وڭتۇستىككە كوكتەم ەرتە كەلەر ەدى. ءالسىن-ءالسىن اۋا دىردەك قاعىپ, اقشۋلان بەلدەر ماساتىداي قۇلپىرىپ سالا بەرەتىن. اسىرەسە ون جەتى-ون سەگىز جاستاعى بىزدەي ستۋدەنت ءۇشىن كوكتەمنىڭ كەلۋى مەرەكەمەن بىردەي ەدى. قۇيقىلجىعان ناۋرىزەك قۇس اينالانى اسەم ۇنىنە بولەپ, جان دۇنيەدە اقۇلپەك ءۇمىت پەن ماحاببات يىرىمدەرى بىرگە تولقيتىن.
ۇياڭ عانا ءيىلىپ, جىميعاندا بەتىنىڭ شۇقىرى بىلىنەتىن كوكتەمكوز ارۋلارمەن كەلىنشەكتالدىڭ تۇبىندە الدەبىر كىتاپتار جونىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىنبىز. ادەمىشە كەلگەن اققۇبا قىز بىردە ء«جاميلانى» وقىعان-وقىماعانىمدى سۇرادى. قاپەلىمدە وقىماعانىما قىسىلا قالىپ, وقىدىم دەدىم كومەسكى ۇنمەن. سول ءتۇنى جالعان ءسوزىمىزدى جاسىرۋ ءۇشىن ء«جاميلا» پوۆەسىن قولعا الدىق.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلاسى» بالا اڭسار مەن جان دۇنيەنىڭ تەرەڭ تۇڭعيىعىنا سۇڭگىگەن بولەك تۇرپاتتى شىعارما بولىپ شىقتى. اپىر-اي, وسىنشا تۇمالىق پەن تازالىقتى, ىڭكارلىك پەن ماحابباتتى ادام تىلىنە اۋدارۋعا بولادى ەكەن-اۋ. بارلىق تىرشىلىك يەسى ءومىرىنىڭ ءبىر ساتىندە سەزىنەتىن, بىراق ەشقاشان سىرتقا ايتا المايتىن الۋان كۇي, الۋان ءيىرىم ءبىر شىعارمادا قالايشا شەبەر تۇتاسقان؟ ايەل بولمىسى, ايەل جانى, ايەلدىڭ ار-وجدانى – ءبۇتىن ءبىر ۇلتتىڭ سيپاتى, ۇلتتىڭ مادەني بەدەرى. باقساق, كەڭەس كەزەڭىندە ايەل زاتى بولمىسىنا قايشى كەلەتىن ەڭبەكتەرگە سالىنىپ, ءبىرى تراكتورشى, ءبىرى كومباينشى اتانىپ, اللا تاعالا جاراتقان نازىك, سىرشىل, ەركە سيپاتىنا نۇقسان كەلدى. ۇيلەسىم زاڭدىلىعى بۇزىلىپ, قوعام ءىشى, ادامدىق پسيحولوگيا, جۇرەك پەن سەزىم وزگەرىسكە ءتۇستى. جازۋشى وسى ءبىر تابيعات ءپىشىمى تۇرلەنگەن الماعايىپ ساتتەردى شەبەر بەينەلەيدى. ماسەلەن, جەر-جەردە ايەلدەردى تىل جۇمىسىنا جيناپ جۇرگەن بريگاديرگە اپاسى كەلىنىن قورعاپ ءسوز سويلەيدى.
«– سەندەردىڭ وندايلارىڭا ول بارمايدى! قۇدايدان ۇيالساڭدارشى! ايەل قاشان اربا ايداپ ەدى؟ قوي, اينالايىن, كەلىنىمدى وراعىڭنان اۋلاق. ونسىز دا جالعىزىلىكتىنىڭ ازابىن تارتىپ, ەكى ءۇيدىڭ شارۋاسىنان مۇرنىمنان شانشىلىپ ءجۇرمىن. ونىڭ ۇستىنە بەلىمە جەل ءتيىپ, ءبىر جەتىدەن بەرى شويىرىلىپ ءجۇرمىن, انا جۇگەرىلەردىڭ ءتۇبى دە كومىلمەي جاتىر! – دەپ, قاراعايداي ەتىپ تارتقان جاۋلىعىنىڭ سالبىراعان ۇشىن اپام ادەتىنشە قايتا-قايتا ومىراۋىنا قىستىرا بەردى».
شىعارماداعى ەرلەرى مايدانعا كەتىپ, بولمىسىنا سالماق تۇسكەن ايەلدەر, قاھارمان ايەلدەر ادامدىق نەگىزدەن اجىرامايدى. مەنىڭشە, ايتماتوۆ ايەلدەر ارقىلى تۇتاس قىرعىز ۇلتىنىڭ موزايكاسىن, ار-نامىستى تۋ ەتكەن ابزال بەينەسىن جاساعان سەكىلدى. «قۇس جولىنداعى» تولعاناي مەن اليمان, «بەتپە-بەتتەگى» سەيدە, «قىزىل ورامالدى شىنارىمداعى» اسەل, «العاشقى ۇستازداعى» التىناي. مىنە, بۇل پورترەتتەردىڭ ءبارى – سامالالى ادامگەرشىلىك ۇشقىنىنان, ادالدىق, ماحاببات ورتىنەن جارالعان جاسامپاز كەيىپكەرلەر.
ءجاميلا بولمىسى – بوسبەلبەۋ ەركەكتەردىڭ قوقان-لوقىسىنا كونبەيتىن اساۋ, ارىندى, كەرەكسە شىدەرىن ءۇزىپ جۇرە بەرەتىن تۇلپارداي اسقاق بولمىس. شىعارمادا ءجاميلا وزىنە كوپە-كورنەۋ تيىسە جونەلگەن وسمانعا نالىپ, «وندايلار ادامنىڭ جانىن قايدان ءتۇسىنسىن... ول سەزىم جۇرەكتىڭ تەرەڭ تۇبىندە جاتادى عوي...» دەپ كەيدى. ءجاميلا – ەڭ ءبىرىنشى ادام. كەڭەس ۋاقىتىندا بارلىق ادامدى تۇتاستىرۋ, ءبارىن دە ءبىر كويلەك كيگىزگەندەي تەڭ ەتۋ, قانداي جارعى بولسىن جالپىلاما مۇلتىكسىز باعىندىرۋ ساياساتى جاسالعانى راس. ەگەر سول يدەولوگيا كوزىلدىرىگىمەن قاراساق, ءجاميلا تىل جۇمىسىنا جان-تانىمەن جەگىلىپ, مايداندا جۇرگەن كۇيەۋىن زارىعا كۇتۋى ءتيىس بولاتىن. ءتارتىپ پەن زاڭنىڭ شەكاراسىنا قامالىپ, ءومىرىن داعدىلى قاعيداتتارعا ساي سۇيرەۋگە ءتيىس ەدى. بىراق ءجاميلا ولاي ەتپەدى. ول وزىنە عانا ءتان ايەلدىك سەزىمى, ار-وجدانى, تىلەگى بار جەكە ادام ەكەنىن كورسەتتى. ادامدىق قۇدىرەتتى, قۋات پەن رۋحتى ەشقانداي قارا كۇش باسىپ-جانشي المايتىنىن ۇقتىردى. بويىندا لاۆاداي تاسقىنداعان قۋاتى «تالايلاردى تاپتاپ ءوتىپ», «قارعانىڭ ۆالەتىندەي ەدىرەيگەن» قالىپتى پەندەلەردەن وزگەشە ءومىر سۇرە ءبىلدى. وسىلايشا سەرۆانتەستىڭ «دون كيحوتى», تۋرگەنەۆتىڭ ء«رۋدينى» سەكىلدى تۇتاس يدەولوگيادان بولەك ءومىر سۇرەتىن تۇلعا ءپروتوتيپى جاسالدى. ايتماتوۆ بەتىنە ۇلتتىق «ىرىمشىك» جاعىلعان استارلى شىعارمالارىمەن «كىشى حالىقتاردىڭ ۇلكەن قانجارىن», اساۋ مىنەزىن كورسەتتى.
...وڭتۇستىكتىڭ كوكتەمگى تابيعاتى سۋ بەتىندە دىرىلدەپ, تىمىق تۇندەگى اي جۇزىنەن بەلگىسىز داقتار بىلىنەتىن. ء«جاميلا» پوۆەسى ءاربىرىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدەگى عاشىقتىق وتىن قوزداتىپ, بۇرىنعىدان دا سەزىمتال ەتىپ جىبەرگەندەي. جىگىتتەر دە دانيارعا ۇقساپ شەرىن جۇرەگىندە ساقتاپ, ەشكىمگە سىر ايتپاي, ىشتەن عانا تىناتىن بولىپ كەتكەن بە, قالاي؟ ال قىزدار ەركە, شولجاڭ, نازدى وكپەمەن رەنجي سويلەيتىن قىلىقتى, ادامگەرشىلىككە جۇقپاس ادەتتەردى جاراتپاي تىيىپ تاستايتىن تىك مىنەزدى بولىپ العان. وقۋ ورنى اينالاسىنداعى جيدەكتى, جەمىستى اعاشتار, اۋەدە قالقىعان قوزىجاۋىرىن بۇلتتار, ءبارى دە شىعارما اسەرىنەن ايىقپاعان اقەدىل سەزىمىمىزبەن جوڭكىپ بارادى. وسى ءبىر ءمولدىر ساتتەرمەن بىرگە ءوزىم سۇيگەن اقكەربەز سۇلۋ جىلدار وتە كوزدەن عايىپ بولار دەپ كىم ويلاعان! بىتپەستەي كورىنگەن ستۋدەنتتىك جىلدار ۇزاققا كوشىپ, قازىر ارقايسىمىز باسقا وشاقتىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتكەنبىز. اۋا دىمقىلدانعان, ءتاتتى ەستەلىكتەر جۇرەكتى جارىپ شىعارداي تۋلاتقان تۇندەرى ء«جاميلا» پوۆەسىن اشىپ, مىنا ءبىر سويلەمدەردى قايتالاۋدان ەش جالىقپايمىن...
«قايداسىڭدار سەندەر قازىر, قايسى جولمەن كەتىپ بارا جاتىرسىڭدار؟ ءجاميلا, مەنىڭ التىن ءجاميلام, سەن كەتكەندە باسىڭدى جوعارى كوتەرىپ, قيسايماي, تايىنباي, كەڭ دالامەن كەتكەنسىڭ... قازىر دە سوندايسىڭ با؟ الدە شارشاعان كۇندەرىڭ بولدى ما؟ جانىم, ءجاميلا؟ الدە ءوز كۇشىڭە سەنبەي كۇماندانعان كۇندەرىڭ بولدى ما, گ ۇلىم ءجاميلا؟ ەگەر ونداي بولسا, السىزدىككە بەرىلمە, دانياردى مەدەت قىلىپ العا باس! ...سوندا كوز الدىڭدا كەڭ دالا گۇلدەپ, ءبىزدىڭ تامىز تۇنىندەگى نايزاعايلى داۋىل توگىپ بەرسىن! قورىقپا, ءجاميلا, سەنىڭ جولىڭ – باقىت جولى, وعان كۇماندانبا!»