القابيلەر سوتى سەنىمدى ارتتىرا ما؟

دەپۋتاتتار وتىرىس باستالماستان بۇرىن «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق-عا تيەسىلى لەنين اتىنداعى شاحتاداعى اپاتتا قازا تاپقانداردى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الدى. «3 قاراشادا قاراعاندى وب­لىسىنىڭ شاحتينسك قالا­سىنداعى شاحتادا بولعان اپات­تىڭ سالدارىنان 5 ادامنىڭ قازا تاپقانى بارى­مىزگە بەلگىلى. دەپۋتاتتىق كور­پۋستىڭ اتىنان قايتىس بول­عان كەنشىلەردىڭ وتباسى مەن جاقىن­دارىنىڭ قايعىسىنا ورتاق­تاسىپ كوڭىل ايتامىن», دەدى ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ.

جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسىنە سوت القا­بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قاراي­تىن ىستەر ساناتتارىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى. اتالعان ماسەلە جو­نىندە جوعارعى سوتتىڭ قىل­مىس­تىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى ءابدىراشيد جۇكەنوۆ بايانداما جاسادى.

«ەلىمىزدەگى القابيلەر سوتى – 2007 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ەنگىزىلىپ, 15 جىل بويى جۇ­مىس ىستەپ كەلەدى. بۇل – ءبىز­دىڭ سوت جۇيەسىن دامىتۋ باعىتىندا وتە ماڭىزدى شارا. القابيلەر سوتى قىلمىستىق پروتسەستىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن: جارىسپالىق پەن تاراپ­تاردىڭ تەڭدىگى, كىناسىزدىك پرە­زۋمپتسياسىن جانە باسقا دا قاعي­داتتاردى بەكىتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازىر القابيلەر سوتى قاراعان ىستەر بويىنشا 10 پايىزىنا دەيىن اقتاۋ ۇكىمىن شىعارادى.

ال جالپى سوتتاردا بۇل كورسەت­كىش 1,5-2 پايىزدى عانا قۇ­رايدى. القابيلەردىڭ قاراۋى­نا جاتاتىن ىستەر بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ ساپا­سى الدەقايدا جوعارى. تاراپتار سوت تالقىلاۋىندا بەلسەن­دىلىك ءبىلدىردى. القابيلەردىڭ سوتى – بيلىك پەن حالىقتى جاقىن­داستىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى, قوعامنىڭ قۇقىقتىق دەڭگەيى مەن قۇقىقتىق مادەنيەتىن, سونداي-اق سوتقا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى ءا.جۇكەنوۆ.

جوعارعى سوت وكىلىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, 2007-2009 جىلدارى القابي­لەر ءولىم جازاسى مەن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايى­رۋ جازاسى تاعايىندا­لاتىن قىلمىستار بويىنشا ىستەردى قاراعان.

«وسى كەزەڭدە القابيلەر قاتىسقان ىستەردىڭ سانى جىلىنا شامامەن 50-گە جەتكەن. 2010-2012 جىلدار ارالىعىندا القابيلەر سوتى قارايتىن ىستەر ساناتى بۇكىل اسا اۋىر قىل­مىستارعا كەڭەيتىلدى. مۇن­داي قادام القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن ىستەردىڭ 10 ەسەگە وسۋىنە اكەلدى. ىستەردىڭ سانى جىلىنا 300-دەن استى. بۇل – سوتتار قاراعان بارلىق اسا اۋىر قىلمىستىق ىستەردىڭ 14 پايىزى», دەدى ءا.جۇكەنوۆ.

سپيكەردىڭ مالىمەتىنشە, 2013 جىلى القابيلەر سوتى قارايتىن ىستەر ازايتىلعان. ءسويتىپ, ولاردىڭ قاراۋىنا تەك ءولىم جازاسى مەن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالاتىن ىستەر عانا قالدىرىلدى.

«مۇنداي وزگەرىس القابيلەر قاتىساتىن ىستەردىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اكەلدى. جىلىنا شامامەن 50-60 ءىس قارالدى. 2015 جىلى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوس­پارىنىڭ شەڭبەرىندە القا­بيلەر قارايتىن ىستەر ساناتى كەڭەيتىلىپ, اسا اۋىر قىلمىستار قوسىلىپ, 14-كە جەتتى. 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن 2019 جىلعى 27 جەلتوقسانداعى زاڭ ارقىلى القابيلەر سوتى قاراي­تىن ىستەر تاعى 16 قۇرامعا كوبەي­تىلدى. وسىلايشا, كەلەسى جىل­دان باستاپ القابيلەر 31 ءتۇر­لى ءىستى قارايدى», دەدى ءا.جۇكەنوۆ.

جاڭادان ۇسىنىلعان زاڭ جوباسىندا القابيلەردىڭ قۇزى­رەتىنە تاعى 13 اۋىر قىلمىستى قاراۋعا بەرۋ كوزدەلگەن. بۇل قۇجات 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنبەك. اتاپ ايتقاندا, قىل­مىستىق كودەكس­تە قاراس­تىرىلعان ادامنىڭ دەنە مۇشە­­لەرىن زاڭسىز الۋ, ازاپتاۋ, رەيدەرلىك, مەدي­تسينالىق قىز­مەتكەردىڭ ارەكەتتەرىنەن ابايسىزدا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەلۋ, اۋىر سالدارعا اكەلگەن بالىق پەن باسقا دا سۋ جانۋارلارىن زاڭسىز اۋلاۋ سەكىلدى قىلمىستار بار.

سونىمەن قاتار اۋىر سال­دارعا اكەلگەن زاڭسىز اڭ اۋلاۋ, كولىك قۇرالىن باسقارعاندا ابايسىزدا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن جول-كولىك وقيعاسى, كولىك قۇرالىن ماس كۇيدە باسقارىپ ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن جول-كولىك وقي­عاسى, كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان جانە ماس كۇيدە كولىك باسقارعاندا ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن جول-كولىك وقيعاسى القابيلەردىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى.

جالپى وتىرىستا دەپۋتات­تار بىرقاتار زاڭ جوباسىن جۇمىس­قا الدى. ولاردىڭ قاتارىن­دا ەڭبەك داۋلارى مەن جان­جالدارىن شەشۋ ءتارتىبىن وڭاي­لا­تۋ­عا, ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ جانە ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىنە قاتىستى قۇجاتتار بار. سونداي-اق جايىلىمدىق جەرلەردى پايدالانۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭ جوبالارى دا قارالماق.

جيىندا دەپۋتات دميتري لەگكي انت بەردى. دەپۋتاتتار ونى ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كومي­تەتىنىڭ قۇرامىنا سايلادى.

جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالىن جولدادى. ەرلان سايروۆ پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆقا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا قاتىستى ماسەلە كوتەردى.

«اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بۇگىندە سۋبسيديا­لاۋ جۇيەسىندە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بىرقاتار شاراسىن الىپ تاستاۋدى, ودان باس تارتۋدى كوزدەيتىن, كەيبىر جەڭىل­دىكتەردى كرەديت بەرۋ جانە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار­مەن الماستىراتىن جاڭا تاسىل­دەر ازىرلەدى. وسى وزگەرىستەردىڭ قاتارىندا ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديادان قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىن سۋبسيديالاۋدى جويۋ ۇسىنىلادى. بۇل ينۆەس­تيتسيالىق سۋبسيديانى ءتيىمسىز ەتەدى, ال جالپى سالانىڭ ءوزى ينۆەستيتسيالىق تارتىمسىز. Qoldau.kz پورتالىنىڭ تالدا­مالىق دەرەكتەرى بويىنشا, تاۋار سۋبسيديالارىن الۋشىلار – جىل سايىن شامامەن 35-40 مىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى. ەگەر شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جاتاتىن ءاربىر كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا سانى شامامەن 40-60 ادامدى قۇراسا, وندا تۇتاستاي العاندا سۋبسيديالاۋدىڭ بۇل ءتۇرى 1,8 ميلليوننان استام ادامدى تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن جانە جالاقىمەن قامتاماسىز ەتەدى. قانشاما ادام وتباسى مينيسترلىكتىڭ شولاق شەشىم­دەرىنەن زارداپ شەگەدى؟», دەپ الاڭدادى ە.سايروۆ.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, تاۋارلىق سۋبسيديالاردى جەر­گىلىكتى دەڭگەيگە بەرۋ ءبىرىن­شى كەزەكتە قاجەتتى ونىمدەرگە باعانىڭ وسۋىنە, ولاردى ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە, جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنا اكەپ سوعادى. وسىلايشا, بۇل يمپورت كولەمىنىڭ وسۋىنە, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەدى.

دينارا زاكيەۆا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قار­جى ءمينيسترى ەرۇلان جا­ماۋ­­باەۆقا جولداعان دەپۋ­تات­تىق ساۋا­لىندا وتباسىن قول­داۋ ورتا­لىقتارىن كوبەيتۋدى ۇسىن­دى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قا­زىر­­گى تاڭدا قازاقستاندىق 6 ملن 750 مىڭ وتباسىنىڭ جارتى­سى­نا جۋى­­عىنا قولداۋ قاجەت.

1 145 100 وت­باسى داعدارىس جاع­­دا­يىن­دا تۇ­رىپ جاتىر, ال 1 592 600 وتباسى وتە قيىن جاعدايدا.

«اتالعان ساناتتاعى بار­لىق وتباسىنا كەشەندى كومەك, الەۋمەتتىك وڭالتۋ, سۇيەمەلدەۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋعا كومەك كورسەتۋ, قۇجاتىن رەتتەۋ, جار­دەماقىلار, تولەمدەر, ااك جانە باسقا دا قىزمەتتەر قاجەت. سوندىقتان بارلىق قىزمەتتى ءبىر تەرەزەدە الۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءار اۋدانىندا ينفراقۇرىلىم, اتاپ ايتقاندا, وتباسىن قولداۋ ورتالىق­تارىن قۇرۋ قاجەت. قازىر ەلدەگى 220 اۋدانعا 47 ورتالىق بار. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىندا 14 اۋدان مەن ءۇش قالا, 2 ميلليوننان استام حالىق بار. 330 مىڭ وتباسى توتەنشە قيىن جانە داعدارىستى ومىرلىك جاعداي­دا تۇرادى, وبلىستا زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيى دە جوعارى. وبلىس بويىنشا تەك ەكى داعدارىس ورتالىعى بار, ءبىر وتباسىن قولداۋ ورتالىعى ەندى اشىلىپ جاتىر. ۇشەۋى دە تۇركىستان قالاسىندا ورنالاسقان. ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىنىڭ, بالالى ايەلدىڭ شالعايدا جاتقان اۋىلدان ورتالىق ىزدەپ جۇزدەگەن كيلومەتر ءجۇرىپ باراتىن نە كۇشى, نە قارجىلىق مۇمكىندىگى جوق», دەدى د.زاكيەۆا.

ءامىرحان راحىمجانوۆ پرەمەر-ءمينيستر­دىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا «قالباتاۋ – مايقاپشاعاي» جانە «تالدىقورعان – قالباتاۋ – وسكەمەن» اۆتوموبيل جولدارىن قايتا جاڭارتۋ قاشان اياقتالاتىنىن سۇرادى.

«ۇكىمەت ساعاتىندا ايتىل­عان اۆتوموبيل جولدارىنا قاتىستى ورىندى سىنعا قارا­ماستان, جاۋاپتى تۇلعالار ناتيجە شىعارىپ جاتقان جوق. «باياعى جارتاس – سول جارتاس». قازاقستاندىق مەردىگەرلەر­دىڭ نەمقۇرايلىعىنىڭ, سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتتاعى تاۋەكەلدەرى كەسىرىنەن جۇمىس قارقىندىلىعى بايقالعان ەمەس, ال پاندەميا كەزىندە ءتىپتى توقتاپ قالدى. بەس جىل بۇرىن باستال­عان قۇرىلىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى», دەدى ءا.راحىمجانوۆ.

قۇرىلىستى جۇرگىزۋ با­رىسىنداعى باسقا دا كەمشى­لىك­تەرگە توقتالعان دەپۋتات ۇكى­مەت­تىڭ نىسانداردى اياقتاۋ ءۇشىن قانداي شارا قولدانىپ جاتقانىن سۇرادى. سونداي-اق ماگيسترال قۇرىلىسى قاشان اياقتالاتىنىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.

بۇدان بولەك, تاعى بىرنەشە دەپۋتات ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى.