ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى وسى جىلدىڭ تامىز ايىندا ەكسپورتقا باعىتتالعان بىرقاتار ءونىمدى مەملەكەتتىك قولداۋدان ايىرۋ تۋرالى بۇيرىق شىعاردى. بۇل بۇيرىق ترانسپورتتىق-كولىك شىعىنى سۋبسيديا ارقىلى وتەلەتىن تاۋارلار تىزىمىنەن ۇن, كەبەك جانە قۇراما جەم ءتارىزدى ستراتەگيالىق ءونىم تۇرلەرىن الىپ تاستاۋدى كوزدەيدى.
وكىنىشكە قاراي, اتالعان وزگەرىستەر نەسىبەسىن وسى سالادان تەرىپ جۇرگەن ءىرىلى-ۇساقتى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ شىمبايىنا قاتتىراق باتىپ كەتتى.
كەڭەس داۋىرىنەن كەلە جاتقان ورتاق قازانعا بيداي, ەت جىبەرۋ ساياساتى كەيىنگى وتىز جىلدا ەكسپورتتىق ساياساتتىڭ قازىعىنا اينالعانى بەلگىلى. «بيدايدان الدامىز» دەگەن قاتىپ قالعان بىرجاقتى كوزقاراس ەكسپورتتا ۇننىڭ ەمەس, بيدايدىڭ ءباسىن ارتتىرىپ, ۇن وندىرۋشىلەردى تاسادا قالدىردى. ۇن وندىرۋىشىلەر كەيىنگى 3 جىلدا ۇن ەكسپورتى 50 پايىزعا قىسقارىپ, ەسەسىنە بيداي ەكسپورتىنىڭ كولەمى ارتىپ كەتكەنىن ايتىپ دابىل قاقتى.
قازاقستان استىق وڭدەۋ وداعىنىڭ باسشىسى ەۆگەني گاننىڭ ايتۋىنشا, «وتاندىق ءوندىرىس تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتى كەزىندە كولىك شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» بۇيرىق زاڭناما تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ قابىلدانعان.
بيداي ەكسپورتى مەن ۇن ەكسپورتى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى سالىستىرساق, بيدايدىڭ ءباسى, ۇننىڭ باسەكەسى جوعارى بولىپ تۇر. وسىنىڭ سالدارىنان 2021 جىلى ۇن ەكسپورتى 1 ملن 388 مىڭ تونناعا, 2020 جىلى 1 ملن 595 تىس تونناعا كەمىپ كەتتى.
– بۇيرىقتىڭ جاڭا نۇسقاسىن دايىنداۋعا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ماماندارىن قاتىستىرىپ, ءتيىمدى سالالار ايقىندالۋى قاجەت. ەرەجە كۇشىندە قالسا نەمەسە وعان مۇددەلى توپتاردىڭ جەتەگىندە كەتسە نارىقتا ۇن وندىرۋشىلەر باتىپ بارا جاتقان كەمەگە ۇقسايتىن بولادى, – دەيدى ە.گان.
ونىڭ ايتۋىنشا, تەرەڭدەتىپ وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن قولداۋ تەتىكتەرى بىزدە بار. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەت سۋبەكتىلەرى شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋدىڭ تەتىكتەرىن قولدانىسقا ەنگىزدى. كاسىپكەرلەردىڭ پايىمداۋىنشا, باسقا ەرەجەگە باس قاتىرماي تەتىكتى ۇن ەكسپورتىنا قولدانۋعا بولادى. بۇل شەشىم تىم بولماعاندا ۇن ەكسپورتىنىڭ قازىرگى دەڭگەيىن ساقتاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ۇسىنعان بۇيرىقتىڭ العاشقى نۇسقاسىندا كاسىپكەرلەرگە قۇراق قانت, ۇيەڭكى قانت, كونسەرۆىلەنگەن جەرجاڭعاق, ەكزوتيكالىق شىرىندار وتاندىق تاۋارلار تىزىمىنە ەنىپ كەتكەنى ۇنامادى. ءتىپتى بۇل تىزىمدە قايىقتىڭ جەلكەندەرى, بامبۋكتەن دايىندالعان توسەنىش-كىلەمدەر دە بار بولىپ شىقتى.
– مەملەكەت باسشىسى قابىلداعان شەشىمدەر مەن ونىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن تۇسىنبەيتىن نەمەسە جۇرە تىڭدايتىن ادامدار ءالى بار سەكىلدى. پرەزيدەنت وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدى قولداۋ كەرەكتىگىن ءجيى ايتادى. ال جوبالىق دەڭگەيدەگى ەرەجەدە قامتىلعان جايتتار مۇلدەم كەرىسىنشە بولىپ وتىر, – دەيدى ە.گان.
مايلى داقىلداردى وڭدەۋشىلەر ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى يادىقار يبراگيموۆتىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, ترانسپورتتىق-كولىك شىعىنى سۋبسيديا ارقىلى وتەلەتىن تاۋارلار ءتىزىمىن بىزدە دايىندالاتىن, سىرتقى نارىقتا سۇرانىسقا يە تاۋارلارمەن تولىقتىرۋ قاجەت. بۇل مۇمكىندىگىمىزدى پىشىراتىپ الماۋ ءۇشىن كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا سالىنعانى بەلگىلى. بىراق ناتيجە از. كومەك دىتتەگەن جەرگە دەر كەزىندە جەتپەيدى نەمەسە استانادان بولىنگەن قارجى اۋىلعا جەتكەنشە تيىن-تەبەنگە اينالادى.
– جاعداي وسى قالىپتا جالعاسا بەرسە, حالىقتى قولجەتىمدى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالادى, – دەيدى يا.يبراگيموۆ.
كورشى ەلدەر دايىن ءونىم ءوندىرۋ ءۇشىن شيكىزاتتى بىزدەن ساتىپ الاتىنى وسىعان دەيىن دە تالاي رەت ايتىلعان. مۇنداي جاعدايدا مال باعىپ, جەر جىرتىپ جۇرگەن اعايىنعا شيكىزاتتىڭ ءباسى باسىم بولارى انىق. يا.يبراگيموۆتىڭ بايانداۋىنشا, بىلتىرعى شيكىزات ەكسپورتىن شەكتەۋ تۋرالى شەشىم باعانىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتتى. الەمدىك نارىقتا كۇنباعىس مايىنىڭ باعاسى 59 پايىزعا وسكەندە, ەلىمىزدەگى جاعداي تۇراقتى بولدى. ءتىپتى ماي وڭدەۋ 46 پايىزعا ۇلعايدى. بيىل ەلدە شامامەن 1 ملن توننا كۇنباعىس ءدانى جينالدى. بىزدەگى زاۋىتتاردىڭ الەۋەتى 3 ملن توننا كۇنباعىس مايىن شىعارۋعا جەتەدى. شيكىزات ەمەس, دايىن ءونىم ەكسپورتىنا كوڭىل ءبولىپ, ترانسپورتتىق-كولىك شىعىندارىنا مەملەكەتتىك قولداۋ ارقىلى دەم بەرسەك, كۇنباعىس وسىرەتىن فەرمەرلەردىڭ قاتارى ارتار ەدى.
– تازارتىلعان سۇيىق مايدى دايىنداۋدىڭ شىعىنى تازارتىلماعان مايعا قاراعاندا 4 ەسە كوپ. بىزگە تازارتىلعان سۇيىق ماي ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن تەك ەكسپورتتىق قولداۋ جەتكىلىكسىز. ىشكى نارىقتا دا قولداۋ كورسەتىلىپ, وندىرىستىك شىعىن, كولىك شىعىندارى ەسكەرىلمەسە, رەسەي ونىمدەرىمەن باسەكەگە تۇسە المايمىز, – دەيدى يا.يبراگيموۆ.
ۇكىمەتتىڭ ەكسپورتتىق ساياساتىندا دايىن ءونىمدى ەكسپورتتاۋعا قاتىستى پرەزيدەنت قويعان مىندەتتەرگە سايكەس كەلە بەرمەيتىن تۇستار بار. ماسەلە تەك شيكىزات ەكسپورتى ارقىلى شەشىلە بەرسە, وتكەنگە قايتا ورالامىز. ال وتكەنىمىز – شيكىزاتقا باعىتتالعان ەكونوميكا, يا.يبراگيموۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ مايلى داقىلداردى وڭدەۋ سالاسىنىڭ جاي-كۇيى دە, ەكسپورتتىق كورسەتكىشى دە جامان ەمەس. ەگەر ەكسپورتتىق نارىقتا عانا ەمەس, ىشكى نارىقتا دا قولداۋ كورسەتىلسە, ترانسپورتتىق-وندىرىستىك شىعىنداردى وتەۋگە دەمەۋ جاساسا, قالعان ماسەلەنى نارىقتىڭ ءوزى رەتتەيدى. بۇل ماسەلە جۋىردا پارلامەنتتە كوتەرىلدى. ارادا بىرەر كۇن وتكەندە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى اگروونەركاسىپتىك كەشەن ونىمدەرىنىڭ الىنىپ تاستالعان تۇرلەرىن كورسەتىلگەن تىزىمگە قايتارۋ تۋرالى بۇيرىق جوباسىن ازىرلەگەنى بەلگىلى بولدى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين پارلامەنتتە بۇيرىقتىڭ جوباسى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا – يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنە كەلىسۋگە جىبەرىلگەنىن, كەلىسىلگەننەن كەيىن E-gov اشىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ينتەرنەت-پورتالىنا ورنالاستىرىلاتىنىن ايتتى. ۆيتسە-پرەمەردىڭ ايتۋىنشا, ۇن تارتاتىن كاسىپورىنداردىڭ تاۋارلارىن سىرتقى نارىققا جەتكىزۋ ءارى جىلجىتۋ بويىنشا شىعىنداردى وتەۋگە قاتىستى بارلىق ءوتىنىش بەلگىلەنگەن تارتىپپەن قارالادى. سونداي-اق سىرتقى نارىقتارداعى جۇمىستى كۇشەيتۋ ءۇشىن ەكسپورتتىق باعدارلامالار دا ازىرلەنبەك. ولار بيزنەستى ىنتالاندىرۋعا, وتكىزۋ نارىقتارىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەتىن وڭتايلى تاريفتىك مولشەرلەمەلەر مەن لوگيستيكالىق مارشرۋتتاردى بەلگىلەيدى.
ساراپشىلار بۇل شەشىمدى جاۋاپتى مينيسترلىكتەردىڭ كەرى شەگىنۋى نەمەسە نارىقتىڭ جەڭىسى دەپ قابىلداۋعا بولمايتىنىن ايتىپ وتىر. بۇل بۇيرىق دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ زاڭدارىنا بەيىمدەلىپ دايىندالدى. 2015 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنان باستاپ 2016 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا دەيىن 1 397 تاۋاردىڭ مولشەرلەمەسى تومەندەتىلدى. بۇل دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ جاڭادان مۇشە بولىپ قابىلدانعان مەملەكەتتەرگە بەرەتىن العاشقى وتپەلى كەزەڭىندەگى جەڭىلدىگى. جەڭىلدىك مەرزىمى بىتكەن سوڭ بارلىق سەگمەنتتە ۇيىمنىڭ زاڭىمەن جۇرەتىن بولامىز. بۇل رەتتە ساۋدا جانە ينتەگارتسيا مينيسترلىگى دايىنداپ, وتپەي قالعان ەرەجەنى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ورتاق ءتارتىبى دەپ قابىلداۋعا بولادى. سەبەبى ۇيىمعا دايىندىقسىز كىردىك. مۇشە بولىپ قابىلدانعانىمىزعا بيىل – جەتى جىل.
ەلىمىزدە وندىرىلگەن تاۋارلار الدىمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنىڭ سۇزگىسىنەن وتەدى. شەتەلدەن تاۋار يمپورتتاۋعا نەمەسە ەكسپورتتاۋعا باج سالىعى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ايدىنىندا ەركىن قوزعالۋعا كەدەرگى ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتىپ ءجۇر. سەبەبى ەاەو-مەن قوسا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا بەكىتىلەتىن سالىقتىق جۇكتەمەلەرىمىز تاعى بار. ال ونىڭ قايسىسى ەكونوميكامىزعا ءتيىمدى دەگەن ماسەلە بولەك تاقىرىپ.
ساياساتتانۋشى زامير قاراجانوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نەسيە بەرۋگە ىنتا تانىتپاي وتىر. اۋىلدى كوتەرۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىڭ دەمەۋ-قارجىسى اۋىلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن كوتەرە المادى. سونىڭ سالدارىنان يمپورت پەن ەكسپورتتىڭ ارا-جىگىندە ايقىندىلىق بولمادى. ەكسپورتتىق ساناتتا كورسەتىلگەن تاۋارلاردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ بەتىن تىرناپ قالسا, ارعى جاعىنان رەەكسپورت شىعا كەلەدى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ جاي عانا بۇيرىعى اقتاڭداق تۇستارىمىزدى ايعايلاتىپ جىبەرگەنىنە تاعى دا كۋا بولىپ وتىرمىز.
ز.قاراجانوۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ترانسپورتتىق-كولىك شىعىنى سۋبسيديا ارقىلى وتەلەتىن تاۋارلار تىزىمىنەن ۇن, كەبەك جانە قۇراما جەمنىڭ ءتۇسىپ قالۋىن زاڭ شەڭبەرىندە دەپ قابىلداۋعا بولار ەدى. بيداي عانا ەمەس, ۇن ەكسپورتى دا مەملەكەتتىڭ قولداۋىنان كەندە بولعان ەمەس. بىراق تۇپكى ناتيجەنىڭ قانداي ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. بيداي ەكسپورتىنا دەن قويعانىمىز سونشالىق, ودان دايىن ءونىم وندىرۋگە بولاتىنىن ەستەن شىعارىپ الدىق. مەملەكەتتىڭ ەكسپورتتى قولداۋ جانە دامىتۋ جۇيەسىندە بيداي, ۇن ەكسپورتى ۇستانىمى بارىنشا ايقىن كورسەتىلۋگە ءتيىس. سەبەبى ۇن ەكسپورتىنىڭ سالانىڭ ىشتەگى-سىرتتاعى لوگيستيكالىق شىعىندارىنا بەرەتىن وتەماقىنى شەكتەسەك, بارىمىزدان ايىرىلامىز. ۇن ەكسپورتىندا ويلاناتىن جايتتار بار ەكەنى وسىعان دەيىن دە ايتىلعان. كەيىنگى جىلدارى وزبەكستانعا, تۇرىكمەنستانعا جونەلتىلەتىن ۇننىڭ كەمىگەنى بايقالادى. وزبەكستان ءبىزدىڭ ەلمەن تۇيىسكەن شەكارانىڭ ارعى جاعىنا ديىرمەن كەشەنىن ورناتىپ, بيدايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەپ, اۋعانستانعا, باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتاي باستادى.
– ەسكپورتتىق قولداۋ ءتىزىمى ۇنەمى جاڭارتىلىپ تۇرۋعا ءتيىس. وڭتۇستىكتەگى فەرمەرلەردىڭ الا جازداي باپتاعان قاۋىن-قاربىزى شىلىڭگىر شىلدەدە رەسەي, ودان ءارى ەۋروپا اساتىنى بەلگىلى. الما ەكسپورتى دا بولەك تالقىلاناتىن تاقىرىپ. بىراق بىزگە قاجەتتى تۇستار ناقتىلانباعاندىقتان ەكسپورتتىق تاۋار مەن رەەسكپورتتى شاتاستىرىپ الامىز. يمپورتتاۋشىلار ءتاريفسىز رەتتەۋ شارالارىنا باسىمدىق بەردى. بۇل سالاداعى جۇيەسىزدىكتى كوبەيتىپ, مۇمكىندىگىمىزدى شاشىراتىپ جىبەردى. مينيسترلىك دەڭگەيىندە قابىلدانعان ەرەجە ەندى وتىرىكپەن ءومىر سۇرە المايتىنىمىزدى كورسەتىپ تۇر. الداعى ۋاقىتتا ەكسپورتتىق ونىمدەردىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سكرينگ جۇرگىزىلمەسە, قانت قۇراعىن نەمەسە بامبۋك كىلەمشەسىن وزىمىزدە دايىندادىق دەپ ەسەپ بەرىپ, وتاندىق ونىمدەر تىزبەگىنە قوسىپ جىبەرەتىندەردىڭ قاتارى كوبەيە بەرەدى. ەندى ەرەجەنىڭ جاڭا جوباسىنا تەك مينيسترلىك وكىلدەرىن ەمەس, وسى سالانىڭ ماماندارىن دا قاتىستىرۋ كەرەك, – دەيدى ز.قاراجانوۆ.
الماتى