پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. جيىنعا پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى مۇرات نۇرتىلەۋ, ۇكىمەت مۇشەلەرى, ۇلتتىق بانك توراعاسى, استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ, وبلىستاردىڭ اكىمدەرى, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جەتەكشىلەرى قاتىستى.
ينفراقۇرىلىم نىساندارى كەشەندى تەكسەرىلۋگە ءتيىس
پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ەلىمىزدىڭ بيىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى تالقىلانىپ, الدا تۇرعان باستى مىندەتتەر ايقىندالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
– قوردالانعان ماسەلەلەر از ەمەس. 11 ايدا ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 4,6 پايىزدان 2,7 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ينفلياتسيا سوڭعى 14 جىلدا بولماعان دەڭگەيگە جەتتى. قازىر بۇل كورسەتكىش – 19,6 پايىز. مۇنداي احۋال جۇرتتىڭ تابىسىنا جانە ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. جۋىردا وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋى – بۇل حالىقتىڭ بىزگە ارتقان زور سەنىمى جانە قولداۋى. ازاماتتارىمىز ناقتى وڭ وزگەرىستەر بۇگىن جانە قازىر بولادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. وسى ءۇمىت پەن سەنىمدى اقتاۋ – الدىمىزدا تۇرعان ەڭ باستى مىندەت ءارى قاستەرلى پارىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەلىمىزدىڭ جاڭا دامۋ باعدارى ايقىندالعانىن, ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارىلاتىنىن اتاپ ءوتىپ, ەرەكشە ءمان بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار ماسەلەگە توقتالدى.
مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ماسەلەسىن كوتەردى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋىل مەن قالانىڭ اۋقىمىندا شەشىلە بەرەتىن تۇرمىستىق ماسەلەلەردى ۇكىمەتتىڭ دەڭگەيىندە قاراۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى وسى سالاداعى توتەنشە وقيعالار تىم كوپ بولىپ كەتتى. پەتروپاۆل, تەمىرتاۋ, ستەپنوگور, بالقاش, قاراعاندى, اقتوبە جانە ريددەر قالالارىندا بولعان اپاتتاردىڭ ەشقايسىسىنان اكىمدەر مەن مينيسترلەر, اسىرەسە, مەنشىك يەلەرى ءتيىستى قورىتىندى جاساعان جوق.
– جاقىندا ەكىباستۇزدا بولعان توتەنشە جاعداي بۇل سالاداعى احۋالدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپسىزدىعى, باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ قاۋقارسىزدىعى مىڭداعان ادامدى جىلۋسىز قالدىردى. جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر قىستى قالىپتى رەجىمدە, امان-ەسەن وتكىزەمىز دەپ ەسەپ بەرگەن. بىراق ءىس جۇزىندە جاعدايدىڭ قالاي بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىزدار. پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ءوز وتىنىشىمەن قىزمەتىنەن بوساتىلدى. ال قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگان – ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ەشقانداي ارەكەتىن كورگەن جوقپىز, بۇل مەكەمە اپاتقا سەلقوس قاراپ, بەيتاراپتىق تانىتتى. سونداي-اق توتەنشە جاعداي قىزمەتتەرىنىڭ جۇمىسى دۇرىس جولعا قويىلماعان. ولار باياۋ قيمىلداپ, سالعىرتتىق تانىتتى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت توزۋ دەڭگەيى 90 پايىزدان اسقان ەكىباستۇز جەس-ءىن مەملەكەتكە 1 تەڭگەگە ساتۋ تۋرالى ۇسىنىس ساراپتاۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, نىسانعا تاۋەلسىز اۋديت جۇرگىزۋ كەرەك. ابدەن توزعان ورتالىقتى مەملەكەتتىڭ ءتيىمدى باسقارا الۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋ كەرەك. كاسىپورىننىڭ 50 پايىزىن الىپ, مەنشىك يەسىنە جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدى تاپسىرعان ءجون.
– ەكىباستۇز تۇرعىندارىنا كەلتىرىلگەن زارداپتى وتەۋ شىعىندارى مەنشىك يەسى مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت اراسىندا ءبولىنۋى كەرەك. ۇكىمەتتىڭ الدىندا سوڭعى جىلدارى مەنشىك يەلەرى ەشتەڭە ىستەمەگەن اسا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ ارقايسىسىن كەشەندى تۇردە تەكسەرىپ, شەشىم قابىلداۋ مىندەتى تۇر, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى جەس-تەردىڭ توزۋ دەڭگەيى 66 پايىزعا, ال كەيبىر قالالاردا شەكتى مەجەدەن اسىپ, 80 پايىزعا جەتكەنىنە توقتالدى. جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە جارتى عاسىردان اسقان. ال شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ريددەر مەن شەمونايحا قالالارىنداعى جىلۋمەن قامتۋ جەلىلەرى مۇلدەم توزعان.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى ۋاقتىلى جاڭعىرتۋ ءىسىن باقىلاۋعا الۋ ۇكىمەتكە بىرنەشە رەت تاپسىرىلعان. ايتسە دە اكىمدىكتەرگە دە تۋىنداعان ماسەلەنى ورتالىققا ىسىرا سالۋعا بولمايدى.
– مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانىنان قۇرىلعان ارنايى كوميسسيا كەشەندى شارالار ازىرلەدى. سوعان سايكەس باقىلاۋ-قاداعالاۋ تەتىگىن كۇشەيتىپ, مەنشىك يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جانە جالپى سالانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. كوميسسيا دۇرىس جۇمىس ىستەمەي تۇرعان 19 جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن انىقتادى. ولاردى شۇعىل جاڭعىرتۋ قاجەت. الدىن الا ەسەپ بويىنشا وعان شامامەن 90 ميلليارد تەڭگە كەرەك. بۇل قاراجات, ارينە, ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىنداردىڭ تاريفتىك سمەتاسىندا ەسكەرىلگەنى ءجون. مەملەكەت مەنشىگىندەگى ەنەرگەتيكالىق نىساندار بيۋدجەت ەسەبىنەن جوندەلۋگە ءتيىس. ال جەكەمەنشىك نىسانداردى ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جاڭعىرتۋ كەرەك. ۇكىمەت وسى مىندەتتى شەشۋگە شۇعىل كىرىسۋى ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
باستى ماقسات – حالىق تابىسىن ارتتىرۋ
پرەزيدەنت حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە دە باسا نازار اۋداردى.
– نەگىزگى تاعام ونىمدەرىنىڭ قىمباتتاۋى ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە سەبەپ بولىپ جاتىر. ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى 24 پايىزدان استى. تۇرعىنداردىڭ اقشالاي تابىسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى سوڭعى بەس جىلداعى ەڭ تومەن دەڭگەيدە تۇر. ەلىمىزدە قاعاز جۇزىندە جۇمىس ىستەيتىن, ۋاقىتشا جۇمىس ىستەمەيتىن, ءوزىن-ءوزى ناتيجەسىز جۇمىسپەن قامتىعان جانە جۇمىسسىز دەپ كورسەتىلگەن 900 مىڭعا جۋىق ادام بار. نەگىزگى قۇجات – حالىق تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى. وسى قۇجاتتى قازىرگى جاعدايلارمەن سايكەستەندىرگەن ءجون, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ وندىرىستىك جاراقات ماسەلەسى كۇردەلى پروبلەماعا اينالىپ بارا جاتقانىنا توقتالدى.
– بيىلعى 11 ايدا وندىرىستە 1 124 ادام زارداپ شەكتى. ونىڭ 157-ءسى قايتىس بولدى. كەيبىر كاسىپورىندا ادام ولىمىنە اكەپ سوقتىراتىن اپاتتار تىم جيىلەپ كەتتى. «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسى – وسىنىڭ ايقىن دالەلى. وندا 2006 جىلدان بەرى 20-دان استام اپات بولىپ, جۇزدەن استام ازاماتىمىز قازاعا ۇشىرادى. بيىلدىڭ وزىندە 14 ادامنان ايىرىلىپ قالدىق. وتكەن اپتادا تاعى ءبىر جۇمىسشى وپات بولدى. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ەسەبىنە قاراساق, كومپانيا ەڭبەك, ەكولوگيا جانە سالىق زاڭناماسىن بەلدەن باسىپ وتىر. ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەرىن دە ورىندامايدى. قوعام ءادىل, قاتاڭ جانە شۇعىل شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتىپ جاتىر. بۇل ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى تىكەلەي باقىلاۋدا ۇستايدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ تاپسىرماسىمەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى ازىرلەنگەنىن, الايدا بيىل جوسپارداعى 284 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ 43-ءى عانا جۇزەگە اسىرىلعانىن جەتكىزدى.
– مۇنىڭ بارىنە قۇر تسيفر رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى سونىڭ كەسىرىنەن كوپتەگەن جۇمىس ورنى اشىلماي قالدى. ەل ەكونوميكاسى ميللياردتاعان تەڭگە قارجىدان قاعىلدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى شەتەلدەن ينۆەستور تارتۋ ءۇشىن ءتيىمدى جۇمىس اتقارىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ەلشىلەر شەتەلدەردە ءتۇرلى كەزدەسۋ وتكىزىپ, ەلىمىزگە ينۆەستورلاردى جەتەلەپ اكەلەدى دەۋگە بولادى. بىراق جوبانى جۇزەگە اسىراتىن كەزدە, جەرگىلىكتى جەردە ءتۇرلى ماسەلە تۋىندايدى. ءبىر سوزبەن ايتساق, ءبىز دايىن ينۆەستورلاردان ايىرىلىپ قالىپ جاتىرمىز. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي جاساۋ, ياعني جەر ءبولۋ, رۇقساتناما بەرۋ, ينفراقۇرىلىممەن قامتۋ – اكىمدەردىڭ مىندەتى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت باعا بەلگىلەۋدى كەلەسى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك باعاسىن وسىرمەۋ ءۇشىن باستى باعىتتار بويىنشا ناقتى جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىنە توقتالدى.
– ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى جىل مەزگىلىنە قاراي قاتتى وزگەرەدى. كۇزدە سۋ تەگىن نارسە كوكتەمدە شارىقتاپ شىعا كەلەدى. مۇنىڭ شەشىمى بىرەۋ عانا – قويما ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ كەرەك. بىراق بۇل باعىتتاعى جۇمىس باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. بىلتىر 83 مىڭ توننا ءونىم ساقتايتىن قويما سالۋ جوسپارلانعانمەن, ونىڭ 64 مىڭى عانا پايدالانۋعا بەرىلدى نەمەسە جوسپار 77 پايىزعا ورىندالدى. بيىل جۇمىس ءبىرشاما جاندانا ءتۇستى: 98 مىڭ توننالىق قويما سالۋ جوسپارلانىپ, سونىڭ 87 مىڭ تونناسى قازىردىڭ وزىندە ىسكە قوسىلدى. دەگەنمەن بۇل باعىتتاعى شارۋانى ءالى دە شيراتا ءتۇسۋ كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ەلدى وركەندەتۋدىڭ باستى شارتى ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. اگروونەركاسىپ كەشەنىن, اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وڭدەۋدى دامىتۋ ۇكىمەت پەن اكىمدەر ءۇشىن باستى باسىمدىق بولۋعا ءتيىس, – دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ ءادىل جانە ءتيىمدى ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزىلۋى كەرەك ەكەنىنە نازار اۋداردى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە ءادىل باسەكە ورناپ, بيزنەس ادال جۇمىس ىستەسە, ادىلەتتى نارىقتىق ەكونوميكا قۇرىلادى.
– ەكونوميكانى مونوپوليادان ارىلتۋ ءۇشىن مەكەمەارالىق كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل كوميسسيا قاجەتتى جۇمىستى ءتيىمدى جۇرگىزىپ جاتىر. قازىر جەكە مەنشىككە زاڭسىز ءوتىپ كەتكەن اكتيۆتەردى قايتارۋعا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. بىراق كەيبىر ماسەلەلەر نازاردان تىس قالىپ بارادى. ەكونوميكاعا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن ازايتۋ, مونوپوليستەردى وزىنە جاناما قاتىسى بار نارىقتىڭ قىزمەتىنە ارالاستىرماۋ – وتە ماڭىزدى جۇمىس. اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جانە نارىققا باعا بەلگىلەۋ ارقىلى قىسىم جاساۋدى توقتاتۋ كەرەك. مىسالى, ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ جانە ونى جەتكىزۋ سالاسى مونوپوليستەردىڭ قولىندا. ولار تاۋەلسىز كومپانيالاردىڭ نارىققا كىرۋىنە شەكتەۋ قويىپ وتىر. ءبىز ەلەكتر قۋاتىن بىرىڭعاي ساتىپ الۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋگە كىرىستىك. وسىلايشا, ءتيىمسىز دەلدال كومپانيالارعا شەكتەۋ قويىلادى. ءونىم وندىرۋشىگە قارجى تىكەلەي تۇسەدى. ناتيجەسىندە ەلىمىز بارلىق وڭىرلەر مەن ۇيىمدار ءۇشىن ويعا قونىمدى باعاعا قول جەتكىزۋگە ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان بولەك, پرەزيدەنت بيۋدجەت ساياساتىنا ارنايى توقتالدى.
– ۇكىمەت بيۋدجەت تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرتىنە تاۋەلدىلىكتەن بىرتىندەپ قۇتىلۋىمىز قاجەت. ءبىر جىلدان كەيىن ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ جارتىسىن بالالاردىڭ ەسەپشوتىنا اۋدارا باستايمىز. سول كەزدە بارشا ازاماتتار ۇلتتىق قورداعى احۋالدى ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىن بولادى. ء«اربىر ازامات – ۇلتتىق بايلىقتىڭ يەسى» دەگەن ءسوز جاي ۇران ەمەس. بۇل ناعىز حالىقتىق, قوعامدىق باقىلاۋدىڭ باستالعانىن بىلدىرەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە الداعى جەتى جىلدا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ مىندەتىن جۇكتەگەنىن ەسكە سالدى. سونداي-اق اقشانى ازىراق جۇمساپ, كوبىرەك تابىس تابۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى.
اۋىلدى دامىتۋعا تاپسىرما بەرىلدى
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىندا ەلەۋلى تۇيتكىلدەر بار ەكەنىن جەتكىزدى.
– باس پروكۋراتۋرا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, جەر قويناۋىن پايدالانۋ ءىسىنىڭ بارلىق ساتىسىندا زاڭ بۇزىلاتىنىن انىقتادى. مەملەكەتتىك جەر قويناۋىن باسقارۋ باعدارلاماسىندا بۇرمالانعان نەمەسە ەسكىرگەن مالىمەتتەر بار. قورى ناقتىلانعان جانە يگەرۋگە دايىن تۇرعان كەن ورىندارىنا بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە 143 ليتسەنزيا مەن كەلىسىمشارت زاڭسىز بەرىلگەن. ەلىمىزدە قۇندى پايدالى قازباسى بار كەن ورىندارى از ەمەس. الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار وسىنداي 87 كەنىشتى زاڭسىز العان. ولار بايقاۋ وتكىزۋ راسىمدەرىن اينالىپ ءوتىپ, كەنىشتەردى جەكە كومپانيالارعا سۋ تەگىن بەرگەن. ۇكىمەتكە باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, زاڭسىز بەرىلگەن كەن ورىندارىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىلدىق جەرلەردى دامىتۋ ماسەلەسىنە دە ارنايى توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى جاڭا پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىنە كىرىسكەن ساتتە, ەڭ الدىمەن, اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانىن ايتىپ, اۋىلدى وركەندەتۋدىڭ مۇلدەم تىڭ تاسىلدەرى كەرەك ەكەنىنە نازار اۋداردى.
– اۋىل جۇرتىنىڭ كوپشىلىگىندە جەر ۇلەسى بار. بىراق حالىق ونىڭ يگىلىگىن كورە الماي وتىر. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى بۇكىل الەم بويىنشا باستى ماسەلەگە اينالدى. بيىل ءبىزدىڭ ەلدە استىق مول شىقتى. بىراق ەگىننىڭ ورتاشا شىعىمى ءالى دە تومەن. بۇل سالادا زاماناۋي تەحنولوگيانى قولدانۋ وتە ماڭىزدى. شارۋالاردى وسىعان ىنتالاندىرۋ كەرەك. سونداي-اق تىڭايتقىشتىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتكەن ءجون. اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وڭدەۋ ءىسىن جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. مەملەكەت جىل سايىن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا 350 ملرد تەڭگەدەن استام سۋبسيديا بولەدى. سوعان قاراماستان, تەرەڭ وڭدەۋ ءوندىرىسى دامىپ جاتقان جوق. اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسىنداعى جوسپارلار ورىندالماي جاتىر, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت كوتەرگەن تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – ەكونوميكانى كرەديتتەۋ جانە حالىقتىڭ كوپ نەسيە الۋىنا توسقاۋىل قويۋ.
– ناقتى ەكونوميكانى كرەديتتەۋ ءىسىن كەڭەيتۋ قاجەت ەكەنىن بىرنەشە رەت ايتتىم. بيزنەس قولجەتىمدى قارجىلاندىرۋعا ءزارۋ. مەنىڭ تاپسىرماممەن شۇعىل شەشىمدەر توپتاماسى ازىرلەندى. ول وسى سەكتورداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالدى. اتاپ ايتقاندا, زەينەتاقى جيناعىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن جەكە باسقارۋعا بەرۋ ءۇشىن بجزق سالىمشىلارىنىڭ قۇقىقتارى كەڭەيتىلەدى. بۇل بيزنەستى كرەديتتەۋگە قاجەتتى «ۇزاق مەرزىمدى قارجى» قورىن قالىپتاستىرادى. اگروونەركاسىپ كەشەنىنە بەرىلەتىن كرەديتتى ارتتىرۋ ءۇشىن استىق قولحاتى ينستيتۋتى تولىقتاي تسيفرلاندىرىلىپ, قايتادان ىسكە قوسىلادى. بۇل اگروونەركاسىپ كەشەنى كاسىپورىندارى ءۇشىن سەنىمدى كەپىل بولادى. ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورىن الدەقايدا بەلسەندى كرەديتتەۋ ءۇشىن جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىنا دا وسىنداي وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. بۇعان قوسا, ۇكىمەت پەن قارجى سالاسىن رەتتەۋ ورگاندارى «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا پايىز مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋ مەرزىمىن 7 جىلعا دەيىن سوزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان ءجون دەپ سانايمىن. ارينە, بۇل ەكونوميكانىڭ تەك اناعۇرلىم باسىم باعىتتارىن قامتۋعا ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت تۇتىنۋشىلىق كرەديتتىڭ شامادان تىس كوبەيۋىن تومەندەتۋ كەرەك ەكەنىن ەسكە سالدى.
– بۇگىندە پروبلەمالىق كرەديتتەردىڭ كولەمى جارتى ترلن تەڭگەگە جەتتى. ميلليوننان استام ادام ءوزىنىڭ بانك الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن وتەۋگە جاعدايى جوق. ولاردىڭ كوبى ابدەن تورىعىپ, ەسكى بورىشىن جابۋ ءۇشىن جاڭا كرەديت راسىمدەۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «جەكە تۇلعالاردىڭ تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ولاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنۋگە ءتيىس. سونىمەن قاتار كەپىلسىز ونلاين-ميكروكرەديتتەۋدى قاتاڭ رەتتەۋ قاجەت. كەيبىر ەلدەردە وعان تولىقتاي تىيىم سالعان. وسى تاجىريبەنى زەرتتەگەن ءجون, – دەدى پرەزيدەنت.
شەشىم دەر كەزىندە قابىلدانبايدى
قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا اكىمشىلىك رەفورما جۇرگىزۋدى تاپسىرعانىن ەسكە سالدى. مۇنداعى باستى ماقسات – اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
– قولدانىستاعى زاڭدار مەملەكەتتىك ورگاندارعا تولىق دەربەستىك بەرىپ وتىرعان جوق. مىسالى, ءوز سالاسىندا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداۋ ءۇشىن ولاردىڭ قۇزىرەتى زاڭ جۇزىندە بەكىتىلۋى كەرەك. تاپسىرمالار ۋاقتىلى ورىندالمايدى. شەشىم دەر كەزىندە قابىلدانبايدى. سول سەبەپتى وزەكتىلىگىن تەز جوعالتادى. وسىنداي تۇيتكىلدى شەشۋ ءۇشىن زاڭدارعا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءوز سالاسىنداعى قۇزىرەتى شەگىندە قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ جاتىر, – دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جۇرگىزگەن تالداۋ ۇكىمەتتىڭ قىزمەتىندە ولقىلىقتار بار ەكەنىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. مىسالى, ونىڭ جۇمىسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ۋاكىلەتتى ورگاندار ازىرلەگەن سالالىق شەشىمدەردى ماقۇلداۋمەن شەكتەلەدى.
– ۇكىمەتتىڭ نەگىزگى مىندەتى – جۇمىستى ۇيلەستىرۋ جانە وعان باسشىلىق ەتۋ. جاڭا اكىمشىلىك رەفورما اياسىندا زاڭ شىعارۋ تاجىريبەسىن جاڭعىرتۋ قاجەت. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ورتالىققا باعىنىشتىلىعىن بارىنشا ازايتقان ءجون. وسىعان وراي ۇكىمەتكە زاڭنامالىق اكتىلەردى تۇگەندەۋدى تاپسىرامىن. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن قۇزىرەتتەرى عانا زاڭ جۇزىندە بەكىتىلۋى كەرەك. ءار سالاداعى ساياساتتى ازىرلەۋ, ونى جۇرگىزۋ جانە باقىلاۋ قۇزىرەتى ۇكىمەتتەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرىلۋگە ءتيىس. ورتالىق پەن ايماقتار اراسىنداعى قۇزىرەتتەردى ءبولۋ ءىسىن كەلەسى جىلى اياقتاۋ قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت اسا ماڭىزدى ۇلتتىق جوبالاردىڭ («جايلى مەكتەپ», «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ», نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق جوبالار) ورىندالۋ بارىسىن قاداعالايتىن پرەزيدەنتتىڭ جوبالىق ءوفيسى ءوز جۇمىسىن باستاعانىن حابارلادى.
– جوبالىق باسقارۋ سالاسىنداعى بىلىكتىلىك مەملەكەتتىك مەنەدجەرلەر ءۇشىن بۇكىل الەمدە قالىپتى ستاندارتقا اينالدى. ال ءبىز ونىڭ نە ءۇشىن كەرەكتىگىن تۇسىندىرۋدەن جانە ورىنداۋشىلاردى كەڭسەمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە ۇگىتتەۋدەن اسا الماي وتىرمىز. اكىمدەر جاڭا تالاپقا بەيىمدەلە ءبىلۋ كەرەك. جوبالىق كەڭسە جەتەكشىلەرىنە دە شىنايى جاعدايعا وراي ويلانىپ, پراگماتيكالىق تۇرعىدان ارەكەت ەتكەن ءجون. زامانعا قاراي بەيىمدەلۋ كەرەك. ايتپەسە, كوش سوڭىندا قالۋىمىز مۇمكىن. ادىلەتتى ءارى دامىعان مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن جاڭا كادر ساياساتىن جۇرگىزۋ كەرەك. الداعى وزگەرىستەر, ەڭ الدىمەن, ادام كاپيتالىنا قاتىستى بولادى. جاڭا كادر ساياساتى مەريتوكراتيا جانە كاسىبيلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
مەملەكەتتىك قىزمەتكە ءادىل باسەكەلەستىك قاجەت
پرەزيدەنت كەلەسى جىلى ورتالىقتا جانە جەرگىلىكتى جەردە اۋقىمدى كادرلىق وزگەرىس جاسالاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, باستىقتاردىڭ ۇنەمى بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىن ادامدارىمەن قوشتاسۋىنا تۋرا كەلەدى. ولاردىڭ ورنىن جاڭا كادرلار باسادى. قازاقستانعا ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن تەحنوكراتتار قاجەت.
– مينيسترلەر جانە اكىمدەر وزىنە قولايلى ادامداردى عانا قىزمەتكە تاعايىندايتىن ادەتتى دوعارۋعا ءتيىس. مينيسترلىكتەردىڭ وزىندە «كەرەك ادامىن» تاعايىنداۋ ءۇشىن زاڭ تالاپتارىن اتتاپ وتەتىن نەمەسە قالاۋىنشا وزگەرتىپ الاتىن جاعدايلار بار. بۇل ارەكەتتەر بارلىق جەردە كەزدەسەدى. جەر ينسپەكتسياسى, قۇقىق قورعاۋ سالاسى, رەۆيزيالىق كوميسسيا جانە باسقا دا باقىلاۋ ورگاندارى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ىقپالىندا بولماۋى كەرەك. ءادىل باسەكە بولماسا, كاسىبي ماماندار مەملەكەتتىك قىزمەتكە قىزىقپايدى. دارىندى جاستار مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلۋگە ق ۇلىقسىز. ايماقتاردا تەك سول ءوڭىردىڭ ازاماتتارى جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەگەن قاساڭ تۇسىنىكتەن ارىلۋ كەرەك. ادامنىڭ بىلىكتى بولۋى ونىڭ تۋعان جەرىنە بايلانىستى ەمەس. جۇمىستىڭ ناقتى ناتيجەسىمەن عانا باعالانادى.
سونىمەن بىرگە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا ءتارتىپ ورناتاتىن كەز كەلدى. كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ يكەمدى بولۋى – ويىڭا نە كەلسە, سونى ىستەۋ دەگەن ءسوز ەمەس. ازاماتتاردى قىزمەتكە تاعايىنداۋ بارىنشا اشىق جانە ءادىل بولۋعا ءتيىس. سەبەبى بۇل – ەڭ الدىمەن, حالىققا تيەسىلى مەكەمەلەر. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى تاعايىنداۋلاردى ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرۋى كەرەك. جەكە ادامداردىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن كەز كەلگەن ارەكەتكە توسقاۋىل قويىلۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى جەكە سەكتورداعى بىلىكتى مامانداردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋى قاجەت. ەلىمىزدى وركەندەتەمىز دەسەك, ءبارىمىز ءبىر ەل بولىپ كۇش جۇمىلدىرۋىمىز كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك ورگاندارداعى اتقارۋشىلىق ءتارتىپتى سىنعا الدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك اپپارات بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ءاتۇستى ورىندايدى. ءتۇرلى سەبەپتەرمەن سوزبالاڭعا سالىپ, ورىندالۋ مەرزىمى بىرنەشە رەت كەيىنگە شەگەرىلەدى.
– جىل باسىنان بەرى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ ساپاسىنا قاتىستى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ اتىنا 400-دەن استام سىن-ەسكەرتپە جولداعان. ال وسى تاپسىرمالاردىڭ نەگىزگى ۇيلەستىرۋشىسى – ۇكىمەت تاراپىنان قاداعالاۋ ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەن جوق. ۇكىمەت قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ جۇمىسى تەك مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دايىن ەسەبىن جىبەرە سالۋمەن شەكتەلەدى. پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ جانە سالاارالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندەگى ءرولىن ارتتىرىپ, ۇكىمەتتىڭ شاعىن اپپاراتى رەتىندە كەشەندى تۇردە ترانسفورماتسيا جاساعان ءجون. مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارى جەكەلەگەن ماسەلەلەر بويىنشا بۇرىنعىداي شەشىم قابىلداۋدان قورقادى. ءتۇرلى جەلەۋمەن مەنىڭ نەمەسە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ماقۇلداۋىن الۋعا تىرىسادى. كەيدە ۇكىمەت مۇشەلەرىنە جازباشا تاپسىرما بەرۋگە تۋرا كەلەدى. ايتپەسە تاپسىرمانىڭ ورىندالماۋ, جوبانىڭ تولىق اياقتالماي قالۋ قاۋپى بار. بيۋروكراتيادان ارىلتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى جارلىق اياسىندا ءبىز ۇكىمەت پەن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە جاتاتىن اعىمداعى ماسەلەلەر بويىنشا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە قۇجات جولداۋعا تىيىم سالدىق. الايدا بۇل تاجىريبە ءالى جويىلعان جوق, – دەدى پرەزيدەنت.
سىرتقى ساۋدا اينالىمى ءوسىپ كەلەدى
جيىن بارىسىندا پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ ەلىمىزدىڭ دامۋ بارىسى جانە كەلەسى جىلدىڭ جوسپارى تۋرالى باياندادى. ۇكىمەت باسشىسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قاڭتار-قاراشادا ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى 2,7 پايىز دەڭگەيىندە بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى, اقپارات جانە بايلانىس, قۇرىلىس, وڭدەۋ ونەركاسىبى, ساۋدا, كولىك جانە قويمالاۋ سالالارى ءوسىپ كەلەدى. ەكونوميكا ءوسۋىنىڭ باياۋلاۋى مۇناي جانە تاۋ-كەن وندىرىستەرىندەگى باياۋلاۋمەن بايلانىستى.
بيىل قاڭتار-قازاندا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 34 پايىزعا ءوسىپ, 111 ملرد دوللاردى قۇرادى. ەكسپورت 45 پايىزعا, سونىڭ ىشىندە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى 35 پايىزعا ءوستى. وڭ ساۋدا بالانسى 2 ەسەگە ۇلعايىپ, 31 ملرد دوللاردى قۇرادى.
– قازىرگى كەزدە ۇكىمەت ينفلياتسيانى باقىلاۋ جانە تومەندەتۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋدا. ونىڭ شەڭبەرىندە جەدەل جانە ورتا مەرزىمدى ءىس-شارالار كوزدەلگەن. ولار ىشكى نارىقتاعى وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا, تاۋارلاردى ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋ تەتىكتەرىن دامىتۋعا, بولشەك ساۋدانى قولداۋعا باعىتتالعان, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستر قازىرگى ۋاقىتتا 2030 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى قاعيداتتارىن ەنگىزۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. 2023 جىلى ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەردى 1,4 ترلن تەڭگەگە قىسقارتۋعا جانە بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ءوسۋ قارقىنىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كونترتسيكلدىك بيۋدجەتتىك قاعيدالار بەكىتىلدى.
سونىمەن قاتار بيۋدجەت پروتسەسى مەن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جەڭىلدەتۋگە, وسى باعىتتارعا جاڭا تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا بيۋدجەت جانە سالىق كودەكستەرىن ازىرلەۋ باستالدى.
– جالپى العاندا, بيۋدجەت-سالىق ساياساتى 2030 جىلعا قاراي مۇنايعا قاتىستى ەمەس تاپشىلىقتى 5%-عا دەيىن تومەندەتۋگە, سونداي-اق ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن 100 ملرد دوللارعا دەيىن وسىرۋگە باعىتتالادى, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستر كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن ىسكە اسىرۋ جالعاسىپ جاتقانىن, ونىڭ شەڭبەرىندە زاڭنامالىق بازا جەتىلدىرىلىپ, كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى ودان ءارى تسيفرلاندىرۋ, تاۋارلاردى قاداعالاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قۇرۋ, قولما-قول اقشاسىز تولەمدەردى دامىتۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
الداعى 7 جىلدا كەمىندە 150 ملرد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن I جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 14,5 ملرد دوللار تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى.
– 131 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋدى كوزدەيتىن 30 ترلن تەڭگەگە 850 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ جالپىۇلتتىق پۋلىمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. وسى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 18,5 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرا وتىرىپ, 2 ترلن تەڭگەگە 190 جوبا پايدالانۋعا بەرىلەدى, – دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
سونداي-اق پرەمەر-مينيستر قازاقستانعا بىرقاتار شەتەلدىك كاسىپورىندى كوشىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن حابارلادى. بۇگىنگى تاڭدا 19 كومپانيا كوشىرىلدى, ال باسقالارى بويىنشا بۇل ماسەلە پىسىقتالىپ جاتىر.
بيىلدان باستاپ بيزنەستى رەتتەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى ەنگىزىلە باستادى. سونداي-اق ول مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ جاڭا كەزەڭى – تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەلەرىن اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى تەكسەرۋلەردەن بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا اۋىسۋ باستالعانىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل جۇمىس كەلەسى جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋگە موراتوري مەرزىمى وتكەننەن كەيىن اياقتالۋى ءتيىس. قابىلدانىپ جاتقان شارالار شوب-تا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانىن 4,7 ملن-عا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى پرەمەر-مينيستر.
شاعىن نەسيە بيزنەسكە كومەكتەسەدى
ءا.سمايىلوۆ بيزنەستى قوسىمشا قولداۋ ماقساتىندا مونوقالالاردا, شاعىن قالالار مەن اۋىلداردا 5% جەڭىلدىكپەن شاعىن نەسيەلەندىرۋ ەنگىزىلگەنىن, سونداي-اق نەسيەلەندىرۋدىڭ ەڭ جوعارى سوماسى 7-دەن 3 ملرد تەڭگەگە دەيىن تومەندەتىلگەنىن ايتتى. بۇل شوب سۋبەكتىلەرىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامتۋدى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
شاعىن نەسيەگە قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتۋ ەسەبىنەن اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە اسىرۋ باستالعان. پرەمەر-ءمينيستردىڭ سوزىنە سايكەس, بۇعان كەلەسى جىلعا 70 ملرد تەڭگە ءبولۋ كوزدەلگەن. 5 جىلدىڭ ىشىندە وسى جوباعا 1 ملن-نان استام اۋىل تۇرعىنىن تارتىپ, 1 ترلن تەڭگە باعىتتاۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ءا.سمايىلوۆ قازىرگى ۋاقىتتا حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى ودان ءارى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ شەڭبەرىندە 3 ملن-نان استام ادامنىڭ جالاقىسى ءوستى. دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى 30%-عا دەيىن, مۇعالىمدەردىڭ – 25%-عا, بيۋدجەت سفەراسىنىڭ باسقا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى – 20%-عا, وندىرىستىك پەرسونالدىڭ جالاقىسى – 10-50% ارالىعىندا كوتەرىلدى.
باعدارلاما اياسىندا بيىل 11 ايدا 563 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى, بۇل جوسپارلانعان كورسەتكىشتەن 27%-عا جوعارى. ۇكىمەت ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا ءىس-شارالاردى بەلسەندى ىسكە اسىرادى. بيىل 830 مىڭنان استام ادام جۇمىسقا ورنالاستى, سونىڭ ىشىندە 233 مىڭى – جاستار.
بۇدان كەيىن ۇكىمەت باسشىسى مۇناي-گاز-حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ جونىندەگى جوسپارلارىمەن تانىستىردى. ماسەلەن تەڭىزدە 2023 جىلى ساعالىق قىسىمدى باسقارۋ جوباسى اياقتالادى. قاشاعان كەن ورنىندا قۋاتتىلىعى 1,1 ملرد تەكشە مەتر گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالدى. قاراشىعاناقتا قوسىمشا 3 ملرد تەكشە مەتر گاز وڭدەۋ بويىنشا جوبا پىسىقتالىپ جاتىر.
وسى سالاداعى كۇردەلى جوبالار ءۇشىن جەتىلدىرىلگەن مودەلدىك كەلىسىمشارتتار زاڭناماعا ەنگىزىلدى. بۇل 2023 جىلى قالامقاس-حازار جانە قاراتون كەن ورىندارى بويىنشا 9 ملرد دوللاردى قۇرايتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى باستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ترانسكاسپي حالىقارالىق مارشرۋتتاردى دامىتۋ ماقساتىندا قازاقستان, ازەربايجان, گرۋزيا جانە تۇركييانىڭ كولىك جانە ينفراقۇرىلىم مينيسترلىكتەرىنىڭ اراسىندا كولىك ينفراقۇرلىمىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان جول كارتالارى قابىلداندى.
مۇناي-گاز-حيميا سالاسىنىڭ دامۋىنا كەلەتىن بولساق, الەمدىك وندىرۋشىلەردىڭ توپ-10 قۇرامىنا كىرەتىن قۋاتتىلىعى 500 مىڭ توننا پوليپروپيلەن وندىرەتىن ءىرى زاۋىت ىسكە قوسىلدى. بۇدان باسقا, قۋاتتىلىعى 1,2 ملن توننا پوليەتيلەن ءوندىرۋ جوباسى بويىنشا بازالىق جوبالاۋ باستالدى. كەلەسى جىلى اتىراۋ وبلىسىندا جالپى ينۆەستيتسيا سوماسى 1 ملرد دوللاردى قۇرايتىن بۋتاديەن جانە باتىس قازاقستان وبلىسىندا مەتانول وندىرەتىن زاۋىتتاردىڭ قۇرىلىسى باستالادى. سونداي-اق 2023 جىلى شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك قۋاتتىلىعىن 9 ملن تونناعا دەيىن كەڭەيتۋدى بازالىق جوبالاۋ باستالادى جانە بيتۋم ءوندىرىسى 300 مىڭ تونناعا كوبەيەدى.
پرەمەر-مينيستر جىل باسىنان بەرى رەسپۋبليكامىزدا 34 مىڭ ورىندىق 325 بالاباقشا اشىلعانىن, ناتيجەسىندە 3 جاستان 6 جاسقا دەيىنگى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتۋ 98 پايىزدى قۇراعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق بيىل 106 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 201 مەكتەپ اشىلدى. جاڭا «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 2026 جىلعا دەيىن 842 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 400-دەن استام جاڭا مەكتەپ اشىلادى. بۇگىنگى تاڭدا 410 كوللەدجدى 500-گە جۋىق كاسىپورىن قامقورلىققا العان. جالپى, 2025 جىلعا قاراي جاستار قاتارىنان نيەت بىلدىرگەندەردىڭ ءبارى سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك بىلىممەن تەگىن قامتىلادى.
بۇدان كەيىن ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ اقشا-نەسيە ساياساتى جونىندە بايانداما جاسادى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليار ەكىباستۇزداعى جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قاتىستى ەسەبىمەن ءبولىستى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى الماتى قالاسى, ماڭعىستاۋ جانە ۇلىتاۋ وبلىستارى اكىمدەرىنىڭ باياندامالارىن تىڭداپ, ارقايسىسىنا ناقتى تاپسىرما بەردى.