ەلىمىزدىڭ قاي شاھارىنا بارساڭىز, ءسانى كەلىسكەن ايالدامالار كوزگە تۇسەدى. قىستا ارنايى جىلىتۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ايالدامالار تۇرعىنداردىڭ زور سۇرانىسىنا يە. وكىنىشتىسى سول, بۇزاقىلاردىڭ كەسىرىنەن سوڭعى ۋاقىتتا قوعامدىق م ۇلىكتەردىڭ بۇزىلۋى ءجيى تىركەلىپ وتىر.
بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قوعامدىق م ۇلىكتى ءبۇلدىرۋ, بۇزاقىلىق جانە ۆانداليزم سياقتى وقيعالاردىڭ جيىلەپ كەتكەنىن نازارعا العان بولاتىن. «جۋىردا ەلوردادا ماس ادام ليفتىدەگى مونيتوردى سىندىرعانى ءۇشىن وعان 14 مىڭ تەڭگە عانا ايىپپۇل سالىنعان. بۇلاي بولمايدى. مۇنداي ءىس-ارەكەت ءۇشىن كەمىندە 15 تاۋلىككە قاماۋ كەرەك نەمەسە 1 جىلعا تۇزەتۋ جۇمىستارىنا سالۋ جونىندە جازا كەسۋ قاجەت. مۇنداي جاعدايلارعا مۇلدەم توزبەۋ كەرەك. جەڭىل جازا جارامايدى. ال ءىس جۇزىندە جازالاماۋ سالدارى قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستىڭ ودان ءارى ورشۋىنە الىپ كەلەدى. سوندىقتان وسى ماسەلە بويىنشا زاڭنامانى قاتاڭداتۋ كەرەك», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان بريفينگتە ۆانداليزم, قوعامدىق جانە جەكە م ۇلىكتى بۇلدىرگەنى ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. مينيسترلىكتىڭ اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى ازامات قۇرىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە بوتەننىڭ مۇلكىنە, ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ ورتاق پايدالانىلاتىن زاتتارىنا قاساقانا زاقىم كەلتىرۋ فاكتىلەرى جيىلەپ كەتكەن.
– كۇندەلىكتى ومىردە كىرەبەرىستەردەگى زاقىمدالعان ليفتتەردى, ءتۇرلى جازۋلار تاڭبالانعان قوعامدىق م ۇلىكتەردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. مۇنداي ارەكەتتەردى ادامدار كوبىنە قاساقانا جاسايدى. ياعني باسقا بىرەۋدىڭ مۇلكىن سانالى تۇردە بۇلدىرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بوتەننىڭ مۇلكىن قاساقانا بۇلدىرگەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك (قىلمىستىق كودەكستىڭ 202-بابى) ەلەۋلى زالال كەلتىرىلگەن جاعدايدا عانا تۋىندايدى. ياعني كەلتىرىلگەن زالال سوماسى 200 اەك-تەن نەمەسە 690 مىڭ تەڭگەدەن اسۋعا ءتيىس.
سونىمەن قاتار زالال مولشەرى وعان جەتپەگەن جاعدايدا ازاماتتاردىڭ وزدەرى دالەلدەمەلەر جيناۋ, بۇزۋشىلاردىڭ ساۋالدامالىق دەرەكتەرىن انىقتاۋ, ولاردىڭ جۇرگەن جەرىن ءبىلۋ سياقتى ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى, ويتكەنى زالالدى وتەۋ ازاماتتىق-قۇقىقتىق الاڭدا شەشىلەدى. بۇل, ارينە, پوليتسيادان كومەك كۇتەتىن زارداپ شەككەن ادامدار مەن قوعام تاراپىنان تەرىس رەاكتسيانى تۋدىرادى. ادەتتە, ازاماتتاردىڭ ەداۋىر بولىگى سوتقا جۇگىنبەيدى, سونىڭ سالدارىنان قۇقىق بۇزۋشىلار جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارىپ كەتەدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, جازاسىز قالۋ ودان ءارى ەركىنسۋگە جول اشادى, – دەيدى ازامات قۇرىمباەۆ.
بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى دا نازار اۋداردى. ۆانداليزم, قوعامدىق جانە جەكەمەنشىك م ۇلىكتەردى بۇلدىرگەنى ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ تاپسىرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن ەسكەرە وتىرىپ, كەلىسىم بويىنشا جۇرتشىلىقپەن, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ۆانداليزم, قوعامدىق, سونداي-اق جەكەمەنشىك م ۇلىكتەردى بۇلدىرگەنى ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ جونىندە زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەندى.
جىل باسىندا پرەزيدەنت «قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىنە ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن ۆانداليزم كورىنىستەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن ۆانداليزم كورىنىستەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارعا قول قويدى.
ءىىم وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, ماڭىزدى قۇجاتتارعا سايكەس, ۆانداليزم قىلمىستىق بابىنىڭ ديسپوزيتسياسى انىقتالدى جانە ناقتىلاندى (قىلمىستىق كودەكستىڭ 294-بابى), ونىڭ نورمالارى «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس كەلتىرىلدى. سونداي-اق وسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن سانكتسيالاردىڭ تومەنگى شەگى بەلگىلەندى. ەندى زاڭ بۇزۋشىعا ەڭ تومەنگى سوما –172 مىڭ تەڭگە نەمەسە 50 اەك قاراستىرىلعان.
سونىمەن قاتار بوتەننىڭ مۇلكىن قاساقانا جويعانى نەمەسە بۇلدىرگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى (اقبتك-ءنىڭ 147-1-بابى), ياعني زالال 200 اەك-تەن (690 مىڭ تەڭگە) اسپايتىن جاعدايدا.
بۇدان بولەك, ۇساق بۇزاقىلىقتىڭ اكىمشىلىك بابىنىڭ (اقبتك-ءنىڭ 434-بابى) ديسپوزيتسياسىنا كولىكتەگى م ۇلىكتى قاساقانا ءبۇلدىرۋ نەمەسە وزگە دە قوعامدىق ورىنداردا, سونداي-اق ونىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن سانكتسيالار ۇلعايتىلدى. ءىس جۇزىندە مۇنداي ارەكەتتەر نەگىزىنەن ۇساق بۇزاقىلىقتىڭ قۇرامىن قۇرايدى.
قالا بەردى, قىلمىستىق كودەكستىڭ 294-بابىنىڭ (ۆانداليزم) جاڭا رەداكتسياسىن ەسكەرە وتىرىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 448-بابىنا سايكەس كەلتىرىلگەن, بۇل – كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ءۆانداليزمى.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە بۇل ماسەلەگە قاتىستى جۇيەلى جۇمىس قولعا الىنىپ جاتىر. ماسەلەن, اقتوبە قالاسىندا اكىمدىك جانىنان قوعامدىق قور قۇرىلىپ, ۆانداليزمگە قاتىستى دەرەكتەردى جەتكىزگەن تۇرعىندارعا سىياقى بەرۋ قاراستىرىلىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇعان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر دە قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. ەندىگى جەردە تۇرعىندار قوعامدىق م ۇلىكتى ۇرلاۋ, زالال كەلتىرۋ ماسەلەسى بويىنشا 102 نومىرىنە حابارلاسىپ, حابارلاما قالدىرا الادى.
مەتالل دايىنداۋشىلار اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى تولەگەن تەمىرباەۆ اقتوبەدە سوڭعى ەكى جىلدا مەتالل ۇرلىعى كوبەيگەنىن, ونىڭ ىشىندە قولدى بولعان تۇرمىستىق قالدىقتارعا ارنالعان كونتەينەرلەر مەن قۇدىق قاقپاقتارىنىڭ شىعىنى ميلليونداعان كولەمدەگى قارجى ەكەنىن جەتكىزدى. «ۆانداليزممەن ەل بولىپ كۇرەسەتىن ۋاقىت كەلدى. سەبەبى سوڭعى كەزدە مەملەكەت قارجىسىنا سالىنعان نىساندار مەن قوعامدىق ورىنداردا تارتىپسىزدىك ءىس-ارەكەتتەرگە ءجيى تىركەلەتىن بولدى. ەگەر ءبىز قالامىزدىڭ تازا بولعانىن, ورتاق م ۇلىكتەردىڭ ۇقىپتى ساقتالۋىن قالايتىن بولساق, تۇرعىنداردى تارتىپكە شاقىرۋىمىز كەرەك. زاڭدى تۇردە تالاپتى كۇشەيتىپ, ۆانداليزم ارەكەتتەرىن حابارلاعان ادامعا سىياقى تاعايىنداۋ الگوريتمىن ايقىنداۋىمىز كەرەك», دەدى ت.تەمىرباەۆ.