كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا «اگلومەراتسيالاردى دامىتۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن ىلەسپە قۇجات ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
اتالعان ماسەلەلەر جونىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ بايانداما جاسادى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا ەلدىڭ اگلومەراتسيالارىندا ورتالىق قالا مەن وعان ىرگەلەس اۋداندار اراسىندا ەكونوميكالىق دامۋدا, قارجىلىق جانە ادامي الەۋەتتەردە بەلگىلى ءبىر تەڭسىزدىكتەر بار.
«تەڭسىزدىكتەردىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى فاكتور – ءىرى قالالار مەن ولارعا ىرگەلەس اۋماقتاردا حالىق سانىنىڭ باقىلاۋسىز ءوسۋى. ماسەلەن سوڭعى 10 جىلدا استانا قالاسىنىڭ حالقى – 59, الماتىدا – 37, شىمكەنتتە 67 پايىزعا ءوستى. وعان قوسا, قالالاردىڭ اۋماقتارى دا ەداۋىر ۇلعايدى. مىسالى, استانا ەلوردا بولعالى جەر اۋماعى جاعىنان 3 ەسە, الماتى قالاسىنىڭ اۋماعى سوڭعى ون جىلدا 2,5 ەسە, ال شىمكەنتتىڭ اۋماعى 3,5 ەسە ءوستى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, اۋماقتاردىڭ ۇيلەستىرىلمەگەن دامۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – اگلومەراتسيالاردىڭ دامۋىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانىڭ بولماۋى. وسىعان بايلانىستى, ورتالىق قالا مەن ونىڭ ماڭىنداعى ايماق اراسىنداعى فۋنكتسيالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان ءبولۋ قاجەت.
ء«بىر ايتا كەتەتىن جايت, الەمدە ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە قىتاي سياقتى ۋنيتارلىق مەملەكەتتەردە دە, اقش, كانادا, گەرمانيا, يسپانيا جانە يتاليا سياقتى فەدەراتيۆتى مەملەكەتتەردە قالالىق اگلومەراتسيالاردىڭ دامۋىن رەتتەيتىن ارنايى زاڭدار بار.
مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «اگلومەراتسيالاردى دامىتۋ تۋرالى» زاڭ ازىرلەۋدى تاپسىردى. ونىڭ ۇستىنە, مەملەكەت باسشىسى بيىلعى 5 مامىرداعى رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا وسى زاڭ جوباسىن جىل سوڭىنا دەيىن قابىلداۋدى تاپسىردى.
وسىلايشا, ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنى قولدانا وتىرىپ, مينيسترلىك ءتيىستى زاڭ جوبالارىن ازىرلەدى. نەگىزگى زاڭ جوباسىندا «اگلومەراتسيا» تەرمينىنىڭ انىقتاماسى جانە اگلومەراتسيالاردى انىقتايتىن ءتيىستى كريتەريلەر ەنگىزىلەدى. اگلومەراتسيا قۇرامىن ۋاكىلەتتى ورگان – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى قالىپتاستىرىلادى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
اگلومەراتسيالاردى ايقىنداۋدىڭ نەگىزگى كريتەريلەرى رەتىندە ورتالىق قالانىڭ اكىمشىلىك مارتەبەسى, دەموگرافيالىق سىيىمدىلىق, لوگيستيكالىق جانە ەكونوميكالىق الەۋەت قاراستىرىلماق. زاڭ جوباسى قابىلدانعاننان كەيىن وسى ولشەمشارتتارعا سايكەس «اگلومەراتسيالار» رەتىندە الماتى, استانا, شىمكەنت قالالارى, سونداي-اق تاعى باسقا وبلىس ورتالىقتارى دا ايقىندالماق.
«ايماقتىق دەڭگەيدە جەرگىلىكتى اگلومەراتسيا كەڭەستەرى قۇرىلادى. ولار اگلومەراتسيا اۋماعىن ۇيلەستىرىلگەن تۇردە دامىتۋ ءۇشىن ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا قالا مەن ىرگەلەس وبلىستىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل الاڭى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. جەرگىلىكتى كەڭەستىڭ قۇرامىنا ەكى اكىمدىكتىڭ جانە ءماسليحاتتاردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جانە ۇكىمەتتىك-ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىرەدى.
جەرگىلىكتى كەڭەس اگلومەراتسيانى دامىتۋدى قولداۋعا باعىتتالعان مىندەتتەر مەن شارالار بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەيدى. وسى ورايدا, ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءارى ۇيلەستىرىلگەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى كەڭەس اگلومەراتسيانى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن دايىندايدى. كەشەندى جوسپار قارجىلاندىرۋ كولەمى مەن كوزدەرىن, ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرىن, جاۋاپتى ورىنداۋشىلاردى, كۇتىلەتىن ناتيجەلەردى قامتيدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اگلومەراتسيالاردى دامىتۋ جونىندەگى وڭىرلەر دەڭگەيىندە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر ۇكىمەت جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان – اگلومەراتسيالار جونىندەگى كەڭەستىڭ قاراۋىنا شىعارىلادى. نەگىزگى جانە ىلەسپە زاڭ جوبالارى شەڭبەرىندە وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىنە قوسىمشا وكىلەتتىكتەر بەرىلمەك.
«ماسەلەن نەگىزگى زاڭ جوباسىنا سايكەس ورتالىق قالا مەن ىرگەلەس وبلىستاردىڭ اكىمدىكتەرى اگلومەراتسيا اۋماعىنداعى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋگە, ءتيىستى كەلىسىمدى دايىنداۋعا جانە وعان قول قويۋعا قاتىسادى. سونداي-اق اكىمدىكتەر جەرگىلىكتى اگلومەراتسيا كەڭەسىن قۇرۋعا جانە ونىڭ قىزمەتىنە, اگلومەراتسيانى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەۋگە اتسالىسادى.
بۇدان باسقا, ورتالىق قالالاردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى قالا ماڭى ايماعىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى. باس جوسپاردىڭ جوباسىن ازىرلەۋدى ۇيىمداستىرادى, سونداي-اق ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك نورماتيۆتەردىڭ جوبالارىنا كەلىسىم بەرەدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
اگلومەراتسيالاردى ۇيلەستىرىلگەن دامىتۋ ماقساتىندا زاڭ جوباسىندا سينەرگيا اسەرى بار بىرلەسكەن اگلومەراتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قالا جانە ىرگەلەس وبلىس بيۋدجەتتەرى اراسىندا كولدەنەڭ ترانسفەرتتەر تەتىگى ازىرلەنبەك. بۇل ورتالىق قالانىڭ دا, ونىڭ ماڭىنداعى ايماعىنىڭ دا دامۋىنا اسەر ەتەدى.
بۇدان كەيىن جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى. اتالعان قۇجات جونىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى رومان ۆاسيلەنكو بايانداما جاسادى.
«قازاقستان مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جىل سايىن كوپتەگەن سالالاردا كەڭەيىپ كەلەدى. ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2022 جىلدىڭ 9 ايىندا 558 ملن دوللاردى قۇراسا, ءباا-تەن كەلگەن ينۆەستيتسيالار اعىنى 2022 جىلدىڭ 1 جارتىجىلدىعىندا 2021 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ءوسىپ, 128,7 ملن دوللارعا جەتتى.
بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى قازاقستانعا پارسى شىعاناعىنداعى اراب مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى نەگىزگى ينۆەستور. جالپى, 2005 جىلدان باستاپ 2022 جىلدىڭ 1 جارتىجىلدىعىندا دەيىن ءباا-تەن كەلگەن تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنى 2,9 ملرد دوللارعا تەڭ.
سونىمەن قاتار 2022 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەتكە سايكەس, قازاقستاندا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 371 زاڭدى تۇلعا تىركەلگەن. بۇگىنگى تاڭدا 5,3 ملرد اقش دوللارى سوماسىن قۇرايتىن 28 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ر.ۆاسيلەنكونىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىم ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدا ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىنا كەپىلدىكتەردى بەكىتۋ جولىمەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن قۇقىقتىق شەڭبەرلەر قۇرۋدى كوزدەيدى.
سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى جويۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلاندى. بۇدان بولەك, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكiمەتi مەن تۇرىكمەنستاننىڭ ۇكiمەتi اراسىنداعى ازاماتتىق قورعانىس, توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى جويۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى.
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات فۋات ساتىباەۆ انت بەردى. سونىمەن قاتار جالپى وتىرىستا پالاتا دەپۋتاتتارى فۋات ساتىباەۆتى ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلادى.
جيىن سوڭىندا بىرقاتار دەپۋتات ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. ءسالىمجان ناقپاەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆقا جولداعان ساۋالىندا جايىق وزەنىنە قاتىستى ماسەلە كوتەردى.
«جايىق وزەنىندە 2018 جىلدان باستاپ, اسىرەسە كاسپي تەڭىزىنە قۇياتىن وزەننىڭ ساعاسىندا سۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت تومەندەۋى بايقالادى. قازىرگى ۋاقىتتا تەڭىزگە قۇياتىن جايىق وزەنىنىڭ تەرەڭدىگى نەبارى 40-50 سم قۇرايدى. سۋ دەڭگەيىنىڭ مۇنداي اپاتتى تومەندەۋى بىرنەشە سالالارعا اسەر ەتەدى.
ءبىرىنشى, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بالىق سالاسىندا. 5 مىڭعا جۋىق بالىقشىنى بىرىكتىرەتىن 800-گە جۋىق بالىق اۋلاۋ بريگاداسىنىڭ تەڭىزگە تۇراقتى تۇردە شىعۋعا مۇمكىندىگى جوق. بۇل بالىق اۋلاۋ ءليميتىن ورىنداماۋعا جانە جەرگىلىكتى قازىناعا سالىقتىڭ تۇسپەۋىنە اكەلەدى. ياعني ەڭ نەگىزگىسى – بالىقشىلاردى جالعىز تابىس كوزىنەن ايىرادى», دەدى س.ناقپاەۆ. ەكىنشىدەن, بۇل جاعداي قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ جاعالاۋ كۇزەتى كەمەلەرىنىڭ تەڭىزگە كىرۋىنە جانە شىعۋىنا ەلەۋلى قيىندىق تۋعىزادى. ۇشىنشىدەن, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە دە اسەر ەتەدى.
«نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني» (نكوك) كومپانياسى – ەلىمىزدەگى تەڭىز مۇناي-گاز كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ ءىرى جوباسى رەتىندە سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ وپەراتورى. تەڭىزدەگى قاشاعان كەن ورنىندا ءتۇرلى اپاتتار بولعان جاعدايدا مۇنايدىڭ تەڭىز بەتىنە توگىلۋ قاۋپى بار. سوندىقتان جايىق وزەنىنىڭ تەڭىزگە قۇياتىن جەرىنە جاقىن جەردە «سولتۇستىك كاسپي مۇنايىنىڭ توگىلۋىنە ارەكەت ەتۋدىڭ ەكولوگيالىق بازاسى» ورنالاسقان. ول اپات كەزىندە تەڭىزگە تاراعان مۇنايدى شۇعىل تۇردە جيناۋى كەرەك.
سۋ دەڭگەيىنىڭ جايىق وزەنىنىڭ اتىرابىنداعى 1,4 م سىني بەلگىدەن تومەن ءتۇسۋى مۇنايدىڭ اۆاريالىق توگىلۋىن جەدەل جويۋ ماقساتىندا مامانداندىرىلعان كەمەلەردىڭ وتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيتىن جاعدايعا اكەلەدى. ۇكىمەت ساعاتى كەزىندە بىزگە جىل سايىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارىنا قاراجات بولىنەتىنى تۋرالى حابارلاندى. بىراق بۇل جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى وزەننىڭ سىني تايازدانۋىنا اكەلدى. دەمەك اتقارىلعان جۇمىستار ءتيىمسىز بولىپ وتىر», دەدى س.ناقپاەۆ.
بۇدان بولەك, تاعى بىرنەشە دەپۋتات ساۋالدارىن جولدادى.