مەكتەپتىڭ «تاريح» وقۋلىعىنداعى قاتەلەر

قاتەنىڭ ءوزى دە تۇرلىشە. ءبىرى – جاۋاپ­سىز­دىقتان, ەكىنشىسى ساۋاتسىزدىقتان بولا ما دەيمىن. وقۋلىقتاردا سونىڭ ەكەۋى دە بار. قاي ءپاننىڭ وقۋلىعىنداعى قاتەگە دە جەڭىل قاراۋعا بولمايدى. اسى­رەسە, تاريح پانىنەن كەتكەن قاتەنىڭ سال­دارى جەڭىل ەمەس.

ەندى ناقتى دالەلمەن سويلەيىك. مىنە, 8(9) سىنىپتىڭ 2019 جىلى «مەكتەپ» باسپاسىنان شىققان دۇنيە ءجۇزى تاريحى وقۋلىعىنىڭ 51-بەتىندە: «ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن و.بوكەيحانوۆ تورعاي وبلىسىنا, ج.دوسمۇحامەدوۆ – ورال, م.شوقاي – تۇركىستان وبلىس­تارىنىڭ كوميسسارى رەتىندە تاعايىن­دال­دى. ۇلتتىق قازاق وبلىستارى مەن ۋەز­دىك كوميتەتتەر قۇرىلدى», دەپ جازىلىپتى.

ءبىرىنشى قاتە: ءا.بوكەيحانوۆتىڭ اتىن دۇرىس جازباعان. ەكىنشى, م.شوقاي ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ كوميسسارى بولعان ەمەس. ءۇشىنشى, ج.دوسمۇحامەدوۆ تە كوميسسار بولمادى. ءتورتىنشى, تۇركىستان وبلىسى دەگەن دە جوق ەدى. «ۇلتتىق قازاق وبلىستارى» دەگەنى تاعى تۇسىنىكسىز. كونتەكسكە قاراعاندا, وبلىستىق قازاق كوميتەتتەرىن ايتىپ تۇرعانى بايقالادى. بىراق قاتەنى جازباۋ ءۇشىن دە وقۋلىق اۆتورلارى ءبىلىمدى بولۋى كەرەك قوي. كىتاپ جازۋشىلار سول جاعىنان اقساپ, جەتىسۋ وبلىسىندا ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ كوميسسارى بولعان م.تىنىشپاەۆتى ايتپاي, كەرىسىنشە بولماعاندى بولدىرىپ, عىلىمي فاكتىنى بۇرمالاپتى.

8 (9) سىنىپتىڭ قازاقستان تاريحىندا («اتامۇرا», 2019) م.شوقايدىڭ تۇركىستان ولكەسىندەگى كوميسسارى بولىپ تاعايىندالعانى تاعى جاڭساق جا­زىلعان (28-بەت). بۇدان باسقا مۇستافا شوقايدىڭ ءىىى, ءىV مەملەكەتتىك دۋما­لار­داعى مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ قۇرا­مىنا كىرگەنى ايتىلعان (14-بەت). مۇستافا اتامىز مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇسىلمان فراكتسياسىنا 1914 جىلدان باستاپ حاتشى بولعان. دۋمانىڭ ءۇشىنشى شاقىرىلىمىنىڭ جۇمىسى بولسا, 1912 جىلى اياقتالعان ەدى.

تالدانىپ وتىرعان 8(9) سىنىپتىڭ كىتابىنىڭ 123-بەتىندە 1920 جىلى قۇرىلعان قازاقستاندى زەرتتەۋ قوعامى مۇشەلەرىنىڭ ىشىندە ۆ.رادلوۆتىڭ اتى ءجۇر. ال 132-بەتىنەن: «ماسەلەن, تەمىر ءداۋىرىنىڭ جازۋى ساقتالعان تاس تاقتايشانى ق.ساتباەۆ التىنشوقى جوتاسىنان 1935 جىلى تاپقان ەدى», دەگەندى وقيمىز. شىندىعىنا كەلسەك, ۆ.رادلوۆ قازاقستاندى زەرتتەۋ قوعا­مى قۇرىلماستان 2 جىل بۇرىن, 1918 جىلى ومىردەن وتكەن بولاتىن. ال ءامىر تەمىردىڭ 1391 جىلى توقتامىسقا جورىققا اتتانىپ بارا جاتىپ جازدىرعان تاسىن قانىش اتامىزدىڭ ۇلىتاۋ بويىنداعى قارساقباي كەنى ماڭىنان تاپقانى راس. بۇل جازۋ عىلىمدا التىنشوقى جازۋى نەمەسە تەمىر جازۋى دەپ تە ايتىلادى. ايتەۋىر, ءبىر انىعى, تەمىر ءداۋىرىنىڭ جازۋى ەمەس.

رادلوۆ دەمەكشى, 1862 جىلى بەرەل قورعانىنا العاش ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەن رادلوۆ ەكەنىن بىردە تەلەديداردان ەستىپ, ساناما ءتۇيىپ العان ەدىم. ەندى 10-سىنىپتىڭ قازاقستان تاريحىنىڭ 13-بەتىندە رادلوۆتىڭ 1826 جىلى زەرتتەۋ جۇرگىزگەنى ايتىلىپتى. ءبىز جوعارىدا قاتەلىكتىڭ ءبىرى جاۋاپسىزدىقتان بولادى دەپ ەدىك. بۇل دا سونداي جاۋاپسىزدىقتان كەتكەن قاتە بولسا كەرەك. بىراق تاريحتا ءبىر ساننىڭ ءوزى جاڭساق جازىلسا, دەرەك وزگەرىپ سالا بەرەدى ەمەس پە...

رادلوۆپەن بايلانىستى تاعى ءبىر قا­تەنى 2019 جىلى «مەكتەپ» باسپاسىنان ر.قايىربەكوۆا, س.تيمچەنكو, ز.دجاندوسوۆانىڭ اۆتورلىق بىرلىگىمەن جارىق كورگەن 10-سىنىپتىڭ دۇنيە ءجۇزى تاريحىنىڭ وقۋلىعىنان كەزدەستىردىك. جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق با­عىت­تاعى وقۋلىقتىڭ 13-بەتىندە: «كوش­پە­لى­لەر­دىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن وزىندىك ءومىر سالتى تۋرالى كەزىندە كسرو عالىمدارى ۆ.رادلوۆ, ل.گۋميلەۆ, ب.ۆلاديميرتسوۆ, ءا.مارعۇلان نەگىزدى پىكىر ايتىپ كەتكەن», دەپ جازىلىپتى. 1918 جىلى باقيلىق بولعان ۆ.رادلوۆتىڭ 1922 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا قۇرىلعان كسرو عالىمى بولا المايتىنى بەلگىلى عوي.

«اتامۇرا» باسپاسىنان 2008 جىلى ا.قايىپباەۆا مەن ز.قابىلدينوۆتىڭ اۆتورلىعىمەن شىققان 8-سىنىپتىڭ قازاقستان تاريحىندا ج.دوسمۇحامەدوۆ تارتۋ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەنى جاڭساق جازىلعان بولاتىن. سول قاتە كىتاپتان كىتاپقا كوشتى. ءسوز باسىندا ايتىلعان ماقالامىزدا سونى مىسالعا كەلتىرگەن ەدىك. بىراق ەلدىڭ باس گازەتىندە جازىل­عان سىننان قورىتىندى شىقپاپتى. 2020 جىلى ز.قابىلدينوۆ پەن ا.ساندى­باەۆانىڭ اۆتورلىق بىرلىگىمەن «اتا­مۇ­رادان» شىققان 11-سىنىپتىڭ قازاق­ستان تاريحىندا اتالعان قاتە ءتورتىنشى مارتە (!) قايتالانىپتى. ءدال وسى وقۋلىقتىڭ 2-بولىمىندە دىنمۇحامەد سۇلتانعازيننىڭ تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىن, سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ جانە زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەنى جازىلىپتى. بۇل دا جارتىلاي جاڭساق دەرەك. ويتكەنى د.سۇلتانعازين ءبىرىنشى جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىر جىل عانا وقىپ, اياقتاماعان.

ابايدىڭ شىعارمالار جيناعى العاش س.پەتەربۋرگتەگى ي.بوراگانسكي باس­پا­سىنان شىققانى بەلگىلى. 2008 جىلدان بەرى ءۇشىنشى رەت باسىلعان 8 (7) سىنىپتىڭ قازاقستان تاريحىندا سونى قازاندا باسىلدى دەپ بەرگەن. وسى وقۋلىقتىڭ مازمۇنى ون جىلدا كىش­كەنە وزگەرگەنىمەن, ىشىندەگى قاتە وزگەرمەدى. بۇل وقۋلىقتىڭ 197-بەتىندە م.كوپەي ۇلىنىڭ 1880 جىلدان «دالا ۋالاياتى», «تۇركىستان ۋالاياتى» گازەتتەرى مەن «ايقىن» جۋرنالىندا ماقالالار جاريالاي باستاعانى ايتىلعان. «تۇركىستان ۋالايا­تىندا» ءماشھۇر اتامىزدىڭ ماقا­لالارى باسىلماعانى انىق. «دالا ۋالايا­تى» گازەتى ومبىدا 1888-1902 جىل­دارى جارىق كوردى. سول جىلدارى «ايقىن» دەگەن جۋرنال دا اتىمەن بولعان جوق. ال جۋرنالدىڭ اتىنان جاڭىلىستى دەگەننىڭ وزىندە, «ايقاپ» 1911-1915 جىلدارى جارىق كورمەپ پە ەدى...

ءبىر قىنجىلتاتىنى, مۇنداي بۇرما­لانعان دەرەكتەر ۇبت-نىڭ وزىنە دە ەنىپ كەتكەنىن بايقادىق. ابايدىڭ تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعىنىڭ قازاندا باسىلعانى, الپىسباي قالمەنوۆتىڭ بوكەي ورداسىنان مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات بولىپ سايلانعانى تۋرالى جاڭساقتىقتار قازىرگى ۇبت سۇراق­تارى­نىڭ ىشىندە ءجۇر. 8-سىنىپقا دۇنيە ءجۇزى تاريحىنان وتكىزگەن اشىق سابا­عىن­دا مۇستافا شوقاي ۋاقىتشا ۇكىمەت­تىڭ تۇركىستان وبلىسىنداعى كوميسسارى بولدى دەپ ايتقان مۇعالىمدى دە يۋتۋبتان كوردىك. وقۋلىقتاعى قاتەلەر قالىپتاسقان مۇعالىمدەردىڭ ءوزىن وسىلاي جاڭىلىستىرىپ جاتقاندا, تاجىريبەسىز جاس ماماندارعا تىپتەن تەرىس باعدار بەرمەي مە؟!

مىنا ءبىر مىسال 2017 جىلى «اتا­مۇرا» باسپاسىنان ب.كومەكوۆ, ت.جۇ­ماعانبەتوۆ, ك.يگىلىكوۆالاردىڭ اۆتور­لى­عىمەن جارىق كورگەن 5-سىنىپ­تىڭ قازاقستان تاريحىنان الىنىپ وتىر. كىتاپتىڭ كىرىسپەسىندە: «اۆتورلار ماتەريالدى لوگيكالىق جانە حرونو­لوگيا­لىق ءتارتىپتى ساقتاي وتىرىپ, تاريحي بىرىزدىلىكپەن بەرۋگە تىرىستى», دەپ جازىلعان. 117-بەتتەگى: «ب.ز.ب. 202 جىلى مودە شانيۋي ءوز جەرىندە قىتاي اسكەرىن جەڭگەن سوڭ العاش رەت بەيبىت كەلىسىم جاسالدى. يمپەراتور ۋ-دي مەن مودە شانيۋي بۇل قۇجاتتى «تىنىشتىق پەن تۋىستىق تۋرالى شارت» دەپ اتادى», دەگەن جولداردى وقىعاندا, حرونولوگيالىق بىرىزدىلىكتى ەمەس, ءاناحرونيزمنىڭ كوكەسىن كورەمىز. 174 جىلى مودە ولگەندە, ۋ دي ءالى دۇنيەگە كەلمەگەن دە ەدى عوي. 118-بەتتەگى ەرەكشەلەنىپ بەرىلگەن جول­ارا­لىق انىقتامالىقتا ب.ز.ب. 90-جىلى بولعان يانجان شايقاسى تۋرالى ايتادى. يانجانداعى اۋىر جەڭىلىستەن كەيىن قىتايلاردىڭ ءحVىىى عاسىرعا دەيىن ءبىزدىڭ جەرىمىزگە قايتا باسىپ كىرمەگەنىن شەگەلەپ جازادى. ەندەشە 751 جىلعى ايگىلى اتلاح شايقاسى قايدا قالادى؟ جولارالىق انىقتامالىق دەگەننەن گورى مۇندايدى «جولارالىق جاڭىلتپاش» دەگەن دۇرىس بولادى. ابزالى, جاڭىلتپاش جازاتىن اۆتورلاردى وقۋلىقتىڭ ماڭىنا جاقىنداتپاعان دۇرىس قوي.

سوڭعى شىققان 11-سىنىپتىڭ دۇنيە ءجۇزى تاريحى قاتەسىز سياقتى كورىنىپ ەدى. 127-بەتتە بۇۇ-نىڭ قامقورلىعىمەن ءۇندىستان مەن پورتۋگاليا اراسىنداعى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە رەفەرەندۋم­نان كەيىن تيمور-لەشتي تاۋەلسىز مەملەكەتى قۇ­رىلعانى جازىلىپتى. دۇرىسى: ءۇن­دىستان ەمەس, يندونەزيا عوي.

ايتا بەرسەك, تاريح وقۋلىقتارىنداعى قاتەلەر جوعارىداعى مىسالدارمەن بىت­پەيدى. «اتامۇرادان» شىققان 9-سى­نىپتىڭ قازاقستان تاريحىندا سۋ­رەتشى ساحي رومانوۆتىڭ اتى-ءجونىن بۇر­مالاپ, ر.ساحي دەپ جازعان. دۋلات باباتاي ۇلى مەن شورتانباي قاناي­ ۇلى­نىڭ اتى مەن تەگىن بىرىكتىرىپ, دۋلات شورتانباي ۇلى دەپ ءبىر اقىن جاساعان. سول باسپادا جارىق كورگەن 8-سىنىپتىڭ وقۋلىعىندا رك(ب)پ دەپ قا­زاقشا ەمەس, ركپ(ب) دەپ ورىسشا جاز­عان.

الداعى ۋاقىتتا مۇنداي قاتەلەر قايتالانباۋى ءۇشىن بەلگىلى تۇلعالاردىڭ اتى مەن تەگىن «تۇزەتۋدەن», ستاتيستيكا مەن حرونولوگيانى «رەۆيزيالاۋدان», قيىسپايتىن دەرەكتى قيىستىرىپ, اناحرونيزم مەن كونتاميناتسيا جاساۋدان, سويلەمدەگى سوزدەردى ورىنسىز ينۆەرسيا­لاپ, جاڭىلىس تۇسىنىك تۋعىزۋ سياقتى پروفاناتسيادان ارىلۋىمىز كەرەك. ەگەر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى تاراپىنان شىنداپ كوڭىل بولىنسە, مۇنى شەشۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. سەبەبى بەس جىل سايىن جاڭارىپ تۇراتىن مەكتەپ وقۋلىقتارى باسپادان شىقپاستان بۇرىن سانداعان ساراپشىنىڭ الدىنان وتەدى. ەندى تەك بۇرىنعىداي جەڭىل قاراماي, سول ساراپشىلاردىڭ قۇزىرەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنە باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەك.

سونىمەن, ساپالى وقۋلىق جازۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ بۇل ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى, اۆتورلارعا قويىلاتىن تالاپ پەن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, وقۋلىق جازۋعا تاپسىرىس بەرۋشى تاراپ اۆتورلاردى اسىقتىرماۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, مەكتەپ وقۋلىعى مەن اكادەميالىق باسىلىمداردىڭ اراسىندا سايكەستىك ساقتالۋى كەرەك. تورتىنشىدەن, «وقۋلىق-رەسۋرس» دەگەن تۇسىنىكتەن مۇلدەم ارىلۋىمىز كەرەك. بەسىنشىدەن, بالامالى وقۋلىقتار شىعارۋ توقتاتىلىپ, بىرەگەي وقۋلىقتار دايىندالۋعا ءتيىس. مىنە, ءبىز سوندا عانا جاقسى وقۋلىققا قول جەتكىزە الامىز.

سەرىك زياتوۆ,

بۇلان ءبىلىم كەشەنىنىڭ تاريح ءپانى مۇعالىمى

باتىس قازاقستان وبلىسى,

سىرىم اۋدانى