– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ءبىلىم سالاسىندا تەر توككەن ەكەنسىز. قازاقستاندا, شەتەلدە وقىتۋشى, پروفەسسور دارەجەسىندە ەڭبەك ەتىپسىز. كوزىقاراقتى ازامات رەتىندە ەگەمەندىك دەگەن ۇعىمدى قالاي قابىلدادىڭىزدار سول كەزدە؟
– ەگەمەن ەل بولۋ مەملەكەتتىك ساياساتتان باستاپ بارلىق سالانى دەربەس قۇرۋ دەگەن ءسوز. ارينە, ءبىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ماسكەۋدىڭ بيلىگىمەن ءجۇرىپ كەلدىك. سوندىقتان سول كەزدەگى كوشباسشىلارعا وڭايعا سوققان جوق. كسرو كونستيتۋتسياسىندا وداق قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالار جەكە دەربەستىگىن ساقتايدى دەگەنىمەن, ءىس جۇزىندە ولاي بولمادى. ەسەسىنە الىپ يمپەريا قۇلاعاندا ەگەمەن ەل رەتىندە ءوز جولىمىزدى تابۋعا تىرىستىق جانە سوعان كۇش سالعان ازاماتتارمەن ەتەنە ەڭبەك ەتكەنىمدى ماقتانىشپەن ەسكە الامىن. تاۋەلسىزدىك, ەلدىك جولىندا تەر توگۋ قاسيەتتى ءىس دەپ بىلەمىن. مىسالى, ءوزىم كورگەن سونداي مەملەكەتشىل ءارى ەلشىل ازاماتتىڭ ءبىرى – ەلدىڭ ارداقتىسى ءابىش كەكىلباي ۇلى ەدى. ول كىسىنىڭ قاسىندا جۇرگەنىمدە الگىندەي قاسيەتتەرىنە كوزىم ابدەن جەتتى. ايتۋلى قالامگەر قىزمەتتە ەلدىك, مەملەكەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشۋ جولدارىن پاراساتپەن قارايتىن.
سونىمەن قاتار سول كەزدەگى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, سىرتقى ىستەر جانە باسقا دا مينيسترلىكتەردەگى ارىپتەستەرمەن بىرگە قويان-قولتىق جۇمىس اتقارعانىمىزدى ريزاشىلىقپەن اتاپ وتكىم كەلەدى.
– ماسەلەن, باستاپقىدا قانداي ىستەرگە دەن قويىلدى؟ ءسىز پرەزيدەنت اپپاراتىندا بولدىڭىز عوي؟
– ەڭ ءبىرىنشى, ساياسي تاۋەلسىزدىك. ءوز الدىنا ەل بولۋ ماسەلەسى تۇردى. الەمگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىن تانىتۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ العا قويىلدى. ول كەزدە ۇكىمەت پەن پرەزيدەنت اپپاراتى بىرگە بولدى. ويتكەنى جاڭادان قۇرىلىپ جاتقاندىقتان, بارلىق ماسەلەنى بولەك-بولەك قاراۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبارى بىرگە جۇمىلىپ جۇمىس اتقارۋعا تۋرا كەلدى. ماسەلەن, 1992 جىلى پرەزيدەنت اپپاراتىندا جاڭادان بولىمدەر اشىلدى. مەن وسى ۋاقىتتا سىرتقى بايلانىستار بولىمىنە قابىلداندىم. مۇندا ءار مەملەكەتپەن ءبىزدىڭ ەلگە ءتيىمدى بولاتىن كەلىسىمشارتتار جاساۋ جاعىنا باسا ءمان بەرىلدى. ءبىر ەلمەن ىنتىماقتاستىق جاساسساق, بارلىق سالا بۇگە-شىگەسىنە دەيىن قاراستىرىلۋى كەرەك ەدى. كەڭ اۋقىمدا. جانە ءبارى بىردەي بولمايدى. ءار ەلمەن ءارتۇرلى سالادا قارىم-قاتىناس ورناتقان سايىن كەلىسىمشارتتار دا وزگەرىپ تۇرادى عوي.
– 1990 جىلداردىڭ باسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسى قالانا باستادى. سىرتقى ساياساتتاعى شەشىمدەر قانشالىقتى ناتيجەلى شىقتى؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جاسالعان كەلىسىمشارتتار مەن شەشىمدەر قازاقستاننىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتتى. مەن, ارينە, سىرتقى ساياسات بويىنشا ايتىپ وتىرمىن. جانە اۋەلگىدە جاسالعان كەلىسىمشارتتار ەكى تاراپتان دا جىلدار بويى جەتىلدىرىلىپ وتىراتىنىن ەسكەرگەن ءجون.
بيىلدان باستاپ شەت مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقانىمىزدىڭ 30 جىلدىقتارى ءوتىپ جاتقانى سونىڭ دالەلى. بۇگىندە قازاقستان الەم ەلدەرىمەن جان-جاقتى قارىم-قاتىناستا بەت-بەينەسى قالىپتاسىپ, جاھانعا تانىلعانىن كىم دە بولسىن جوققا شىعارا المايدى.
– بارلىق ەلمەن بۇكىل سالادا جاقسى بولۋ مۇمكىن بە؟
– ارينە, بارلىق سالادا جاقسى بولۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى, كەيبىر كەلىسسوزدەرگە تىكەلەي قاتىسپاسام دا, ولاردىڭ وتە شيەلەنىستى ءوتىپ جاتقانىن بىلەتىنبىز. ول جاق كەلىسپەي, ءبىز كەلىسپەي ءبىراز اۋرەلەنىپ, ۇزاققا سوزىلىپ جاتقان جاعدايلار دا بولدى. ارينە, ول جەردە ءار سويلەم, ءسوز, تسيفر ءجىتى قارالادى. ەكى تاراپ تا ءتيىمدى جاعىن كوزدەپ, كەلىسىم جاسايدى.
– 1992 جىلى پرەزيدەنت اپپاراتىنا جەتەكشى قىزمەتكە كەلگەنشە, الماتى ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىندا وقىتۋشى, موزامبيكتەگى ەدۋاردو موندلان ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور بولىپسىز. ءبىلىم جولىنان بىردەن ساياساتقا كەلۋ قيىندىق تۋدىرعان جوق پا؟
– مەن 1969 جىلى شاۋىلدىردەگى جامبىل اتىنداعى ورتا مەكتەپتى التىن مەدالعا تامامداعاننان كەيىن ماسكەۋ ەنەرگەتيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اۆتوماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكا فاكۋلتەتىنىڭ «ينجەنەرلىك ەلەكتروفيزيكا» ماماندىعىنا ءتۇسىپ, 1975 جىلى ءبىتىردىم. 1983 جىلى اتالعان ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىن تامامداعاننان كەيىن ديسسەرتاتسيا قورعاپ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاندىم. عىلىمي جۇمىسىمنىڭ ناتيجەسى بۇگىنگە دەيىن ارنايى تەحنيكالىق قۇرالداردا قولدانىلادى. ءسويتىپ جۇرگەندە, 1986 جىلدان 1990 جىلعا دەيىن كەڭەس وداعىنىڭ موزامبيكتەگى ەلشىلىگىندە, مۇعالىمدەر توبىندا ەڭبەك ەتتىم. استاناسى ماپۋتۋداعى ەدۋاردو موندلانە ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى, پروفەسسور بولدىم. بۇكىلوداقتىق بايقاۋدا جەڭىمپازداردىڭ قاتارىندا بولىپ, وعان سولاي قابىلدانعان ەدىم. موزامبيككە ماسكەۋدەن 1986 جىلى ءدال 16 جەلتوقساندا ۇشتىق. تاڭەرتەڭ مەنى شىعارىپ سالعان دوستارىم: «ورتالىق كوميتەتتىڭ پلەنۋمى ءوتتى, قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اۋىستى», دەپ ايتتى. 17-ءسى كۇنى ماپۋتۋعا تۇسسەم, قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاعدايدى قارسى العان كىسىلەر ءبىلىپ وتىر. «الماتىدا نە بولىپ جاتىر؟» دەپ سۇراپ قويمايدى. سويتسەم, بىزدەگى جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى ماپۋتۋداعى وڭتۇستىك افريكا (موزامبيككە كورشى مەملەكەت) تەلەارناسىنان حابارلانىپتى. مەن تاڭعالدىم. بىرازعا دەيىن مەنىڭ ەلگە جازعان حاتتارىم ول جاققا جەتپەي, ولاردىڭ جازعان حاتتارى ماعان جەتپەي, ابىگەرگە سالدى.
تاۋەلسىزدىكتى ەندى العان سوڭ پرەزيدەنت اپپاراتىندا جاڭا بولىمدەر جاساقتالا باستاعاندا, جاڭادان اشىلعان سىرتقى بايلانىستار بولىمىنە شەت ءتىلىن بىلەتىن, وزگە مەملەكەتتەردە جۇمىس ىستەگەن مامانداردى تارتۋ قاراستىرىلىپ جاتقان ەكەن. وسى ءبولىمنىڭ سول كەزدەگى مەڭگەرۋشىسى سەرجان قاناپيانوۆ دەگەن كىسى از-كەم اڭگىمەدەن سوڭ, «بىزگە كەلۋىڭ كەرەك» دەدى. ول ۋاقىت وزگە شەت مەملەكەتتەردە ەلشىلىكتەر اشىلىپ جاتقان كەز ەدى. جۇمىس جالعىز باعىتتا ەمەس قوي. ديپلوماتيانىڭ ىشىندە بارلىق سالا قامتىلادى. ەكونوميكا, ساۋدا, مادەنيەت, سپورت, تاعىسىن تاعىلار.
– ءابىش كەكىلباي ۇلىنداي ءىرى تۇلعانىڭ كەڭسەسىندە قىزمەت ىستەدىڭىز. كورنەكتى قايراتكەر-قالامگەردى قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟
– ءابىش اعانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, جازىپ بەرگەن دۇنيەنى ءبىر قاراپ شىعادى دا, قانداي كەزدەسۋ بولسىن قاعازعا قاراماي سويلەيتىن. ءتىپتى شەتەلدىك ەلشىلەرمەن دە سولاي سويلەسە بەرەتىن. 2002 جىلى ابەكەڭنىڭ «ۇركەر», «ەلەڭ-الاڭ» كىتاپتارى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ, تۇركيادا تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. بىرنەشە قالاسىن ارالاپ, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن تاريحي ورىنداردى تاماشالادىق. ءابىش اعا الگى جەرلەردەگى ەسكەرتكىشتەر تۋرالى, وعان قاتىستى تاريحي وقيعالار مەن سول تۇستاعى تۇلعالار توڭىرەگىندە سويلەگەندە تۇرىكتەر اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمدى. وزدەرى بىلە بەرمەيتىن دەرەكتەردى كەلتىردى. كەيىننەن ولار كىتاپتان قاراپ, انىق سولاي ەكەنىنە كوز جەتكىزىپتى. سول سياقتى ۆەنگرياعا بارعاندا دا, ماجارلاردىڭ تاريحىن تۇگەندەپ ايتقانى بار. ماجارلار قارساق دەگەن قالاسىندا بىزگە كوكپار, قىز قۋ ويىندارىن كورسەتتى. بىزدىكىندەي كيىز ءۇي, ساداق, كوشپەلى وركەنيەتكە ءتان ورتاق دۇنيەلەرىن ايگىلەدى. بۋداپەشتەگى اتتى ەسكەرتكىشتەر كەشەنى ولاردىڭ تۇپكى تاريحىنان سىر شەرتەدى. ابەكەڭ شەتەلدىكتەردىڭ تاريحىن وزدەرىنە ءتۇسىندىرىپ بەرگەن مۇنداي جاعدايلار كوپ كەزدەستى. سۇحباتتاسۋشى تاراپتار ابەكەڭنىڭ كەمەل اقىل-وي يەسى ەكەندىگىن بىردەن سەزەتىن. بۇل رەتتە بىرنەشە مەملەكەتارالىق ماڭىزدى كەلىسسوزگە قاتىسقانىن ايتسا دا جەتكىلىكتى. قازاقستانعا قوسا تىركەلگەن شەتەل ەلشىلەرىنەن سەنىم گراموتالارىن قابىلدادى. شەتەلدىك ساپارلارى كەزىندە ەلدىڭ اتىنان كەلىسسوز جۇرگىزدى.
– 1999 جىلدان باستاپ تۇركيادا ەلشىلىكتە كەڭەسشى-ۋاكىل بولىپسىز. قازاق-تۇرىك قاتىناسىنا توقتالايىقشى؟
– قازاق-تۇرىك قاتىناسى وتە جاقسى, ونىڭ ۇستىنە باۋىرلاس ەلمىز. ەكى ەل ءبىر-بىرىنە و باستان تىلەۋلەس. ساۋدا, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ايتپاعاندا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ءوزى كەڭىرەك توقتالۋدى قاجەت ەتەدى. العاشقى جىلدارى تۇركيا قازاقستان جاستارىنا جوعارى وقۋ ورىندارىنان جىل سايىن ءبىر مىڭ گرانت ءبولىپ, شاكىرتاقى تاعايىنداپ وتىردى. بۇل – ۇلكەن كورسەتكىش. كەلە-كەلە بۇل سان ەپتەپ ازايدى. كەيبىر ماماندىقتار ءبىزدىڭ ەلدىكىمەن سايكەسپەي قالۋىنا بايلانىستى ەڭ قاجەت دەگەندەرىن عانا قالدىردىق. سونىمەن قاتار قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىنىڭ دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار.
ءبىزدىڭ ەلشىلىك تۇڭعىش رەت تۇركيادا اشىلعانىن اتاپ ايتقان ءجون. اشىلۋىنا پرەزيدەنت كەلىپ قاتىستى. 2002 جىلى تۇركيادا استانا كۇندەرى ءوتىپ, انكاراعا ۇلتتىق كيىم كيگەن قازاق قىزىنىڭ ەسكەرتكىشى قويىلدى. عاجاپ كۇندەر ءوتتى. ابايدىڭ بيۋستەرىن قويدىق, تۇرىكتەر وزدەرى دە ابايعا بيۋست ورناتتى.
2001 جىلدارى تۇركيا قازاقستانداعى ءيسى تۇركىنىڭ استاناسى سانالاتىن تۇركىستانعا مەشىت سالۋ ماسەلەسىن قولعا الدى. باستان-اياق سول جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەنىمدى ماقتانىشپەن ايتقىم كەلەدى. جوباسىن جاساۋدا, ءتيىستى تۇرىك تاراپتارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە قاتىسىپ, ءبارىن رەتكە كەلتىرگەن سوڭ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بەكىتۋىنە جولداندى, ول كىسى بەكىتتى. قازىر سول مەشىت مۇسىلماندار عيباداتحاناسى قىزمەتىن اتقارىپ تۇر.
– بۇدان كەيىن دە ەلشىلىك قىزمەتتەردە جەمىستى ەڭبەك ەتكەنىڭىزدى بىلەمىز. ەلىمىزدەگى سپورت سالاسىنىڭ دامۋىنا دا ءوز ۇلەسىڭىزدى قوسقان ەكەنسىز.
– باسىنان ايتايىن, 2005 جىلى رۋمىنيادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ديپلوماتيالىق ميسسياسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارىپ, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا تىرىستىم. اتاپ ايتقاندا, 2006 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 15 جىلدىعىنا وراي رۋمىنيانىڭ اتاقتى, الەمگە ايگىلى پارلامەنت ۇيىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان مەرەكەلىك شارا ۇيىمداستىردىق. وندا «ۇركەر» ءانسامبلىنىڭ كونتسەرتى دۇركىرەپ ءوتتى. 2007 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۋحارەستكە العاشقى ساپارى ۇيىمداستىرىلىپ, ناتيجەسىندە ەكى ەل اراسىنداعى بىرنەشە ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول قويىلسا, 2008 جىلى قازاقستان قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بۋحارەستە وتكەن ناتو سامميتىنە قاتىسۋى ۇيىمداستىرىلدى.
2008-2012 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعىنداعى (ەۋرازەق) تۇراقتى وكىلى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردىم. 2012 جىلى شىلدەدە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستاننىڭ برازيلياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالسام, 2013 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارگەنتينا جانە چيليدەگى ەلشى قىزمەتىن قوسا اتقاردىم. برازيليادا لاتىن امەريكاسىنداعى بارلىق ەلمەن قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىن قاراستىرىپ, ىڭعايلاستىرۋعا قۇزىرلى بولدىم. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2017-2018 جىلدارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولۋى ءۇشىن, الەمدىك دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن ەكسپو-2017-گە قازاقستان ۇمىتكەرلىگىنە قولداۋ الۋ ءۇشىن وسى كونتينەنتتەگى بارلىق ەلدە بولىپ, باسشىلارىمەن كەزدەستىم. ناتيجەسىندە, لاتىنامەريكالىق ەلدەردىڭ باسىم بولىگى قازاقستاننىڭ ۇمىتكەرلىگىنە قولداۋ كورسەتتى. سونىمەن قاتار برازيليادا 2014 جىلى فۋتبولدان الەم بىرىنشىلىگى شەڭبەرىندە وتكىزىلەتىن شارالارعا فۋتبول فەدەراتسياسى باسشىلىعىنىڭ قاتىسۋىن جانە 2016 جىلى ريو دە جانەيرودا وتەتىن جازعى وليمپيا ويىندارىنا قازاقستان سپورتشىلارىن قاتىستىرۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى ويداعىداي شەشتىك. ناتيجەسىندە, قازاقستاندىق سپورتشىلار جالپى كورسەتكىشتەر بويىنشا ەڭ جوعارى ورىنعا (22-ءشى ورىن – 3 التىن, 5 كۇمىس, 9 قولا) شىقتى. وسى ريو دە جانەيروداعى وليمپيادا بارىسىندا كوپ ەڭبەك ەتتىك. ءباسپاسوز ورتالىعىن جاسادىق اياق استىنان. سونداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىم ۇناسا كەرەك, 2016 جىلى ەلگە كەلگەنىمدە ۇلتتىق وليمپيادالىق كوميتەت باسشىلىعى ماعان قىزمەت ۇسىنىپ, جۇمىسقا شاقىردى. مىنە, بۇل جەرگە وسىلاي تاپ بولدىم.
مىنا وقيعالارعا توقتالماي كەتپەۋگە بولمايدى. 2007 جىلعى ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى اراسىنداعى كەلىسىمگە سايكەس برازيلياداعى فۋتبول اكادەميالارىندا (الدىمەن «بوتافوگو», ودان كەيىن «كرۋزەيرو» كلۋبتارىندا) قازاقستاندىق جاس فۋتبولشىلاردىڭ ءۇش لەگى, شامامەن 70-كە جۋىق بالا وقىپ شىعىپ, قازىر ولاردىڭ 30-عا جۋىعى قازاقستاندىق فۋتبولدىڭ پرەمەر-ليگاسى مەن ءبىرىنشى ليگاسى كلۋبتارىندا ونەر كورسەتىپ ءجۇر. وسى جىلدارى العاش رەت برازيليا قالالارىندا اتاقتى سكريپكاشىمىز ايمان مۇساقوجاەۆانىڭ كونتسەرتتەرىن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ برازيليا مەن ارگەنتيناداعى گاسترولدەرىن ەلىمىزدىڭ مادەني ابىرويى بولدى دەي الامىن. سول سياقتى ءجانيا اۋباكىروۆانىڭ, مايرا مۇحامەدقىزىنىڭ تۇركياداعى كونتسەرتتەرىن تابىستى وتكىزدىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جانىبەك ءاليمان,
«Egemen Qazaqstan»