, قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيىنگى داۋىردە قولدانىستا بولعانى بەلگىلى. كەرۋەن جولىنىڭ ۇستىندەگى, تۇركىستان ولكەسىنىڭ قالالارى سىعاناق, ساۋران, سوزاق, وتىرار, ياسسى سەكىلدى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ۇلكەن قالالاردى قازاق حاندىعىنىڭ قاراماعىنا قاراتۋ ەدى. كۇن تارتىبىندە تۇرعان وسى اتالعان ماسەلەلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ وزەكتى دە ماڭىزدىسى وسى ءۇشىنشى ماسەلە بولاتىن.

ءيا, تۇركىستان ولكەسىنىڭ قالالارىن وزىنە قاراتۋ, جاڭا قۇرىلعان قازاق حاندىعىنىڭ الدىندا تۇرعان كەزەك كۇتتىرمەيتىن ەڭ وزەكتى ماسەلە بولعانى انىق. سەبەبى بۇكىل شىعىس دەشتى قىپشاقتى (شىعىس دەشتى قىپشاق – قاراتاۋدان باستالىپ, سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسى مەن ارالدان سولتۇستىككە قاراي كوسىلىپ جاتقان دالالى كەڭىستىك) وزىنە قاراتقىسى كەلگەن قازاق حاندىعىنا, سىرداريا بويىنداعى مالعا جايلى قىستىق جايىلىمدار مەن تۇركىستان قالالارىن وزىنە قاراتپاي, بۇكىل شىعىس دەشتى قىپشاققا بيلىك جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە, قازاق حاندىعىنداعى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كوشپەندى تايپالاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس قاجەتىن وتەۋ ءۇشىن دە, ساۋدا, ءار ءتۇرلى كاسىپشىلىك ونەر دامىعان كەرۋەن جولىنداعى تۇركىستان ولكەسىندەگى قالالار وتە قاجەت بولاتىن.

تۇركىستان ولكەسىنىڭ قالالارى دەگەندە, تۇركىستان ايماعى تۋرالى تۇسىنىك بەرە كەتۋ ءجون. تۇركىستان ايماعى, بۇل – ورتا عاسىرلىق تاريحي-گەوگرافيالىق تەرمين. سول كەزدەگى «تۇركىستان ايماعى» – سىرداريا وزەنىنىڭ ورتا اعىسىنان باستاپ, وڭتۇستىگى – شىرشىق پەن بادام وزەنىنىڭ سۋ ايىرىعى, وڭتۇستىك-شىعىسى – شىمكەنت ماڭىنداعى سايرام قالاسى, سولتۇستىك-شىعىسى – سىرداريانىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىن بويلاي سوزىلىپ جاتقان قاراتاۋ جوتاسىنىڭ ەكى قاپتالى. قاراتاۋ جوتاسىنىڭ سولتۇستىگىنەن تۇستىككە قاراي «دەشتى قىپشاق» دالاسى باستالاتىن.

ورتاعاسىرلىق تاريحشى يبن رۋزبيحان يسفاحانيدىڭ «ميحمان – نامە-ي بۋحارا» (بۇحارا قوناعىنىڭ جازبالارى) اتتى ەڭبەگىندە: «تۇركىستان ولكەسىندە وتىز بەكىنىس بار. ولاردىڭ ەڭ ىرىلەرى سىرداريانىڭ وڭ جاعالاۋى مەن ونىڭ سالالارى بويىنداعى ياسسى (تۇركىستان) وتىرار, سايرام, ساۋران, سىعاناق, يقان مەن ونىڭ سول جاعالاۋىنداعى اركوك, ۇزكەنت, اققورعان, قوجان, قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىندەگى سوزاق, قۇمكەنت قالالارى», دەپ كورسەتەدى.

تاريحي ەنتسيكلوپەديالىق دەرەكتەر بويىنشا: سوزاق قالاسى ح عاسىردا پايدا بولىپ, XVIII عاسىرعا دەيىن ءومىر سۇرگەن. (قازاق ەنتسيكلوپەدياسى. الماتى, 2005ج.)

كىشى جىبەك جولى بويىندا ح عاسىردا پايدا بولعان سوزاق قالاسى, ءابىلحايىر حندىعى تۇسىندا دا كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ ۇلىسىنا كىرگەن. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز: «سول كەزەڭدە (اڭگىمە ءابىلحايىر حاندىعى جونىندە) وڭتۇستىك قازاقستان مەن قاراتاۋدىڭ سولتۇستىگىندەگى سوزاق سەكىلدى قالالار مەن مايدا بەكىنىستەر كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ قاراماعىندا بولسا كەرەك», دەپ قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيىن دە, قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك قاپتالىنداعى سوزاق قالاسى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ ۇلىسىنا قاراعاندىعىن «قازاقستان تاريحى» عىلىمى اتاپ كورسەتەدى. (قازاقستان تاريحى. بەس تومدىق, ءىى توم. الماتى, «اتامۇرا», 2010) ۇرىس حان ۇرپاقتارى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ ۇلىسىنا قاراعان سوزاق قالاسى, كەيىننەن قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان كەيىن ونىڭ قۇرامىنا بىردەن كىرگەن سەكىلدى.

شىعىس دەشتى قىپشاققا بيلىك ەتۋدى ماقسات ەتكەن قازاق حاندىعى, 1468 جىلى ءابىلحايىر حان ولگەن سوڭ, ءابىلحايىر حاندىعىنىڭ السىرەگەن تۇسىن ۇتىمدى پايدالانىپ, قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك قاپتالىنداعى سوزاق قالاسى مەن ءبىرشاما مايدا بەكىنىستەردى وزدەرىنە قاراتىپ الادى. قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى داۋىرىندەگى وسى كەزەڭ تۋرالى «قازاقستان تاريحى»: «1470 جىلدىڭ قىسىنا قاراي قازاق امىرشىلەرى تۇركىستاندا (بۇل جەردە تۇركىستان ايماعى تۋرالى ايتىلىپ وتىر) ەداۋىر ىلگەرى باس­تى. جانىبەك حاننىڭ ۇلكەن ۇلى ماحمۋد سۇلتان قاراتاۋ ەتەگىندەگى سوزاقتى الدى. باسقا ءبىر ۇلى ەرەنشى سۇلتان ساۋراندى يەلەندى. قاراتاۋدىڭ وڭتۇستىگىندەگى قازاقتاردىڭ ءىس-قيمىلىنىڭ جاندانۋى مۇحاممەد شايبانيدى ماۋراناحرعا, تەمىر ۇرپاقتارىنىڭ قول استىنا شۇعىل تۇردە كەتۋگە ءماجبۇر ەتەدى», – دەي كەلە: «سىر وڭىرىنە جاسالعان العاشقى شابۋىلدىڭ ناتيجەسىندە قازاق امىرشىلەرى وزدەرىنە ساۋران مەن سوزاقتى بەكىتىپ الدى», – دەپ اتاپ كورسەتەدى. (قازاقستان تاريحى. بەس تومدىق, ءىى توم. الماتى, «اتامۇرا», 2010)

تۇركىستان ايماعىنداعى قالالار ءۇشىن بولعان سوعىستا, قازاق حاندىعىنىڭ سەرپىمدى قيمىلدارى, ءابىلحايىر حاننىڭ نەمەرەسى مۇحاممەد ءشايبانيدى بۇحاراعا قاشىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتەدى. ەكى جىلدان سوڭ تەمىر ۇرپاقتارىنان اسكەري كومەك العان مۇحاممەد شايباني تۇركىستان ولكەسىندەگى اركوك, سىعاناق سەكىلدى قالالاردى جاۋلايدى. سىعاناققا ارقا تىرەپ, ءوز ىقپالىن كۇشەيتكىسى كەلگەن مۇحاممەد شايباني, قاراتاۋدىڭ سولتۇستىگىندەگى سوزاق قالاسىن باسىپ الۋعا اتتانادى. ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەك «تاۆاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسرات-نامادا», سوزاق قالاسى ءۇشىن بولعان مۇحاممەد شايباني مەن قازاق اسكەرى اراسىنداعى ءدال وسى شايقاس تۋرالى: «مۇحاممەد شايباني مەن قازاق اسكەرلەرىنىڭ اراسىنداعى شايقاس, قاراتاۋ تاۋىنىڭ سوعۇنلىق اسۋىندا ءوتتى. شايقاستا جانىبەك حاننىڭ ۇلى, سوزاق قالاسىنىڭ ءامىرشىسى ماحمۋد سۇلتان قازا تاپسا دا, مۇحاممەد شايباني جەڭىلىسكە ۇشىرادى», دەپ جازادى. بۇل تاريحي ەڭبەك­تەگى «سوعۇنلىق» اسۋى قازىرگى تۇركىستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى, سوزاق اۋىلدىق اكىمشىلىگى تەرريتورياسىنا قاراستى «سۋىندىق» اسۋى ەكەنىن وقۋشى قاۋىمىنىڭ بىلە كەتكەنىن ءجون دەپ ەسەپتەيمىز.

سوزاق قالاسى ءۇشىن سۋىندىق اسۋىندا وتكەن وسى شايقاس تۋرالى مۇحاممەد شايبانيدىڭ جەكە تاريحشى-شەجىرەشىسى كامال اد-دين ءالي بيناي ءوزىنىڭ «شايباني-نامە» اتتى ورتا عاسىرلىق ەڭبەگىندە, مۇحاممەد شايباني حاندى قانشا جەردەن كوتەرىپ ماقتاعانىمەن, شايباني حان سوزاقتى باسىپ الدى دەپ جازا الماي: «سوزاق بەكىنىسىن الۋعا شايباني حان ارەكەت جاسامادى. ول كوپ ولجا ءتۇسىرىپ, سىعاناققا قايتىپ ورالدى», دەپ تاريحي وقيعانى بۇرمالاپ جازعانىن تاريحشى عالىمدار ءبىراۋىزدان اتاپ وتەدى.

بۇل جەردە «شايباني-نامانىڭ» اۆتورى ءالي-بينايدىڭ تاريحي شىندىقتى بۇرمالاپ: «سوزاق بەكىنىسىن الۋعا شايباني حان ارەكەت جاسامادى»,دەگەن ءسوزى ماڭىزدى ەمەس, ماڭىزدىسى: «شايباني حان سىعاناققا قايتا ورالدى», دەگەن ءسوزى. سەبەبى بۇل ءسوز – سول كەزەڭدە شايباني حاننىڭ سىعاناق قالاسىن مەكەن ەتكەنىنە تولىق دالەل. سوڭعى كەزدە كوپتەگەن تاريحشى عالىمدار قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى – سىعاناق, – دەگەن پىكىردى ءجيى قايتالاپ ءجۇر. ال ءبىزدىڭ ويىمىزشا قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى سىعاناق ەمەس – سوزاق.

وسى ويىمىزدى عىلىمي دەرەكتەر بويىن­شا جۇيەلەپ كورەيىكشى...

بىرىنشىدەن, ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەكتەر «تاۆاريح-ي گۋزيدە-ي نۋسرات-نامە» مەن كامال اد-دين ءالي-بيناي جازعان «شايباني-نامەدە» جانىبەك حاننىڭ كەزىندە دە, جانىبەكتەن سوڭ حان بولعان بۇرىندىق حاننىڭ تۇسىندا دا, سوزاق قالاسىن جانىبەك حاننىڭ بالاسى ماحمۋد سۇلتان بيلەگەنىن ءبىر اۋىزدان قوسىلا جازادى. ەكىنشىدەن, وسى ماقالامىزدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن ارحەولوگيا ينستيتۋتى بىرىگىپ وتىرىپ جازىپ, جارىققا شىعارعان بەس تومدىق «قازاقستان تاريحى» اتتى ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى «تاريح وقۋلىعىنىڭ» ءىى تومىندا: «1470 جىلى جانىبەك حاننىڭ ۇلكەن ۇلى ماحمۋد سۇلتان سوزاقتى باسىپ الدى», دەپ اتاپ كورسەتەدى.

دەمەك قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك قاپتا­لىندا ورنالاسقان سوزاق قالاسى 1470 جىلدان باستاپ قازاق حاندىعىنا قاراعان. ماحمۋد سۇلتان سوزاق قالاسىن وزىنە قاراتىپ العان وقيعادان ەكى جىل وتكەن سوڭ, جوبامەن 1472-73 جىلدارى سوزاق قالاسى ءۇشىن بولعان سۋىندىق اسۋىنداعى شايقاستا, مۇحاممەد شايباني حان قازاق اسكەرلەرىنەن جەڭىلىپ, سىعاناق قالاسىنا قايتىپ كەتكەندىگىن ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەكتەر «تاۆاريح گۋزيدا-ي نۋسرات-ناما» مەن كامال اد-دين ءالي-بينايدىڭ «شايباني-ناماسى» ءبىراۋىزدان اتاپ وتەدى.

سوندا تاريحىمىزدىڭ وسى كەزەڭىندە, قازاق حاندىعىنىڭ قاس جاۋى مۇحاممەد شايباني حان مەكەن ەتىپ جاتقان سىعاناق قالاسى, قالايشا قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى بولادى؟ سوزاق قالاسى قازاق حاندىعىنىڭ يەلىگىنە ءوتىپ, جانىبەك حاننىڭ ۇلكەن ۇلى ماحمۋد سۇلتان سوزاق قالاسىنا امىرلىك جۇرگىزگەن تۇستا, اتاسىنان مۇراعا قالعان حاندىقتى قالپىنا كەلتىرگىسى كەلگەن ءابىلحايىر حاننىڭ نەمەرەسى مۇحاممەد شايباني حان مەكەن ەتكەن سىعاناق قالاسى قازاق حاندىعىنا مۇلدەم باعىنبايتىن. بۇل – «قازاقستان تاريحى» عىلىمىنىڭ الىپبيىنەن حاباردار ءاربىر مەكتەپ وقۋشىسىنا بەلگىلى ءجايت.

ويىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە, جوعارىدا كەلتىرىلگەن ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەكتەر مەن «قازاقستان تاريحى» بەس تومدىعىنىڭ ءىى تومىنداعى عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ايتپاعىمىز: قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى سىعاناق ەمەس – سوزاق. بۇل – انىق.

ەندى قازاقستاننىڭ كونە شاحارى سوزاق قالاسى تۋرالى بىرەر ءسوز. تاريحشى عالىمدارىمىز ءا.مارعۇلان, ك.بايپاقوۆ, ل.ب.ەرزاكوۆيچ, ك.اقىشەۆ, ا.ن.بەرنشتام سەكىلدى بەلگىلى تاريحشى-عالىمداردىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى بويىنشا جازىلعان عىلىمي ەنبەكتەردەگى دەرەكتەرگە قاراعاندا, سوزاق قالاسى قاراتاۋدىڭ سولتۇستىگىندەگى كەرۋەن جولىنىڭ بويىندا, ح عاسىرلاردا پايدا بولعان. ورتا عاسىرلىق تاريحي ەڭبەكتەردەگى دەرەك كوزدەرىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك, سوزاق قالاسىنىڭ اتى اتالادى. سولاردىڭ ءبىرى, رۋزبيحان ءيسفاحانيدىڭ «ميحمان-نامە-ي بۋحارا» (بۇحارا قوناعىنىڭ جازبالارى) ەڭبەگىندە: «تۇركىستان ايماعىندا وتىز قالا بار, cونىڭ ءبىرى – سوزاق قالاسى», دەپ اتاپ جازادى.

سوزاق قالاسىنىڭ تاريحى XIV-XVI عاسىرلارداعى قازاقستان تەرريتوريا­سىنداعى «اق وردا», ء«ابىلحايىر حاندىعى», «قازاق حاندىعى», سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ تاريحىمەن عانا ەمەس, ۇلتىمىزدىڭ بىرىگىپ, قالىپتاسۋ تاريحىمەن دە تىعىز بايلانىستى. قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى داۋىرىندە, كەيىن كۇشەيىپ, دەشتى-قىپشاق پەن سىر بويىنداعى قالالاردى تۇگەل وزدەرىنە قاراتقانعا دەيىنگى ۋاقىتتا, ياعني 1465 جىل مەن 1510 جىلدار اراسىن­داعى جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت قازاق حاندىعى­نىڭ تىرەك قالاسى – سوزاق شاھارى بولعان­دىعىن ورتا عاسىرلىق تاريحي دەرەك كوزدە­رىنە سۇيەنگەن «قازاقستان تاريحى» بەس تومدىعىنىڭ ءىى تومى اتاپ كورسەتەدى. سونداقتان دا بولۋ كەرەك, عۇلاما عالىم, ءا.ح.مارعۇلان ءوزىنىڭ «كونە قازاق جەرىنىڭ قالالارى مەن قۇرىلىس ونەرىنىڭ تاريحى» ەڭبەگىندە: «قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندە, قازىرگى سوزاق كەنتىنىڭ جانىندا سول اتتاس قالا بار. ول قازاق جەرىن بىرلەستىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە, قازاق حاندارىنىڭ تىرەگى بولعان», دەگەن سوزىن­دە سىرعا تولى, تەرەڭ تاريحي وي جاتىر.

ورتا عاسىرلىق تاريحقا ورتا عاسىرلىق كوزقاراسپەن قاراۋ كەرەك, سوندا عانا ءبىزدىڭ تاريحي تانىمىمىز تەرەڭدەي تۇسەدى. وتىرىقشى مادەنيەت پەن كوشپەندى مادەنيەتتى قاتار ۇستانعان سول كەزدەگى قازاق مەملەكەتى ءۇشىن «استانا» دەگەن تۇسىنىك تە, تىپتەن سول «استانا» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى دە كۇندەلىكتى قولدانىستا بولماۋى بەك مۇمكىن. بىراق تۇرعىلىقتى حالقى بار, مەشىتى مەن ءدىني وقۋ ورىندارى, كوشپەندى تايپالاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس قاجەتتىگىن وتەيتىن شاعىن كاسىپورىندارى مەن ساۋدا ورتالىقتارى بار, جاز جايلاۋعا شىعاتىن قازاق حاندارىنىڭ التى اي قىستا ورنىعىپ وتىرىپ مەملەكەت ماسەلەلەرىن شەشەتىن, تىرەك قالالارى بولعاندىعى ايدان انىق. بۇل – قاجەتتىلىكتەن تۋعان تاريحي جاعداي بولاتىن. سوندىقتان دا قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى داۋىرىندە, سوزاق قالاسىنىڭ قازاق مەملەكەتىنىڭ تىرەك قالاسى بولعاندىعى اقيقات دۇنيە! بىراق سول تىرەك قالا «استانا» دەپ اتالدى ما, «ورتالىق قالا» دەپ اتالدى ما, ول ماڭىزدى ەمەس. ماڭىزدىسى, قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەتى – قازاق حاندىعى قۇرىلىپ, ءومىر ءسۇرۋىن باس­تادى. ەڭ ماڭىزدىسى وسى.

«باتالى ەلدىڭ بالاسى اتالى سوزگە توقتاعان» دەگەندەي, اكادەميك ءا.ح.مار­عۇلان­نىڭ: «سوزاق – قازاق جە­رىن بىرلەس­تىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە حان­داردىڭ تىرەگى بولعان» دەگەن ءسوزىن نەگىزگە الا وتىرىپ: «سوزاق – قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى تىرەك قالاسى, استاناسى» دەگەن توقتامعا ءبىراۋىزدان كەلەتىن ۋاقىت كەلدى. مەملەكەت بولعان جەردە ونىڭ استاناسى بولادى. بۇل – تاريحي اقيقات. ال تاريح – عىلىم, ۇلتىمىزدىڭ يدەولوگياسى ءھام تاربيە قۇرالى.

 

نۇرعالي ماحان,

ولكەتانۋشى-ۇستاز

سوزاق اۋدانى, تاۋكەنت كەنتى