ەسكەرىلمەگەن ەرلىك

مەرگەننىڭ ەكى ەرلىگى

مايدان ءتىلشىسى ق.جۇماتاەۆ ماقالا­سىن­دا جاۋىنگەرلەر اراسىندا تانىمال بولعان قۋانايدىڭ 1944 جىلى 373 ءفا­شيستىڭ كوزىن جويعانىن ايتا كەلىپ, ەكى ەر­لىگىن باياندايدى. ءبىرىنشى ەرلىگىن سوعىسقا ەندى كىرگەن كەزىندە جاساعان. قۋانايعا جاۋ باسىپ العان سەلودا جالعىز-جارىم جۇرگەن فاشيستەردىڭ كوزىن جويۋ تاپسىرىلدى. ول ءۇشىن اۋەلى شەگىنگەن اسكەري ءبولىم مەن جاۋ باسىپ العان دەرەۆنيانىڭ اراسىن ءبولىپ تۇرعان جوتاداعى قيراعان تانككە جەتۋى كەرەك. وعان بارار جولعا مينا توسەلگەن ءارى جاۋ جاعىنان قاتتى باقىلانادى. قۋاناي تو­بەسىنەن زۋلاعان وق پەن ءدال قاسىنان جارىل­عان ميناعا قاراماستان تانككە ەڭ­بەكتەي جەتىپ, وقتىڭ جارىقشاعى ءتىلىپ وتكەن قولىن تاڭىپ الىپ تاپسىرمانى ورىن­داۋعا كىرىسەدى. ماقالادا: «تانكتىڭ سنارياد وتكەن قابىرعاسىنداعى تەسىكتەن سەلو ءىشى انىق كورىنەدى. سول تەسىكتەن مىل­تىقتىڭ ستۆولىن شىعارىپ قويىپ, قۋاناي سەلو ىشىندەگى نەمىستەردى سيرەتە باستادى. نەمىستەر كوزگە تۇسپەي قالاي تەز وتەمىن دەسە دە, وتكىر كوزدىڭ ءبىر كوزدەۋىنەن شىقپادى.

قازاقتىڭ دۋشار بولدىڭ مەرگەنىنە,

اكەڭنىڭ سەن دە بارىپ كىر كورىنە, – دەدى اندەتىپ جەتىنشى نەمىستى اتىپ ول­تىر­گەن قۋاناي», دەيدى اۆتور. كەش باتا اس­كەري بولىمگە قايتىپ ورالىپ, ەرتەڭىنە كا­پيتاننىڭ «قاتتى سۋىقتان جاراڭدى ءۇسىتىپ الارسىڭ» دەگەنىنە قاراماي, كەشەگى ىزىمەن قايتا بارىپ, بىرنەشە جاۋ سولداتىنىڭ كوزىن جويىپ كەلەدى.

ماقالادا باياندالعان بارلاۋشىنىڭ ەكىنشى ەرلىگى – ورمان ىشىمەن وتكەن كەڭەس جاۋىن­گەرلەرىن اتىپ جاتقان نەمىس مەر­گەنى­نىڭ كوزىن جويۋى. ونىڭ تىعىلعان اۋما­عىن مەجەلەگەن قۋاناي ءتۇن ورتاسى اۋا تاياۋ ماڭداعى قازان شۇڭقىرعا بارىپ بەكىنەدى. ۋاقىت ءوتىپ جاتىر, نەمىس مەرگەنى قىبىرسىز. «ەكى مەرگەن ءبىرىن-ءبىرى اڭدۋمەن بولدى. قۋاناي نەمىس مەرگەنى جاۋاپ قايتارار دەگەن ويمەن شوق بۇتانى كوزدەپ ءبىر-ەكى اتىپ جىبەرەدى. ويلاعانداي-اق ول دا اتا باستايدى. ۇشقان وقتار قۋانايدىڭ توبەسىن سيپاي تىزىلداپ ءوتىپ جاتتى. سول كەزدە قۋاناي قۇلاقشىنىن باسىنان الىپ, قاسىنداعى بۇتاعا ىلە قويادى. جاۋ قۇلاق­شىندى ۇشىرىپ تۇسىرەدى. ەكى جاق تا كوپكە دەيىن اتۋىن قويىپ, تىنىشتالا قالعان. جاۋ قۋانايدىڭ اتپاعانىنان ونى ءولدى دەپ ويلاپ, تۇرىپ قاراي بەرگەندە قۋاناي ونىڭ جۇرەك تۇسىنان دالدەپ باسىپ قالادى. نەمىس مەرگەنىنىڭ دومالاعا­نى ونىڭ ەلدە جۇرگەندە ءبىر اتقان قويا­نىن كوزىنە ەلەستەتتى. سودان بىلاي كۇندە ادەتى بويىنشا «نەمىس ايۋاندارىن» اتۋعا شىعاتىن قۋاناي كەمىندە ءتورت-بەسەۋىن اتىپ ولتىرمەي قايتقان ەمەس ەدى. جاۋدىڭ ن. بەكىنىسىن الۋ ۇرىسىندا جارالانعان قۋا­ناي گوسپيتالدان كەلگەننەن كەيىن دە «ەر­لىگى ءۇشىن» مەدالى جانە «داڭق», «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن ناگرادتالدى. قۋا­ناي جويعان نەمىستىڭ سانى از كۇندە 373 بول­دى. ول نە­مىستى ءوز ۇڭگىرىندە تالقانداۋ ءۇشىن وت­كىر كوزىن بەرلينگە قاداۋدا», دەپ اياقتالعان.

ماقالادا ەكى كەزەڭنىڭ وقيعاسى بايان­دال­عان. ءبىرىنشىسى – 1941 جىلدىڭ سوڭىن­دا­عى كالينين مايدانىنداعى سوعىس. كەڭەس تاريحى ۇزاق جىل قۇپيادا ۇستاعان «مارس» وپەراتسياسى باستالار الدىندا, تۆەر وبلىسى توڭىرەگىندە كەڭەس اسكەرى شەگىنگەن كەزدەگى جاعدايلار. ەكىنشى وقيعا 1944 جىلدىڭ قىسىندا بولعان. بۇل كەزدە 186-اتقىشتار ديۆيزياسى بەلارۋس مايدانىندا سوعىسىپ, دنەپر وزەنىنەن ءوتىپ, بريانسك, ۆيتەبسك, برەست قالالارىن ازات ەتتى. 1944 جىلدىڭ قىسىندا 400-گە جۋىق جاۋدىڭ كوزىن جويعان بارلاۋشى-مەرگەن قۋاناي ابدىراحمانوۆقا ەكىنشى رەت «قىزىل جۇلدىز» وردەنى تاپسىرىلعان. سوعىس جىلدارى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنەن جوعارى تۇرعان اتاق – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى. الايدا قازاق مەرگەنىنىڭ جورىق جولى وسى جەردەن كىلت ۇزىلەدى.

«شەشەم قانجاننىڭ ايتۋىنشا, 1944 جىلى قىستا «سوتسياليستىك قازاقستان» گا­زەتىندە ماقالا شىققان سوڭ كەڭشار باس­قارماسى «قىزىل جۇلدىز وردەنىن العان با­تىردىڭ تۋىسى» دەپ ۇيگە كومىر, جەم-ءشوپ ءتۇسىرىپ بەرىپتى. قۋاناي اكەم ماتاي­دىڭ تۋعان اعاسى ءابدىراحماننىڭ بالاسى. ولار ەسپەنبەت اتامىزدان تارايدى. ءابدىراحمان اتام مەن ونىڭ ايەلى قۋا­نايدىڭ بالا كەزىندە قايتىس بولعان. ءبىز­دىڭ اۋلەت اقكولدەن 18 شاقىرىم «قاۋاق» كەڭشارىندا تۇرعان. بۇگىندە ونىڭ ورنى دا جوق. قۋاناي 1924 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, بىراق كومسومولعا ەرتەرەك ءوتۋ ءۇشىن جاسىن ۇلكەيتىپ كورسەتكەن. قارابۇتاقتاعى ء«تورت ءۇي» اتانعان مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىپ, 1941 جىلى بىتىرگەن. سول جىلدىڭ قىر­كۇيەگىندە ءوزى سۇرانىپ مايدانعا كەتكەن. شە­شەمنىڭ ايتۋىنشا, قۋاناي ورتا بويلى, قارا تورى كەلگەن, مىنەزى مومىنداۋ, وتە ەلگەزەك بالا بولعان. فوتوسۋرەتى ساق­تالماعان. اكەم دە مايدانگەر, ستالين­گراد قىرعىنىن باستان كەشىرگەن. سوعىس­تان ورالعان سوڭ اكەم قۋانايدى كوپ ىزدەگەن. پودولسك قالاسىنداعى اسكەري مۇراعاتقا حات جازىپ, ول جاقتان «حابارسىز كەتكەندىكتەن 1945 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىندا اسكەري ەسەپتەن شىعارىلدى» دەگەن جا­ۋاپ العان سوڭ كۇدەرىن ءۇزدى», دەيدى قۋاناي ءابدىراحمانوۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى, 74 جاستاعى جەتكەرگەن ماتاەۆ.

ءى بەلارۋس مايدانى, 186-اتقىشتار ديۆيزياسى 290-اتقىشتار پولكى 107-بارلاۋ روتاسىنىڭ بارلاۋشى-مەرگەنى قۋاناي ءابدىراحمانوۆ 1942 جىلى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. 1944 جىلى ەكى رەت «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن العان. الايدا باتىردىڭ وسى ەرلىگى تەك 2009 جىلى عانا بەلگىلى بولدى. وكىنىشتىسى, كەڭەس ارمياسىندا «حابار-وشارسىز كەتكەن» ساربازدىڭ بۇكىل جورىق جولى جوققا شىعارىلعان. ويتكەنى ءىز-ءتۇزسىز جوعالۋدىڭ ارتىندا جاۋ تۇتقىنىنا ءتۇسۋ كۇدىگى تۇردى. وسىلايشا ءتورت جىل قان مايداننىڭ قاق ورتاسىندا الدىڭعى شەپتە سوعىسقان قازاق مەرگەنى 1945 جىلدىڭ باسىندا كەڭەستەر شەكاراسىنان شىققاندا حابارسىز كەتتى.

ماككانىڭ باتىلدىعى, تولەشەۆتىڭ تاباندىلىعى

2011 جىلدىڭ ساۋىرىندە ايتەكە بي اۋدانى­نىڭ اقكول اۋىلىندا تۇراتىن جەت­كەر­گەن ماتاەۆتىڭ وتباسىنا ماسكەۋدەگى قازاق دياسپوراسى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسىلبەك تولەشەۆ كەلىپ, قۋانايدىڭ پولشانى ازات ەتۋ شايقاسىندا قازا تاۋىپ, لاسين قالاسىنداعى باۋىر­لاستار زيراتىنا جەرلەنگەنىن حابارلايدى.

2009 جىلى رەسەيلىك ىزدەۋشى گالينا بەلوۋسوۆا رف پودولسك مۇراعاتىنان تۋىس اتا­­لارىنىڭ دەرەگىن ىزدەي وتىرىپ, ءاب­دى­راحمانوۆ قۋانايدىڭ جەكە اسكەري پا­راق­شا­سىنا تاپ بولادى. وندا 186-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى ن.زۋبكوۆ: «قۋا­ناي ءابدىراحمانوۆ 1944 جىلدىڭ 27-29 اقپان, 1-5 ناۋرىزىندا تاماشا ەرلىك كورسەتىپ, جاۋدىڭ 81 وفيتسەر-سولداتىنىڭ كوزىن جويدى. 1944 جىلدىڭ 3 ناۋرىزى كۇنگى شايقاستا جاۋ ترانشەياسىنا ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كىرىپ, شەگىنىپ بارا جاتقان بىرنەشە جاۋ سولداتىن سنايپەر ۆينتوۆكاسىمەن اتىپ جويدى. مەرگەن ق.ءابدىراحمانوۆ جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە ۇسىنىلدى» دەپ راپورت بەرەدى. اسكەري پاراقشانىڭ كەلەسى بەتىندە «1944 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن ءى بەلارۋس مايدانى 186-اتقىشتار ديۆيزيا­سى 190-اتقىشتار پولكىنىڭ مەرگەنى, كىشى سەرجانت قۋاناي ءابدىراحمانوۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى», دەپ جازىلعان. گالينا بەلوۋسوۆا حاركوۆ قالاسىندا تۇراتىن ماككا قاراجانوۆا­عا حابارلاسىپ, ماككا ماسكەۋدەگى قازاق دياسپو­راسى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسىلبەك تولەشەۆپەن بايلانىسىپ, ولار قۋاناي ءابدىراحمانوۆتىڭ دەرەگىن ءارى قاراي ىزدەستىرەدى. سوڭعى ونجىلدىقتا رف قورعانىس مينيسترلىگى مۇراعاتتاعى سوعىس قۇجاتتارىن, اسىرەسە جاۋىنگەرلەر ناگرادالارىن ينتەرنەتتە ورنالاستىرعاننان كەيىن بەلگىسىز جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىك جولدارى ءمالىم بولا باستادى.

ايتا كەتۋ كەرەك, ءساتسىز اسكەري وپەراتسيا­لاردىڭ كەسىرىنەن تۇتقىنعا ءتۇسىپ, شتالاگتاردا قازا تاپقان نەمەسە مايداندا كوزسىز ەرلىك كورسەتسە دە, وققا ۇشقان سوڭ ەسىمدەرى ۇمىتىلعان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردى تۇگەندەۋدە ماككا قاراجانوۆانىڭ ەڭبەگى زور. ونىڭ پولشاداعى دوستارى بارلاۋشى-مەرگەن قۋاناي ءابدىراحمانوۆتىڭ 1945 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا پولشانىڭ لاسين قالاشىعىندا قازا تاۋىپ, سول قالاداعى با­ۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەنىن انىق­تادى. اسىلبەك تولەشەۆ «قۋانايدىڭ ەسىمى لاسين قالاسىنداعى ەسكەرتكىش تاقتادا جازىلعان, بىراق جەرلەۋ ورنى تابىلمادى», دەيدى. كەڭەس ارمياسى قۋانايدى 1945 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىندا اسكەري ەسەپتەن شى­عارعانىن جوعارىدا كورسەتتىك.

ەۋروپادا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇتقىندارىن نەمەسە اسكەري وپەراتسيالاردا قازا تاپقانداردى «ۆەرماحت ساربازى» نەمەسە «كەڭەس ارمياسىنىڭ جاۋىنگەرى» دەپ ءبولىپ-جارمايدى. ەۋروپادا سوعىستان كەيىن شتالاگتار ءسۇرىلىپ, جانىنداعى تۇتقىندار جەرلەنگەن ورىندار تەگىستەلدى. ەۋروپانىڭ ەسكى قالالارى ءۇشىن شايقاستاردا قازا تاپقاندار اسىعىس جەرلەنگەن ورىندار باسقا جاققا كوشىرىلسە دە, باستاپقى جەرلەۋ ورىندارىنداعى قازا تاپقانداردىڭ اتى-جوندەرى جازىلعان مەموريال-تاقتايشالار ءالى تۇر. اسكەري ۇرىستار بارىسىن زەرتتەي وتىرىپ, قۋاناي ءابدىراحمانوۆتىڭ «ۆيسلا-ودەر ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ وپەراتسياسىندا» قازا تاپقانىن انىقتادىق.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بارى­سىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن «ۆيسلا-ودەر وپە­راتسياسى» 1945 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا باس­تالىپ, 3 اقپاندا اياقتالدى. وعان كە­ڭەس­­­تەر جاعىنان بەلارۋس جانە ۋكراينا مايداندارىنىڭ 16 ارمياسى (134 ديۆيزيا), 2 جارىم ميلليون جاۋىنگەرى قاتىستى. 1 بە­لارۋس مايدانىنىڭ اسكەرىنە گيتلەردىڭ توعىز ارمياسى قارسى تۇردى. اسكەري وپە­راتسيانىڭ تەز وتكەندىگى سونشالىق, 20 كۇن­نىڭ ىشىندە كەڭەس ارمياسى تاۋلىگىنە 20-30 شا­قىرىمنان ىلگەرى جىلجىپ وتىرعان.

17 قاڭتاردا ۆارشاۆا ازات ەتىلدى. 23 قاڭتاردا كەڭەس اسكەرى ۆيسلا وزەنىنىڭ سول­تۇستىك جاعالاۋىنداعى جاۋ پلاتسدارمىن باسىپ الىپ, 25 قاڭتاردا شىعىس پرۋسسيانىڭ شەكاراسىنا شىقتى. 3 اقپاندا «ۆيسلا-ودەر وپەراتسياسى» اياقتالدى. 23 كۇننىڭ ىشىندە 43 مىڭ 300 كەڭەس جاۋىنگەرى وپات بولسا, گيتلەر ارمياسىنىڭ 35 ديۆيزياسى جويىلدى.

قۋاناي ءابدىراحمانوۆ 26 قاڭتار­داعى شايقاستا قازا تاپتى. ول سوعىسقان 186-اتقىشتار ديۆيزياسى پولشانى ازات ەتكەن سوڭ دانتسيگ پەن بەرلين وپەراتسياسىنا قاتىسىپ, گەرمانيا جەڭىلگەن كۇنى –1945 جىلدىڭ 8 مامىرىندا تارادى.

25 قاڭتار كۇنگى شايقاس قۇجاتتا­رىن قارادىق. 186-اتقىشتار ديۆيزياسىنا 26 قاڭتاردا ۆيسلا وزەنىنە شىعۋ مىندەتى قويىلدى. وسى اسكەري ءبولىم­نىڭ 290-پولكى جاۋىنگەرلەرى لاسين قالا­سى­نىڭ سولتۇستىگىندەگى تەمىر جول بەكەتى ءۇشىن قىرعىن شايقاسقا كىردى. جاعارماي دەر كەزىندە جەتپەگەندىكتەن, ارتيللەريا تۇرىپ قالىپ, پولك جاۋمەن ءۇش رەت قولما-قول شايقاسقان. وسى كۇنى 107-بارلاۋ روتاسىنا قالاشىقتاعى بىرنەشە تەمىر جول وتكەلى مەن كوپىردى جارۋعا بۇيرىق بەرىل­گەن. شايقاس ءۇش كۇن بويى تولاستامادى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ەسىمى ۇمى­تىلعان ءبىر باتىرىنىڭ جورىق جو­لىن وسىلايشا تۇگەندەدىك. 17 جاسىن­دا ءوز ەركىمەن مايدانعا سۇرانىپ, ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سۇراپىل شاي­قاس­تارىن باسىنان وتكەرگەن قۋاناي ءتىرى بول­عاندا, «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن الار ەدى. قان مايداندا ەڭ قيىن دا جاۋاپتى تاپسىرمالاردى ورىنداپ, جاۋ ترانشەياسىنا ءبىرىنشى بولىپ كىرىپ, قولما-قول شايقاستاردان تايىنباعان قۋانايدىڭ ەرلىك جولى جەتپىس جىلعا جۋىق مۇراعاتتا سارعايىپ جاتتى. ەندىگى جەردە باتىردىڭ ەرلىك جولى قالپىنا كەلتىرىلىپ, ەسىمى تۋعان جەرىندە ۇلىقتالۋى ءتيىس. ويتكەنى ول ەرتەدەگى بابالارىنىڭ ەرلىگىن قايتالاپ, شاھيد كەتكەن شىن باتىر ەدى.

اقتوبە وبلىسى