بيۋدجەت بەكىتىلەردە حالىقتىڭ جاعدايى ەسكەرىلەدى

سەناتورلار ەڭ ءبىرىنشى «رەس­پۋب­ليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا بيۋدجەتتەرى اراسىنداعى 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپاتتاعى ترانس­فەرتتەردىڭ كولەمى تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلادى. اتالعان ماسەلە جونىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ بايانداما جاسادى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قۇجات اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمدى جانە ءۇش جاڭا وبلىستى قايتا قۇرۋعا بايلانىستى ازىرلەنگەن.

«جاڭا ۇشجىلدىق جالپى سي­پات­تاعى ترانسفەرتتەر وسى مىن­­دەتتى ءوز تاراپىنان بيۋدجەت­ارا­­لىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋ بو­يىنشا جەكەلەگەن تاسىلدەردى قول­دانۋ جولىمەن شەشۋدى قاراس­تىرادى. تاسىلدەردىڭ ءبىرىنشى با­عى­­تى وڭىر­لەردىڭ دەربەستىگىن ودان ءارى ارت­تىرۋعا باعىتتالعان.وت­كەن جىلى ۇكىمەت جەرگىلىكتى بيۋد­جەت­تەردىڭ كىرىستەرىن بولجاۋ ءادىس­نا­ماسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا بىر­قاتار جۇمىس اتقاردى. پارلا­مەنت دەپۋتاتتارى مەن ەسەپ كومي­تەتى­­­نىڭ ۇسى­نىمدارى بو­يىنشا وڭىر­لەر­دىڭ سالىق الەۋەتى ەسەپكە الىندى.

سونىمەن قاتار ۇكىمەت شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن كورپو­را­تيۆتىك تابىس سالىعىن بەرۋدىڭ وڭ تا­جىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ءۇش جىلدىق كەزەڭدە دە جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىس بازاسىن نىعايتۋ بويىنشا تاجىري­بەنى جال­عاستىردى. بۇل رەتتە, زاڭ جو­باسىندا بيۋدجەت سالاسى قىز­مەت­­كەرلەرىنىڭ جالاقىسىنىڭ ورتا ەسەپ­پەن 25 پايىزعا ءوسۋى, سون­داي-اق جەكەلەگەن تۇسىمدەردى جەر­گىلىكتى دەڭگەيگە 300 ملرد تەڭگە كو­لەمىندە بەرۋگە بايلانىس­تى قوسىمشا تۇسىمدەر ەسكەرىلدى. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, اتالعان شارالارعا وسى جىلى 2020-2022 جىلدارعا بەلگىلەنگەن سالىق دەما­لىسىنىڭ اياقتالۋى قوسىمشا سەرپىن بەرەدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.

بولجام بويىنشا وڭىرلەردىڭ كىرىستەرى 2022 جىلى 4,7 ترلن تەڭ­گەدەن 2025 جىلى 6,1 ترلن تەڭ­­­گە­گە دەيىن نەمەسە 30 پايىزعا ار­­تىپ, 2025 جىلعا وزىندىك كىرىس­­تەر ۇلەسىنىڭ 47 پايىزعا دە­يىن وسپەك. ءمينيستردىڭ سوزى­نە سۇيەنسەك, مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ­دى جە­ڭىل­دەتۋ جونىندەگى تاپسىر­ما­سىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتارا­لىق ترانسفەرتتەردى قىسقارتۋ بويىنشا جۇمىس باستالعان.

«بىرىنشىدەن, جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتىڭ بازاسىنا اعىمداعى نىسا­نالى ترانسفەرتتەردىڭ كولە­مى ولار­­دىڭ نىسانالى ماقساتىن ساق­­­تاي وتىرىپ بەرىلەدى. جوسپار­لى كەزەڭدە ولاردىڭ جالپى سي­پات­تاعى ترانسفەرتتەر كولەمىندەگى ۇلە­سى ورتا ەسەپپەن 60 پايىزدى قۇ­راي­دى. بۇل بيۋدجەتتىك راسىم­دەر­دى جەڭىلدەتۋدى جانە بيۋدجەت قارا­جا­تىن تۇپكىلىكتى الۋشىلارعا ۋاقتى­لى جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

ەكىنشىدەن, زاڭ جوباسىمەن دونور-وڭىرلەر ءۇشىن بيۋدجەتتىك الىپ قويۋلار كولەمىن ازايتۋ جو­نىن­­دەگى مىندەت بىرتىندەپ شەشى­لەدى. ولار ءۇشىن ەسەپتەۋلەر­دە ارنايى جوعارىلاتۋ كوەف­في­تسيەنت­تەرى قولدانىلدى. بۇل وزىن­دىك كىرىس­تەرىندەگى الىپ قويۋ­لار­دىڭ ۇلەسىن 2022 جىلى 31 پا­يىزدان ۇش­­جىلدىق كەزەڭدە 18 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ءۇشىنشى. بازالىق قىزمەتتەرگە تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى بيۋدجەتارالىق قا­تى­ناستاردىڭ نەگىزگى قاعيداتىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا وڭىرلەر­دىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الۋ بو­يىنشا تاسىلدەر قولدانىلدى. بۇل رەتتە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر­دىڭ شى­عىستارىن وبەكتيۆتى ەسەپ­كە الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وڭىر­­­لەر­­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­­كا­­لىق جاي-كۇيى اراسىنداعى ايىر­ما­شى­لىق­تاردى نەگىزدەيتىن سالا­لىق كوەف­في­تسيەنتتەر جاڭار­تىل­دى. بۇل جوس­پارلى كەزەڭدە ولار­دىڭ بيۋد­جەتتىك قامتاماسىز ەتىلۋىن تەڭەس­تىرۋ ءۇشىن وڭىرلەردىڭ اعىمداعى شىعىندارىنىڭ بولجامىن ورتا ەسەپپەن 1,1 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 23 پايىزعا ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.

سونداي-اق جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلت­تىق قورىنان 2023-2025 جىل­­دارعا ارنالعان كەپىلدەن­دىرىل­گەن ترانسفەرت تۋرالى» جانە «2023-2025 جىلدارعا ارنالعان رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جو­بالارى قارالدى. اتالعان قۇجات­تار جونىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ءا.قۋانتىروۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ بايانداما جاسادى.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمي­نيسترى­­­­نىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2022 جىلى مۇناي­دىڭ الەمدىك باعاسى باررەلىنە 104,2 دوللار دەڭگەيىندە بولادى دەپ جوسپارلانعان. وسىعان بايلانىستى مۇنايدىڭ ورتاشا باعاسى باررەلىنە 85 دوللار كولەمىندە بەلگىلەنگەن.

«ينفلياتسيا 2023 جىلى 7,5-9,5 پايىز دەڭگەيىندە, 2024 جىلى – 4-5 پايىز, 2025-2027 جىلدارى 3-4 پايىز دەڭگەيىندە بەلگىلەندى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسۋى 2023 جىلعى 4,0 پايىزدان 2027 جىلى 4,2 پايىزعا دەيىن جەدەلدەتىلەدى دەپ كۇتىلەدى. نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم 120,7 ترلن تەڭگەدەن 176,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسەدى. مۇناي ءوندىرۋ 2023 جىلى 92,6 ملن توننانى قۇراپ, 2027 جىلى 99,9 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايادى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.

قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋ­باەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, 2023 جىلعا ارنالعان رەسپۋب­ليكا­لىق بيۋدجەت تۇسىمدەرى 17,8 ترلن تەڭگە سوماسىندا بەلگى­لەن­گەن. مۇنايعا قاتىستى ەمەس تۇسىم­دەردىڭ ۇلەسىن بيىلعى 60 پايىزدان 2025 جىلعا قاراي 78 پايىزعا دەيىن ءوسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

«بيۋدجەت تاپشىلىعى 2023 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2,7 پايىزىنان 2025 جىلى كەزەڭ-كە­زەڭىمەن 2,5 پايىزعا دەيىن تو­مەن­­­دەۋى جوسپارلانعان. بيۋد­جەت شىعىستارى كەلەسى جىلى 21 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. حالىق­­تىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ – باس­تى باسىمدىقتىڭ ءبىرى. ونى بيۋ­د­جەتتىڭ الەۋمەتتىك شىعىس­تارى­­نىڭ ءوسۋ ديناميكاسى كور­سەتىپ وتىر. ماسەلەن, وسى باعىت بويىنشا ۇشجىلدىق كەزەڭدەگى شىعىستار 36,2 ترلن تەڭگەنى, ونىڭ ىشىندە 2023 جىلى 10,6 ترلن تەڭگەگە جەتەدى.

الەۋمەتتىك كومەككە جانە قامسىزداندىرۋعا 17,6 ترلن تەڭگە, ونىڭ ىشىندە كەلەسى جىلعا 5,2 ترلن تەڭگە جوسپارلانعان. ونىڭ 90 پايىزعا جۋىعى زەينەتاقى, جاردەماقى, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك, جەكەلەگەن ساناتتاعى ازا­ماتتارعا بىرجولعى قارجىلاي وتەم­اقى تولەۋگە ارنالعان. دەن­ساۋلىق ساقتاۋعا ارنالعان شى­عىستار 2023-2025 جىلدارى 6,7 ترلن تەڭگەنى, ونىڭ ىشىندە كەلەسى جىلى 2,1 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. ءبىلىم جانە عىلىمدى دامىتۋعا بيۋدجەت جوباسىندا 11,1 ترلن تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 2023 جىلعا 3,0 ترلن تەڭگە كوزدەلگەن», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

ۆەدومستۆو باسشىسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, الداعى ءۇش جىلدا ەكونوميكا سالالارىن قولداۋ جانە دامىتۋعا 6,1 ترلن تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 2023 جىلعا 2,5 ترلن تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل قاراجات كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, تازا اۋىز سۋ جانە تابي­عي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ, بيزنەس­تى قول­داۋ جانە باسقا دا باسىم مىن­دەتتەردى ىسكە اسىرۋعا باعىت­تالادى.

«مەملەكەتتىڭ قورعانىس قابى­لەتى مەن قۇقىق ءتارتىبىن قامتا­ماسىز ەتۋگە ءۇش جىلعا 6,5 ترلن تەڭگە, ال 2023 جىلعا 2,3 ترلن تەڭگە كوزدەلگەن. وڭىرلىك ساياسات – مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل رەتتە, ۇشجىلدىق كەزەڭدە وڭىرلەرگە سۋبۆەنتسيالار رەتىندە 16,1 ترلن تەڭگە بولىنەدى, ونىڭ ىشىندە 2023 جىلى – 5 ترلن تەڭگە. بيۋدجەت جوباسىندا نىسانالى ترانسفەرتتەر 3,7 ترلن تەڭگە كولەمىندە كوزدەلدى, ونىڭ ىشىندە 2023 جىلى – 1,1 ترلن تەڭگە. جالپى ۇشجىلدىق كەزەڭدە وڭىرلەرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 19,8 ترلن تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 2023 جىلى – 6,2 ترلن تەڭگە نەمەسە بيۋدجەتتىڭ جالپى شىعىستارىنىڭ 29,3 پا­يىزى بولىنەدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىم­جان ءپىرماتوۆ الەمدەگى ينفليا­تسيالىق احۋالدىڭ قيىنداپ بارا جاتقانىنا توقتالدى. ونىڭ اي­تۋىنشا, قىمباتشىلىق ازىق-ت ۇلىك جانە ەنەرگەتيكا سالالارىن عانا ەمەس, باسقا سالالاردا دا بايقالا باستاعان.

«حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى­نىڭ جاڭارتىلعان بولجامدارىنا سايكەس, جاھاندىق ينفلياتسيا وسى جىلدىڭ سوڭىندا 8,8 پايىزعا دەيىن جەتەدى. 2023 جىلى ول 6,5 پايىزعا دەيىن, ال 2024 جىلى 4,1 پايىزعا دەيىن باياۋلايدى دەگەن بولجام بار. ورتالىق بانكتەر ينفلياتسيامەن كۇرەسۋ جولىندا مولشەرلەمەنى كوتەرۋدىڭ سينحروندى تسيكلىن جۇرگىزۋدە. سەبەبى ەكونوميكانىڭ ورنىقتى ءوسۋى ءۇشىن باعالاردىڭ تۇراقتى ءارى تومەن بولعانى ماڭىزدى. وسى ءىس-شارالار باعا قىسىمىن تومەندەتۋگە, ينفلياتسيانى نىسانالى دەڭگەيگە قايتارۋعا جانە جىلدار بويى قالىپتاسقان حالىق­تىڭ سەنىمىن جوعالتپاۋ ءۇشىن ين­فليا­تسيالىق كۇتۋلەردى باقىلاۋعا باعىتتالدى», دەدى ع.ءپىرماتوۆ.

جيىن بارىسىندا سەنات تور­اعاسى دا زاڭ جوبالارىنا قا­تىس­تى پىكىر ءبىلدىردى. سپي­كەر ال­داعى ۇشجىلدىق بيۋد­جەتتى قالىپ­تاستىرۋدا مەملە­كەت باس­شى­سى­نىڭ قازاقستاندىق­تار­دىڭ سۇرا­نىستارى مەن تالاپتارىنا نە­گىز­دەلگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا باسىمدىق بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.

«سەناتتا بيۋدجەت جان-جاق­ت­ى تالدانىپ, پىسىقتالدى. بۇگىن قارال­عان رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­­تىڭ جوباسىندا قوعامدى الاڭ­­­داتقان ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماس­ە­لەلەردى شەشۋگە جەتكىلىكتى قارا­جات قاراستىرىلعان», دەدى م.اشىمباەۆ.

پالاتا سپيكەرى ەل پرەزيدەنتى الەۋمەتتىك سالاعا باسا ءمان بەرىپ وتىرعانىن ايتتى. «مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى ناقتى تاپسىرمالار بەردى. اسىرە­سە اۋىلدىق جەرلەردە ءومىر ءسۇرۋ سا­پاسىن ارتتىرۋعا ايرىقشا كو­ڭىل بو­لىنۋدە. پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرمالارىن ساپالى ىسكە اسىرۋ – ستراتەگيالىق مىندەت», دەدى سەنات توراعاسى.

ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەك «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الداعى ءۇش جىلدا شامامەن 2,6 ترلن تەڭگە بولىنەدى.

«سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا وقۋشى ورىندارىنىڭ سانى 820 مىڭنان اسۋعا ءتيىس. سول ارقىلى ەلىمىزدەگى ءۇشاۋىسىمدى مەكتەپ پروبلەماسى جانە ءبىر سىنىپتاعى بالالار سانىنىڭ شامادان تىس كوپ بولۋى نەگىزىنەن شەشىلەدى دەپ سەنەمىز. سونداي-اق الەۋمەتتىك تولەمدەردى يندەكستەۋگە, پەداگوگتەر مەن دارىگەرلەردىڭ جانە ازاماتتىق قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن 25 پايىزعا ارتتىرۋعا ءتيىستى قاراجات قاراستىرىل­دى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە جالپى ترانسفەرتتەردى ەسكەرسەك, كەلەسى جىلى الەۋمەتتىك شىعىستار 2 ترلن تەڭگەگە, ياعني شامامەن 20 پايىزعا وسەدى. ۇلتتىق قوردان ترانسفەرتتەر كولەمىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىسقارتۋ دا جوسپارلانىپ وتىر», دەدى م.اشىمباەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ شە­شى­مىنە سايكەس ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ جارتىسى بالالاردىڭ جيناقتاۋ شوتتارىنا اۋدارىلاتىنى بەلگىلى. اتالعان تولەمدەر 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جۇرگىزىلە باستايدى. سەنات توراعاسى اتاپ وت­كەندەي, بۇل ۇلتتىق قور بولا­شاق ۇرپاقتىڭ قورىنا اينالادى دەگەن ءسوز.

سەناتتا زاڭ جوبالارىن تال­قىلاۋ كەزىندە پالاتا دەپۋ­تات­­تارى­نان 100-دەن استام ۇسى­نىس كەلىپ ءتۇستى. ماسەلەن, سەنا­تور­لاردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ەلدى مەكەندەردىڭ كوشەلەرىن, اۆتوجولدار مەن كوپىرلەردى سالۋعا جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە قوسىمشا 13,7 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. تەك كەلەسى جىلدىڭ وزىندە وسى ماقساتقا 7,8 ملرد تەڭگە بولىنبەك. حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن قوسىمشا 22,2 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. سەناتورلاردىڭ بۇل ۇسى­نى­سى تۇرعىنداردىڭ سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋ قىزمەتتەرىنە قولجە­تىم­دىلىگىن قالالىق جەرلەردە – 99 پايىزعا, ال اۋىلداردا 96,1 پايىز­عا ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. گازبەن جابدىقتاۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جاقسارتۋعا 14 ملرد تەڭگە باعىتتالادى. بۇل گازداندىرۋ دەڭگەيىن 61,6 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار وڭىرلەردى وركەندەتۋ ساياساتىنا, ونىڭ ىشىندە سالىق تۇسىمدەرىنە, اگروسەكتوردى قولداۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا جانە باسقا دا ماسەلەلەرگە قاتىستى تۇيتكىلدەردى كوتەردى.

پالاتا وتىرىسىنىڭ ناتي­جە­سىندە جوعارىدا اتالعان ۇسىنىس­تاردى ەسكەرە وتىرىپ, قايتا پىسىقتاۋ ءۇشىن «رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر, رەس­پۋب­ليكالىق ماڭىزى بار قالا­لار, استانا بيۋدجەتتەرى اراسىن­داعى 2023-2025 جىلدارعا ارنال­عان جالپى سيپاتتاعى ترانس­فەرت­تەردىڭ كولەمى تۋرالى» جانە «2023-2025 جىلدارعا ارنال­عان رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جوبالارىن ماجىلىس­كە قاي­تارۋ, ال «قازاق­ستان رەسپۋب­ليكا­سى­نىڭ ۇلتتىق قورى­نان 2023-2025 جىل­دارعا ارنالعان كەپىلدەن­دى­رىل­گەن ترانسفەرت تۋرالى» زاڭ­دى قابىلداۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى.