سولتۇستىكقازاقستاندىقتار اياعان شاجىمباەۆ ەسىمىن ماقتان تۇتادى. ول وڭىرىمىزدەن شىققان جالعىز كينورەجيسسەر جانە قانداي رەجيسسەر... كوپ اتاقتار الىپ, كوپ قۇرمەتكە جەتپەسە دە ءوزىنىڭ 42 جىلدىق عۇمىرىندا ول بۇكىل قازاقستانعا ەرەكشە ەڭبەكتەرىمەن تانىلىپ, داڭققا بولەنگەن جان.
«الجير» فيلمىندە ول قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان الاش ارىستارىنىڭ جەسىرلەرىن سويلەتىپ, ولاردىڭ باستان كەشكەن بارلىق قيىن تاعدىرلارىن جارىققا شىعاردى. كەيىپكەرلەرى ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت, ماعجانداردىڭ قالاي اتىلعاندارىن ايتقان سايىن شاڭىراقتى كوتەرىپ تۇرعان ءبىر ۋىق شارت ەتىپ سىناتىن. ال ءبارى تۋرالى ايتىلىپ بولعاندا شاڭىراق ورتاسىنا ءتۇستى. بۇل قازاق رۋحانياتىنىڭ «شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەنىن» مەڭزەگەن تاپقىر رەجيسسەرلىك شەشىم ەدى. سول جىلدارى دا, ءتىپتى قازىر دە بۇل ءفيلمدى تولقىماي كورەتىن جان جوق.
بۇلاردان باسقا اياعان «بايتەرەك», «باربول», «تولعاۋ», «اكتەر انۋاربەك مولدابەكوۆ», «رەجيسسەر جۇمات شانين», «دومبىرا ءۇنى», «التىنبەكتىڭ اندەرى», ت.ب. دەرەكتى فيلمدەردى ءتۇسىرىپ, قازاقتىڭ دارا ۇلدارىنىڭ حالقىمەن ەمەن-جارقىن تابىسۋىنا قىزمەت ەتتى. وداقتىق جانە قازاقستاندىق كينوستۋديالار تۇسىرگەن بىرنەشە كوركەمسۋرەتتى فيلمدەردە ەپيزودتىق رولدەردى وينادى جانە رەجيسسەردىڭ كومەكشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
اياعان تىم اقكوڭىل, ەلگەزەك جان ەدى. ونىڭ بويىنداعى مەيىرىم شۋاعى ۇنەمى اڭقىلداپ تۇراتىن. ول جاسى ۇلكەننىڭ بارىنە ىلتيپاتپەن قاراپ, جاسى كىشىنىڭ بارىنە «وي, باۋىرىمداپ» ەلپەكتەيتىن. قايتسە دە الدىمەن حالقىنا, سوسىن جاقىندارىنا, جولداستارىنا ءبىر پايدامدى, جاقسىلىعىمدى تيگىزسەمەكەن دەگەن وي ونىڭ ۇنەمى باسىندا جۇرەتىن.
«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنەن جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ «جانسەبىل» دەگەن اڭگىمەسىن وقىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان جاپ-جاس قازاق جىگىتىنىڭ تاعدىرىنا تولقىعانى سونداي, جاتپاي-تۇرماي ونى كينودان كورسەتۋگە بەل بۋادى. اقىرى ءوز دەگەنىنە جەتىپ, «جانسەبىلدى» كسرو تاراماي تۇرىپ, بۇكىلوداقتىق ەكرانعا شىعارىپ ۇلگەردى. ءفيلمدى ماماندار مەن كورەرمەندەر جىلى قابىلداپ, جوعارى باعاسىن بەردى. «اشعاباد-92» كينوفەستيۆالىندە «ۇزدىك رەجيسسەرلىك دەبيۋت» نوميناتسياسى بويىنشا جەڭىمپاز بولدى. ال «تەگەران-93» حالىقارالىق كينوفەستيۆالىندە «ۇزدىك ەر ادام ءرولىن سومداعانى» ءۇشىن فيلمدەگى باستى ءرولدى ويناعان قاسىم جاكىباەۆ لاۋرەات اتاندى. مۇنداي ۇلكەن تابىستارعا ول جىلدارداعى «قازاقفيلم» ستۋدياسىنىڭ ونىمدەرى جەتە قويمايتىن. سوندىقتان دا اياعاننىڭ ەڭبەگى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان ەدى, الايدا اياقتان شالعان ىشتارلىقتىڭ كەسىرىنەن بۇل ماراپاتقا قولى جەتپەدى.
وزگەگە وزەگىن سۋىرىپ بەرۋگە دايىن جۇرەتىن اڭقىلداعان اياعان ءوزىن قورعاۋدى بىلمەگەن ەكەن. اقىرى ول جۇرەك دەرتىنەن 1994 جىلى كۇتپەگەن جەردەن قازا بولدى. ەسىل ەردىڭ ەسىمىن تۋعان حالقى ۇمىتپايدى. اياعان اكتەر, رەجيسسەر عانا ەمەس, شەبەر جۋرناليست تە ەدى. كينوماتوگرافيا سالاسىندا ءجۇرىپ ول كوز كورگەن كونەلەردىڭ اڭگىمەلەرى مەن ەستەلىكتەرىن دە جازىپ ءجۇردى. مىسالى, «ەل باسىنا كۇن تۋسا» ءفيلمىن ءتۇسىرۋ بارىسىندا قاراجات جەتپەي قالىپ, ونى باستىقتاردان سۇراۋ ءۇشىن كينوستۋديانىڭ ديرەكتورى زەت بوشاەۆ پەن رەجيسسەر ءماجيت بەگالين باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءوزىن الىپ, ماسكەۋگە بارعاندارىن, ونداعى باتىردىڭ قىلىقتارىن, كەرەكتى قاراجاتتى قالاي وپ-وڭاي بولدىرگەنى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەنى جازىپ كەتكەن دە اياعان ەدى...
جەرلەستەرى ونى حالىق جادىنان وشىرمەس ءۇشىن ەسىل اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى قازاق مەكتەبىنە ەسىمىن بەرگىزدى. پەتروپاۆل قالاسىنداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ ءبىرى دە اياعان شاجىمباەۆتىڭ اتىن الدى. جورا-جولداستارى, اعايىن-تۋىستارى, تانىس-بىلىستەرى قاتىسىپ, ەكى رەت ەستەلىك كىتابىن شىعاردى. قازاق كينوماتوگرافيا سالاسىندا بيىك تابىستارعا جەتكەن اياعاننىڭ ارىپتەستەرى ول تۋرالى ءباسپاسوز بەتتەرىندە تاماشا ماقالالار جازدى.
بيىل قاراشا ايىندا اياعان شاجىمباەۆتىڭ 70 جىلدىعى تۋعان جەرىندە كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ كىتاپحانادا ۇلكەن ادەبي كەش بولدى. وعان رەجيسسەردىڭ تۋىستارى, تانىستارى, سىنىپتاستارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارى قاتىستى. ينتەرناتتىڭ قارا نانىن قاق ءبولىپ بىرگە جەگەن سىنىپتاسى ەسلامبەك بەكمۇرزيننىڭ اڭگىمەلەرى وتە قىزىقتى جانە اسەرلى بولدى. جاستار ودان اياعاننىڭ جاس كەزىن, العاشقى ماحابباتىن سۇراپ, ەرەكشە مىنەزدەرىن ءبىلىپ, كوپ ماعلۇماتتار الدى. اعالارىنىڭ سپورتقا دا بەيىم بولعانى, كۇرەسكە قاتىسىپ تالاي رەت جۇلدەلى ورىندار العانى دا بەلگىلى بولدى. قىزدارعا دا ءوتىمدى بولىپ, تالاي سۇلۋلارمەن اڭگىمەلەرى جاراسا كەتەتىنى ايتىلدى. كىتاپتى دا كوپ وقىپ, ۇنەمى ىزدەنىپ, تالاپتانىپ جۇرەتىنى جەتكىزىلدى. گازەتتەرگە ۇزبەي ماقالا جازىپ, وبلىستىق گازەتتىڭ «شتاتتان تىس جاس ءتىلشىسى» دە اتانىپتى. سونىڭ ارقاسىندا مەكتەپتەن سوڭ بىردەن وبلىستىق گازەتكە ءتىلشى بولىپ ورنالاسقان ەكەن. ال قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى قوشان قالي جاستىق شاقتارىندا الماتىدا بىرگە جۇرگەن جالىندى شاقتارىن ەسكە الدى. اياعاننىڭ تۋعان اعاسى قۇدايبەردىنىڭ, اقىن مارال وسپانوۆانىڭ ەسكە الۋ اڭگىمەلەرى دە تىڭدارمانداردى بەي-جاي قالدىرمادى.
پەتروپاۆل