سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. وندا دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتيىستى ۇسىنۋىمەن جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارىن قىزمەتتەرىنەن بوساتۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. سونداي-اق سەناتورلار پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسىن قاراۋ ءۇشىن پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرىن سايلادى, بىرقاتار قۇجاتتى ماقۇلدادى جانە دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
دەپۋتاتتار قابىلداعان شەشىمگە سايكەس ۆياچەسلاۆ سالي, اسان ەسكەندىروۆ جانە ايگۇل قىدىرباەۆا جوعارعى سوت سۋدياسى قىزمەتىنەن بوساتىلدى. ۇسىنىلعان كانديداتۋرالار الدىن الا كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىندە تالقىلاندى.
وتىرىس بارىسىندا سەنات توراعاسى 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنگەن پالاتا جۇمىسىنا قاتىستى وزگەرىستەرگە توقتالدى.
«كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا سايكەس 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زاڭ شىعارۋ پروتسەدۋراسى وزگەرتىلدى. ەندى سەنات ءماجىلىس قابىلداعان زاڭدى ماقۇلداۋ نەمەسە ماقۇلداماۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. قاجەت جاعدايدا سەنات بەلگىلى ءبىر باپتاردى وزگەرتۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزە الادى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىك, پالاتا وتىرىسىندا زاڭ بويىنشا باياندامانى باس كوميتەت ۋاكىلەتتىك بەرگەن سەنات دەپۋتاتى جاسايدى», دەدى م.اشىمباەۆ.
سەناتورلار وتىرىس كەزىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسىنىڭ فەدەرالدىق كەڭەسى اراسىنداعى باعالى مەتالداردان جاسالعان بۇيىمدارداعى سىنامالىق تاڭبانى ءوزارا تانۋ جونىندەگى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلدادى. بۇل كەلىسىمنىڭ ماقساتى – ەكى مەملەكەت اراسىنداعى باعالى مەتالداردان جاسالعان بۇيىمداردىڭ اينالىمىن وڭتايلاندىرۋ. قۇجات ەكى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلىن دامىتۋدى جانە وتاندىق زەرگەرلىك ونەركاسىپتى قولداۋدى كوزدەيدى.
كەلىسىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسى اراسىندا باعالى مەتالداردان جاسالعان زاتتاردىڭ ساۋداسىن دامىتۋعا, سونداي-اق مەتالدىڭ قۇرامىن قايتا تەكسەرۋ جانە قوسارلانعان تاڭبالاۋ ءراسىمىن وڭتايلاندىرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل قادامدار زەرگەرلىك زاتتاردى ەكسپورتتاۋ كەزىندە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ازاماتتىق اۋە كەمەلەرىن اۆياتسيالىق ىزدەستىرۋ جانە قۇتقارۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. قۇجات ەكى ەلدىڭ ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتۋعا ارنالعان. وسى قۇجات ارقىلى ازاماتتىق اۋە كەمەلەرىن اۆياتسيالىق ىزدەۋ جانە قۇتقارۋ ماسەلەلەرى رەتتەلەدى. كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ ەكى ەلدىڭ ازاماتتىق ۇشاقتاردى ىزدەۋ جانە قۇتقارۋ كەزىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«بۇل كەلىسىمگە 2019 جىلعى 11 قىركۇيەكتە بەيجىڭ قالاسىندا قول قويىلعان بولاتىن. كەلىسىم بويىنشا ىزدەۋ-قۇتقارۋ وپەراتسيالارىن ۇيىمداستىرۋ جانە ورىنداۋدا ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ناقتى الگوريتمىن كوزدەيدى. ءار تاراپ ءوز اۋدانىندا ازاماتتىق اۋە كەمەلەرىن ىزدەۋ جانە قۇتقارۋ قىزمەتتەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن, ولاردىڭ تاۋلىك بويى كەزەكشىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. كەلىسىم اۆياتسيالىق وقيعا تۋرالى ءوزارا حابارلاۋ جانە ەكىنشى تاراپتان كومەك سۇراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تاراپتار وزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىندا ىزدەستىرۋ-قۇتقارۋ وپەراتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە بولعان شىعىستاردى وزدەرى كوتەرەدى. قۇجات اياسىندا ەكى مەملەكەتتىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارى مەن ىزدەۋ, قۇتقارۋ قىزمەتتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ كوزدەلگەن», دەدى قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان سەناتور سۇيىندىك الداشەۆ.
مۇنداي ىنتىماقتاستىققا ىزدەۋ جانە قۇتقارۋ بويىنشا بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلار, مەملەكەتارالىق بايلانىس ارنالارىن جۇيەلى تۇردە تەكسەرۋ, ىزدەستىرۋ ءارى قۇتقارۋ جونىندەگى ساراپشىلاردىڭ ءوزارا ساپارلارى, ىزدەستىرۋ-قۇتقارۋ اقپاراتى مەن تاجىريبە الماسۋ كىرەدى.
«1992 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا تۋرالى كونۆەنتسيا اياسىندا كورشىلەس ەكى مەملەكەت اراسىندا اۆياتسيالىق ىزدەۋ جانە قۇتقارۋ سالاسىنداعى ءىس-قيمىلداردى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن كەلىسىم جاساۋ ەسكەرىلگەن. وسى كونۆەنتسيانى ۇستانا وتىرىپ, قازاقستان كورشى ەلدەرمەن بەلگىلەنگەن باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتى قالىپتاستىرىپ كەلەدى. ايتار بولساق, 2017 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى اۆياتسيالىق ىزدەۋ جانە قۇتقارۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى. بىلتىر قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن ارادا وسىنداي كەلىسىمگە قول قويىلدى», دەدى سۇيىندىك الداشەۆ.
كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە سايكەس كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوبالارى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىستارىندا قارالاتىنى بەلگىلى. الداعى بىرلەسكەن وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ كۇشى جويىلدى دەپ تانۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جوباسى قارالادى. سوعان بايلانىستى سەنات دەپۋتاتتارى بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ مۇشەلەرىن سايلادى. ناتيجەسىندە, سەناتورلار ۆلاديمير ۆولكوۆ, سۇلتانبەك ماكەجانوۆ جانە دۇيسەنعازى مۋسين اتالعان كوميسسيانىڭ قۇرامىنا ەندى.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. باقىتجان باياحمەتوۆ الداعى ۋاقىتتا ديزەل وتىنىنىڭ تاپشىلىعى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سوعان بايلانىستى دەپۋتات ەلىمىزدە مۇناي ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋ جونىندە كەشەندى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
سەناتور 2025 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەاەو اياسىندا مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ بىرىڭعاي نارىعىنىڭ نورماسى ەنگىزىلەتىنىن ەسكە سالدى. وعان ءبىزدىڭ ەلدەن باسقا رەسەي مەن قىرعىزستان كىرەدى, ولاردا وتىن باعاسى جوعارى. باقىتجان باياحمەتوۆ وسىعان بايلانىستى ەلىمىز پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ اتىنا بىرقاتار وزەكتى ماسەلەنى ايتتى.
ء«ۇش ءىرى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك قۋاتىندا بارىنشا جۇمىس ىستەۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت مۇناي ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلداۋدى جوسپارلاپ وتىر؟ قازاقستان مەن ونىڭ كورشىلەرى اراسىنداعى ديزەل وتىن باعاسىنىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقان تەڭسىزدىگىنە قاتىستى ۇكىمەتتىڭ كوزقاراسى قانداي؟ ۇنەمى بولىپ تۇراتىن مۇناي ونىمدەرى مەن ديزەل وتىنىنىڭ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ورتا مەرزىمدى نەمەسە ۇزاق مەرزىمدى جوسپارى بار ما؟», دەدى دەپۋتات ب.باياحمەتوۆ.
سەناتور ءالي بەكتاەۆ ەلىمىزدىڭ پرەمەر-مينيسترىنە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا جىلىجاي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن فەرمەرلەر كوممۋنالدىق تاريفتەردىڭ قىمباتتاۋىنا, وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋدەگى ۇزىلىستەرگە جانە مەملەكەتتىك قولداۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە تاپ كەلگەنىنە الاڭدادى.
«بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا بارلىعى 1 265 گا جىلىجايلاردىڭ 844 گا تۇركىستان وبلىسىندا ورنالاسقان. ولاردا جىل سايىن 91 مىڭ توننا كوكونىس ءوندىرىلىپ, ەل تۇرعىندارىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. جىلىجايلاردا بارلىعى 12 مىڭنان استام شارۋا قوجالىقتارى ەڭبەك ەتەدى. تۇركىستان وبلىسىندا وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ 66%-ى سارىاعاش اۋدانىندا وسەدى. ول اۋداننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 30 پايىزىنا تەڭ. بۇگىندە جىلىجاي ءوندىرىسى ءوڭىر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن, حالىقتى ساپالى كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان, سىرتتان كەلەتىن يمپورتتىق ونىمدەرگە توتەپ بەرە الاتىن سالاعا اينالىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان بۇل سالانى قولداۋ ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىن جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قولداۋ», دەدى سەناتور ءا.بەكتاەۆ
دەپۋتات وسى سالانىڭ دامۋىنا تەرىس اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتور – كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ جوعارى قۇنى ەكەنىن جەتكىزدى. وسىعان بايلانىستى يمپورتتىق كوكونىستەردىڭ باعاسى تومەن, ياعني ساتىپ الۋشىلار سونى تاڭدايتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار قىسقى جاعدايدا جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ولارعا دا قوسىمشا كومىر ءبولۋ قاجەت.
سەناتور قازىرگى تاڭدا جىلىجاي ءوندىرىسىنىڭ باعاسىنا, ساپاسىنا جانە كولەمىنە ءىس جۇزىندە اسەر ەتپەيتىن جىلىجاي ءوندىرىسىن مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ قاجەتى تۋرالى دا ءسوز قوزعادى.
مۇرات باقتيار ۇلى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى التاي كولگىنوۆكە جولداعان ساۋالىندا ۇكىمەتتى ونوماستيكا سالاسىنداعى قاعيداتتارىن قايتا قاراۋعا شاقىردى.
«ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان كەزەڭنەن بەرى قازاقستاندا ونوماستيكالىق جۇمىس جاندانىپ, كەزىندە ءتۇرلى سەبەپتەر مەن ساياساتتىڭ ىڭعايىنا سايكەس وزگەرىپ كەتكەن قازاقتىڭ جەر-سۋ اتتارى, ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرازىنىڭ تاريحي اتاۋلارى قايتارىلىپ, اقيقات ورناي باستادى. ءاربىر ەلدى مەكەن مەن قالالار, كەنتتەردەگى كوشە اتاۋلارى بۇگىنگى زامان تالابىندا, ياعني تاۋەلسىزدىك رۋحىندا بۇگىنگە دەيىن حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرىمەن اتالىپ جاتقانى جەتكىلىكتى. الايدا ەلىمىزدە كوشەلەرگە ات بەرۋدە جانە ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋدا بەلگىلى ءبىر ءتارتىپتىڭ جوقتىعى الدىمىزدان شىعا بەرەدى», دەگەن م.باقتيار ۇلى ونوماستيكا جانە ءتىل كوميسسياسىنا جەر-سۋ اتاۋلارىنا قاتىستى سان الۋان پىكىر كەلىپ تۇسەتىنىن جەتكىزدى.
وسى ورايدا, دەپۋتات كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ءتۇرلى دەڭگەيدە حاتشى قىزمەت اتقارعاندارعا كوشە اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستىڭ جيىلەپ كەتكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوبىنە مۇنداي ۇسىنىستى كسرو-دا قىزمەت ەتكەندەردىڭ قالتالى ۇرپاعى جاسايتىن كورىنەدى. ال شىن مانىندە ەلگە ەڭبەگى سىڭگەندەر نازاردان تىس قالىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىعان الاڭداعان سەناتور مەملەكەتتىك ونوماستيكا ساياساتىن قايتا قاراستىرۋدى سۇرادى.