ەكونوميكانى نەسيەلەۋ: كورپوراتيۆتىك سەكتورعا قويىلاتىن تالاپ جەڭىلدەي مە؟

ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ اتقارۋ­شى ديرەكتورى اسەم نۇرعاليەۆا ۇشىراسۋى ىقتيمال تاۋەكەلدەردى بىلاي تىزبەكتەيدى.

«شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا بانكتەر مەن نەسيە ۇيىمدارى نارىقتىق, سالالىق تاۋەكەلدەرگە تاپ بولادى جانە سىرتقى فاكتورلار دا كوپ اسەر ەتەدى. سىرتقى فاكتورلار قازىر جەتكىزۋ تىزبەگىنە, لوگيستيكاعا, وتكىزۋ نارىعىنا جانە باعاعا قاتتى اسەر ەتىپ تۇر. بانكتەر دە بيزنەسكە كرەديت بەرۋدى تەجەي تۇرادى», دەيدى ول.

ۇلتتىق بانك قازىرگى ۋاقىتتا بانك سەكتورىمەن بىرلەسىپ ەكونوميكانى كرەديتتەۋ بويىنشا ىنتالاندىرۋ شارالارىن ازىرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ: «ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ كەپىلدىك نەسيەلەۋ مەن كورپوراتيۆتىك كرەديتتەۋ ۇلەسىن تومەندەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە جۇگىنۋدى ۇسىنامىز. سەبەبى 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ قارجى نارىعىن, ونىڭ ىشىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى, قاداعالاۋدى جانە باقىلاۋدى اگەنتتىك جۇزەگە اسىرادى», دەپ جاۋاپ بەردى.

الايدا اگەنتتىك ەكونوميكانى نەسيەلەۋ تۋرالى ساۋالدارىمىزعا ءالى كۇنگە جاۋاپ بەرگەن جوق. ولاردىڭ تاراپىنان جاۋاپتىڭ كەشىكتىرىلىپ جاتقانىنا 2 ايعا جۋىقتاپ قالعانىن دا ايتا كەتەيىك.

تاقىرىپقا قاتىستى ءبىزدىڭ باسى­لىمنىڭ ساۋالدارىنا «نۇربانك» پەن Jusan Bank پىكىر ءبىلدىردى. «نۇربانك» اق باسقارما ءتورايىمى گۇلنار مۇسا­تاەۆانىڭ ايتۋىنشا, بانك قازىرگى كەزدە ءوزىن سەنىمدى سەزىنەتىن سالالاردى, كاسىپورىنداردى كرەديتتەيدى جانە بەلگىلى ءبىر وسىمگە قول جەتكىزۋدە. جىل باسىنان بەرى سالالارعا بەرىلگەن كرەديتتەردە باسىم ورىنداردى كەلەسى سالا­لار يەلەنىپ وتىر: كوتەرمە ساۋدا –14,58%, تۇتىنۋشىلىق ماقساتتاعى كرەديت­تەر – 12,47%, تاعام ونەركاسىبى – 9,38%. ال شوب-تىڭ نەسيەلىك قورجىنى قۇرى­لىمىنداعى نەسيە ۇلەسى مىناداي: قىزمەتتەر سالاسىنداعى كرەديتتەر – 42%, ونەركاسىپتە – 13%, جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرگە قاتىستى وپەراتسيالاردا – 13%, قۇرىلىستا – 9%.

بانكتىڭ نەسيە پورتفەلىندە نەگىزگى ۇلەستى اۋە جولى (28%), كاسىپتىك عىلىم مەن تەحنيكالىق قىزمەتتەر (13%) جا­نە وسىمدىك شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋا­شىلىعى (12%) الىپ وتىر.

«نۇربانك» سونىمەن بىرگە «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋعا دا قول­داۋ كورسەتۋگە تىرىسادى جانە وسى باعىت­تاعى بىرنەشە جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا. مىسالى, ەلەكترمەن قامتۋ, گاز جەتكىزۋ, بۋدى جانە اۋانى كونديتسيالاۋ, قاۋىپتى ەمەس قوقىستاردى وڭدەۋ جانە جويۋ سەكىلدى جوبالار بار. جاقىندا عانا قايتا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى بو­يىنشا تۇركىستان وبلىسىندا 4 كەنتتى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋگە شاماسى جەتەتىن شاعىن سۋ ەلەكتر ستان­ساسىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ بويىنشا كولەمدى ەكوجوبانى قارجىلاندىردى. بيزنەسكە جاسالعان كرەديتتەردىڭ باسىم كولەمى اينالىمداعى قاراجاتتاردى تولىقتىرۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن سالۋ مەن قايتا قۇرۋعا, نەگىزگى قورلاردى ساتىپ الۋعا دا بەلسەندى تۇردە كرەديت بەرىلۋدە. بانك كاسىپكەرلەرگە قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ كۇللى سپەكترىن كورسەتە وتىرىپ, سونىمەن بىرگە ولاردىڭ جوبالارىن دامىتا كەلىپ, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنا قولعابىس ەتۋگە تالپىنادى», دەيدى گۇلنار مۇساتاەۆا.

قارجى ينستيتۋتى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەرلەر «نۇربانكتەن» اينالىمداعى قاراجاتتى تولىقتىرۋ ماقساتىنا 7 ملن تەڭگەگە دەيىنگى سومادا كەپىلزاتسىز كرەديت الا الادى.

«بۇل ونىمدە قارىز الۋشىعا تو­مەندە­گىدەي تالاپتار قويىلادى: سوڭعى ءۇش جىلدا كرەديتتىك تاريحىنىڭ دۇرىس بو­لۋى, بلانكتىك قارىزدار بويىن­شا بەرە­شەك 7 ملن تەڭگەدەن اسپاۋى, قارىز الۋشىنىڭ نەگىزگى قىزمەت بو­يىنشا جۇمىس تاجىريبەسى 12 ايدان كەم بولماۋى, اعىمداعى شوتتاردىڭ ءۇزىندى كوشىرمەلەرىن تاپسىرۋى جانە باسشىسىنىڭ جەكە كەپىلدىگى بولۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار بانك باسقا دا قۇجاتتاردى سۇراتا الادى», دەيدى قارجى ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى.

Jusan Bank 2022 جىلدىڭ 9 ايىندا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 270 ملرد تەڭگەگە جۋىق كولەمدە نەسيە ۇسىنعان. بانك كرەديت بەرۋدى ءجون دەپ تاپقان نەگىزگى سالالار – كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا, وڭدەۋشى ونەركاسىپ, قارجى جانە ساقتاندىرۋ سالاسى. ال قارجى سۇراپ كەلگەن بيزنەس وكىلىنە كەلەسىدەي تالاپتار قويادى.

«قارىز الۋشىنى قارجىلاندىرۋ بويىنشا شەشىم قابىلداۋ كەزىندە بانك ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ قارجىلىق جاعدايىنا جانە نەسيە الۋدىڭ تۇپكى­لىكتى ماقساتىنا ءمان بەرەدى. قارىز الۋ­شىنىڭ تولەم قابىلەتىنە يە بولۋى جانە ۇسىنىلعان قاراجاتتىڭ كاسىپكەر بيز­نەسىنە وڭ ىقپال ەتۋى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. كەپىل شارتىندا بانك قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق كو­دەكسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلە­تىن م ۇلىكتى كەپىلگە قابىلدايدى. كاسىپ­كەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىل­دار­عا ارنالعان ۇلتتىق جوباسى اياسىن­دا سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋ جانە كەپىلدىك بەرۋ باع­دار­لامالارى بويىنشا مەملەكەتتىك قول­داۋ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەندىرۋدى ايتارلىقتاي ىنتالاندىراتىنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى», دەپ حابارلادى بانك.

ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ەكونوميكانى نەسيەلەۋ ماسەلەسىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قاتاڭ سىناعان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازىر بانك­تەردە تريلليونداعان قاراجات ەكونوميكا يگىلىگىنە پايدالانىلماي, بوسقا جاتىر. ول سونداي-اق سوڭعى 5 جىل ىشىندە بەرىلگەن قارىزداردىڭ جال­پى سوماسىنداعى كورپوراتيۆتىك كرە­ديتتىڭ ۇلەسى 68%-دان 41%-عا دەيىن تومەن­دەپ كەتتى دەگەن دەرەكتى دە كەلتىردى. «نۇر­بانك» باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, كورپوراتيۆتى نەسيە ۇلەسىنىڭ تومەندەۋىنە بىرنەشە سەبەپ بار.

«بىرىنشىدەن, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ قارقىندى ءوسىمى جانە بانكتىڭ قور جيناۋ كوزى بولىپ وتىرعان جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى (ماۋسىمدىق) بويىنشا مولشەرلەمەنى كوتەرۋ سۋبسيديا باعدارلاماسىنا ەنبەيتىن, سوڭعى قارىز الۋشىلاردىڭ مولشەرلەمەلەرىنىڭ ارتىپ كەتۋىنە سوقتىرادى. ەكىنشىدەن, بازالىق ستاۆكاعا بايلانىستى قارالاتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ شارتتارىن قايتا قاراستىرۋ جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا ەكونوميكانىڭ باسىمدىقتى سالالارىنىڭ ءتىزىمىن قىسقارتۋ دا اسەرىن تيگىزدى. ودان بو­لەك, ۆاليۋتا باعامىنىڭ ءوسۋى سىرتتان اكەلەتىن ءونىم مەن نەگىزگى قۇرالداردىڭ قىمباتتاۋىن تۋدىرىپ, مۇنداي جاعداي نەگىزگى قورلاردى جاڭارتۋ, وتىمدىلىك مەرزىمىن ارتتىرۋ سياقتى ىستەردى تەجەدى», دەيدى بانك باسشىسى.

پرەزيدەنت ۇلتتىق بانك, اگەنتتىك جانە ۇكىمەت ۇشتىگى ناقتى سەكتوردى قولجەتىمدى جانە تۇراقتى نەسيەلەۋدىڭ ناقتى شەشىمىن تابۋى كەرەك دەگەن ەدى. ناقتى سەكتورعا ءتيىمدى شارتتارمەن نەسيە بەرۋ بويىنشا شەتەل تاجىريبەسىن دە زەردەلەپ كورۋ كەرەگىن جەتكىزدى. Jusan باسشىلىعىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازىر قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ الاڭىندا بارلىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ جانە اگەنتتىكتىڭ قاتىسۋىمەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق قۇجاتتارعا وزگەرىس ەنگىزۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ جاتىر.

«تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەعۇرلىم بەلسەندى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى تاراپىنان كورپوراتيۆتىك سەكتوردىڭ قارىز الۋشىلارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى جەڭىلدەتەتىن بىرقاتار وزگەرىستەر قارالۋدا», دەلىنگەن بانك جاۋابىندا.

بانك وسى كەزگە دەيىن بيزنەسپەن بىرىگىپ نارىقتى يگەرۋ بويىنشا ورتاق جوبالار قولعا الدى ما؟ نەمەسە سونداي جوبالاردى ازىرلەۋ, وندىرىسكە ەنگىزۋ جوس­پارى بار ما؟

«كليەنتتەرىمىزدىڭ قۇرامى ايتار­لىق­تاي اۋقىمدى. مىسالى, جالپى قۋاتتىلىعى جىلىنا 1 ملرد ليترگە جەتەتىن, ءۇش بىردەي زاماناۋي وندىرىستىك الاڭعا يەلىك ەتەتىن, قازاقستانداعى سۋسىندار ءوندىرىسى بويىنشا كوشباسشى سانالاتىن كومپانيالاردىڭ ءبىرىن كرە­ديتتەيمىز. بۇگىندە كومپانيادا 2 500 ادام ەڭبەك ەتەدى, ال كاسىپورىن شى­عاراتىن سۋسىنداردى كۇن سايىن ميل­ليونداعان قازاقستاندىق تۇتىنادى. «نۇربانك» 2020 جىلى ەت وڭدەيتىن جاڭا زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىردى. ەت وڭدەيتىن كومبينات – قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ەڭ ءىرى جانە ساپالى ءونىم شىعارۋداعى جوعارعى تەحنولوگيالى كومبيناتتىڭ ءبىرى. زاماناۋي كەشەن بۇكىل جۇمىسىن «HALAL» ستاندارتى بويىنشا جۇرگىزەدى جانە ول ەڭ زاماناۋي ەۋروپالىق جابدىقتارمەن جابدىقتالعان. حالىقارالىق ستاندارتتاردى قاتاڭ ۇستانادى», دەيدى گ.مۇساتاەۆا.

سونىمەن بىرگە بانكتىڭ تاعى ءبىر كليەنتى جاقىندا اقتوبەدە بالالارعا ارنالعان ەڭ ۇلكەن ويىن-ساۋىق پاركىن اشقان. «مۇنداي جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىن­دا ۇلكەن الەۋمەتتىك ءمان جاتقانىنا سەنىمدىمىز جانە ءبىز ولاردىڭ بانكپەن جاسالعان سەرىكتەستىك ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىرعانىن ماقتانىشپەن ايتامىز», دەيدى بانك وكىلدەرى.

ال Jusan Bank نەسيەسىن تۇتىنۋ بو­يىنشا استانا, الماتى, شىمكەنت قا­لالارىنىڭ جانە قاراعاندى مەن اتىراۋ وبلىستارىنىڭ كاسىپكەرلەرى بەلسەندى.

«بانك ينۆەستيتسيالىق ماقساتتا­عى قارىز الۋشىلاردى ءجيى قارجىلان­دىرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا ءون­دىرىس ورىندارى اشىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار مودەرنيزاتسيا­لانىپ جاتىر. بانك قۇپياسى سانالعان­دىقتان قارجىلاندىرىلىپ جاتقان جوبالار تۋرالى ەگجەي-تەگجەي ايتا المايمىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, بانك ءوزىنىڭ بيزنەس پروتسەستەرى مەن سەرۆيستەرىن بەلسەندى تۇردە تسيفرلاندىرىپ جاتىر. بۇل بانك كليەنتتەرىنىڭ ساپالى قىزمەت الۋىنا جاعداي جاسايدى. 2022 جىلى بانك كاسىپكەرلەردىڭ كەپىلسىز 100 ملن تەڭگەگە دەيىن نەسيە الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن «ونلاين-كرەديت» ءونىمىن ىسكە قوستى», دەپ جاۋاپ بەردى بانك باسشىلىعى.

ءبىر تۇيتكىل بار. بۇل جوعارىدا سپيكەرلەر ءىشىنارا ايتىپ وتكەن بازالىق ستاۆ­كا جايى. ۇلتتىق بانك ينفلياتسيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنى 16 پايىزعا كوتەردى. ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجان جامالوۆتىڭ ايتۋىنشا, بازالىق ستاۆكانىڭ بۇلايشا تىم جوعارى بولۋى بيزنەستى نەسيەلەۋگە كەرى اسەر ەتەدى.

«اقشا اعىنىن ىشكى ءوندىرىستى دامى­تۋعا باعىتتايتىن اقىلعا قونىمدى اقشا-نەسيە ساياساتى قاجەت. ازىرگە مونەتارلىق ساياسات بانكتەر مەن ءىرى دەپوزيت يەلەرىنىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەپ تۇر. بازالىق ستاۆكانىڭ 16 پايىزعا كوتەرىلۋى نەسيە بويىنشا ستاۆكالاردىڭ دا وسۋىنە اكەلىپ سوعىپ, ەندى نەسيە بيزنەس ءۇشىن ودان سايىن قولجەتىمسىز بولىپ كەتەدى. قىمبات نەسيەنىڭ جۇگى بيۋدجەتكە تۇسەدى. 2023 جىلى مەم­لەكەتتىك قارىزعا قىزمەت كورسەتۋگە قا­زاقستان تاريحىنداعى رەكوردتى سوما جوسپارلانعان – 1,8 ترلن تەڭگە. ال بانك­تەر ءۇشىن تريلليونداعان وتىمدىلىگىن ۇلتتىق بانك نوتاسىنا ورنالاستىرعان, ءسويتىپ جىلدىق 16 پا­يىزبەن تابىس تاپقان ءتيىمدى. بايلار باي بەرەدى, كەدەيلەر كەدەيلەنە تۇسەدى», دەپ اشىنا پىكىر ءبىلدىردى دەپۋتات.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەكونوميكاعا كرەديتتەر 2022 جىلعى قىركۇيەكتە 2 پايىزعا ءوسىپ, 21,1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى (جىلدىڭ باسىنان بەرگى ءوسىم – 14,1 پايىز نەمەسە 2,6 ترلن تەڭگە). زاڭدى تۇلعالارعا كرەديتتەر وسى جىلعى قىركۇيەكتە 1,3 پايىزعا ۇلعايىپ, 8 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەتتە جىل باسىنان بەرى وسى كورسەتكىشتىڭ ءوسۋى 3,6 پايىزدى قۇرادى (2021 جىلعى وسىنداي كەزەڭدە – 3,9 پايىزعا ءوستى). بيىل قىركۇيەكتە زاڭدى تۇلعالارعا 988 ملرد تەڭگە سوماعا قارىز بەرىلدى, بۇل 2022 جىلعى تامىزبەن سالىستىرعاندا 1,5 پايىزعا كوپ. ال ءىرى بيزنەسكە بەرىلگەن قارىزدار جىل باسىنان بەرى 2,7 پايىزعا, 3,3 ترلن تەڭگەگە دەيىن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس (جەكە كاسىپكەرلىكتى قوسا العاندا) قارىزدارى 6,8 پايىزعا, 5,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايعان.