ادام ساۋداسى تىيىلماي تۇر

ەشتەن كەش جاقسى

جۋىردا ەلوردادا قازاقستانداعى ادام ساۋداسىمەن كۇرەس تۋرالى قۇقىقتىق فورۋم ءوتتى. جيىنعا قاتىسقان قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى, ساراپشىلار ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, عالامدىق پروبلەمامەن كۇرەسۋدىڭ جولىن ىزدەدى. عالامدىق دەۋىمىز بەكەر ەمەس. ادامدى قۇلدىققا ماجبۇرلەۋ, قيناپ ۇستاۋ, «زات» رەتىندە ساتۋ ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن اينالىپ وتكەن جوق.

ىشكى ىستەر ءمينيسترى مارات احمەت­جانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مينيستر­لىكتە ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس باسقارماسىن قايتا قۇرعان سوڭ مۇنداي قىل­مىستاردىڭ انىقتالۋ قارقىنى جوعارىلادى. بىراق مويىنداۋ كەرەك! بۇل تەك سالدارىمەن عانا كۇرەس.

– ستاتيستيكالىق دەرەكتەر پروبلەمانى ايقىن كورسەتپەيدى. حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مالى­مەتىنشە, سەكسۋالدى جانە ەڭبەك قاناۋ كورسەتكىشى قىلمىستىق ىستەردەن بىرنەشە ەسە­ كوپ. شىنى كەرەك, سوڭعى جىلدار­دا ماسەلەنىڭ مانىسىنە ءۇڭىلىپ, ناقتى جۇمىستار اتقارىلعان جوق. تالداۋ جۇرگىزىلمەدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىز بۇگىن ادام ساۋداسى بويىنشا تولىققاندى مالىمەتكە يە ەمەسپىز. «قارماققا» قالاي تۇسەدى؟ نەگە سول جولدى تاڭدايدى؟ نەگە قۇتىلا المايدى؟ نەگە ءوز قۇقىقتارىن بىلمەيدى؟ نەگە ەڭبەك ميگرانتتارى «كولەڭ­كەدە» ءجۇرۋ قۇلدىققا اپاراتىن جول ەكەنىن تۇسىنبەيدى؟ وسى سياقتى ساۋالداردىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ماڭىزدى. بۇل رەتتە, مينيسترلىك جۇمىس باعىتىن وزگەرتتى. بۇگىندە قوعامدىق ينستيتۋتتارمەن, قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە كوشتىك.

بۇگىندە قازاقستان – ادام قۇقىعى بويىن­شا 60-قا جۋىق كوپتاراپتى كەلى­سىم­نىڭ قاتىسۋشىسى. ونىڭ 13-ءى ادام ساۋداسىنا تىكەلەي قاتىستى. قالا بەردى, ءتۇرلى زاڭدار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بۇيرىقتارى بار. بىراق ناقتى زاڭ جوق. زارداپ شە­گۋشى بىلاي تۇرسىن, مەملەكەتتىك ورگان ماماندارىنىڭ ءوزى تولىق اقپا­رات­تان بەيحابار. وسى جانە وزگە دە پروب­­لەمالاردىڭ شەشۋ جولدارىن قاراس­­تىرۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى, – دەدى م.احمەتجانوۆ.

زاڭ جوباسىنان نە كۇتەمىز؟

ەلىمىزدە العاش رەت ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭ جوباسى ازىرلەنۋدە. فورۋمدا جوبا كوپشىلىككە ۇسىنىلىپ, بۇل ىسكە قاتىسى بار سالا ماماندارى ويلارىن ورتاعا سالىپ, ۇسىنىستارىن جاريا ەتتى. 2023 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا زاڭ جوباسى ءماجىلىستىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلماق.

پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ حاتشىسى تاستەمىر ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىندا شەتەلدىك ميگرانتتاردىڭ ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ ماسەلەسى قاراس­تىرىلىپ, وزگە دە ماڭىزدى با­عىت­تار قامتىلعان. زاڭ قولدانىسقا ەن­گىزىلسە, ادام قۇقىعى تۋرالى ەرەجەلەر حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي بول­ماق. ادام ساۋداسىنىڭ الدىن الۋ جانە اتالعان قىلمىسقا قارسى ىمىرا­سىز كۇرەستە الەمدىك تاجىريبەنىڭ ماڭىزى زور. ەلىمىزدە 2016 جىلدان بەرى ادام ساۋداسىنىڭ قۇرباندارىنا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلەدى. الايدا بۇل كومەكتى تەك قازاقستان ازاماتتارى, ەلىمىزدە تۇرعىلىقتى تۇرىپ جاتقان شەتەلدىك ازاماتتار مەن قانداستار الا الادى. ال ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قازاق­ستانعا ۋاقىتشا كەلگەن ەڭبەك ميگرانتتارى ادام ساۋداسىنىڭ قۇربانى بولعاندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الا المايدى. حالىقارالىق ساراپشىلار بۇل ماسەلەنى ءجيى كوتەرىپ ءجۇر. جالپى, بۇل باعىتتاعى زاڭنامالىق قۇجاتتاردىڭ بولماۋى قازاقستاننىڭ كەيبىر حالىقارالىق رەيتينگتەردە تومەنگى ساتىدان كورىنۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر. بىلىكتى مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنىپ جاتقان زاڭ جوباسى وسى سياقتى تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتادى دەگەن سەنىم مول.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ادام ساۋداسى پروبلەماسىنىڭ وزەكتى­لىگىن, مۇنداي قىلمىستاردى تەرگەۋ جا­نە كىنالىلەردى سوت تارتىبىمەن جازالاۋ ءراسىمىن جاقسارتۋ قاجەتتىگىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ, بۇگىندە ۋاكىلەتتى ورگاندار دايەكتى جۇمىس جۇرگىزۋدە. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەلى نەگىزدە وسىنداي فاكتورلاردى انىقتاۋعا باعىتتالعان رەسپۋبليكالىق جەدەل الدىن الۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزىپ جاتىر.

ەلىمىزدە ادام ساۋداسىنىڭ ەڭ كوپ تارالعان ءتۇرى – ايەلدەردى جىنىستىق قاناۋ, سونداي-اق پريتوندار ۇيىمداس­تىرۋ مەن جەڭگە­تايلىق جاساۋ. ەر ادامدار ادەتتە, ەڭبەك نارىعىندا جاپا شە­گەدى. سونىمەن قاتار جاڭا تۋعان نارەس­تەلەر مەن جاس بالالاردى ساتۋ فاكتىلەرى انىقتالادى.

وتباسى ينستيتۋتىن دامىتۋ ماڭىزدى

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى ادام ساۋداسىنا قاتىستى قىلمىستار كوبىنە جەزوكشەلىك, پريتونداردى ۇيىمداستىرۋ جانە ۇستاۋ, «جەڭگەتايلىققا» بايلا­نىستى. جەزوكشەلىككە سالىنعان قىز­داردىڭ ورتاشا جاسى – 18-25 جاس ارالىعىندا. وتانداستارىمىز كوبىنە باحرەين, تۇركيا جانە ءباا ەلدەرىندە وت باسادى ەكەن. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا جەزوكشەلىك دەرەكتەرى ءجيى تىركەلۋدە.

ەستەرىڭىزدە بولسا, 2016-2020 جىلدار ارالىعىندا قىزداردى باحرەين كورولدىگىنە جەزوكشەلىككە تارتۋمەن اينالىسقان ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ بىلتىر قۇرىقتالعان ەدى. قا­زاقستان, رەسەي جانە باحرەين ازاماتتارىنان قۇرالعان توپتىڭ قۇرامىندا 19 ادام بولعان. ال جابىرلەنۋشى رەتىندە 39 نازىك جان تانىلدى. ولار – شىمكەنت قالاسى مەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى. بەلگىلى بولعانداي, 6 ايەل قىلمىسكەرلەردەن قاشىپ كەتكەنىمەن, ەلگە ورالا الماعان. ىشكى ىستەر جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى بىرلە­سە وتىرىپ, وتانداستارىمىزدى باح­رەين, تۇركيا جانە بىرىككەن اراب امىر­لىكتەرىنەن ەلگە قايتارعان-دى.

– ءبىزدى بوتەن ادام قارسى الدى. سوسىن قوناقۇيگە اپاردى. قوناقۇيگە جايعاستىرعاننان كەيىن: «قۇجاتتارىڭ مەنىڭ قولىمدا بولادى. مەن سەنى ساتىپ العانمىن», دەدى. مەنەن كەيىن دە كوپتەگەن قىزدىڭ جەزوكشەلىكتىڭ جەتەگىندە كەتكەنىنە كۋا بولدىم. ولار­دىڭ اراسىندا كامەلەت جاسىنا تولما­عاندار دا بار. ابدەن قينالىپ, وزدەرىنە قول جۇمساپ, تامىرلارىن كەسكەن جاع­دايلار بولعان, – دەپ ەسكە الادى جابىر­لەنۋشىلەردىڭ ءبىرى.

اتتەگەن-ايى سول, كەيبىر قىزدار شەتەلگە نە ءۇشىن بارا جاتقانىن الدىن الا بىلگەن. ياعني مۇنداي قادامعا ءوز ەركىمەن باراتىندار دا كەزدەسەدى. وسى رەتتە, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ەلۆيرا ءازىموۆا الەۋمەتتىك سايا­سات باعىتىنداعى جۇمىستاردى جان­داندىرۋعا شاقىردى.

الەۋمەتتىك ءالسىز توپتىڭ مۇشەلەرى, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان قىز-كەلىن­شەكتەر قوعامنان الشاقتاپ, وڭاي ولجاعا كەنەلگىسى كەلەدى. كوبىنە بۇل جولعا الكوگولگە تاۋەلدى جانە ەركىن جۇرىسكە سالىنعان ايەلدەر تۇسەدى ەكەن. الەۋمەتتتىك ساياسات دەگەننەن شىعادى, ەلىمىزدەگى وتباسى ينستيتۋتىن ءالى دە جانداندىرۋ كەرەك. «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسىن ۇيىمداستىرۋمەن ءىس بىتپەس. ەرتە جۇكتىلىك, جاساندى تۇسىك, سۋيتسيد سياقتى دەرەكتەردىڭ كوپ تىركەلۋى كامەلەت جاسقا تولماعان قىزداردىڭ مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق زورلىق-زومبىلىققا ۇرىناتىنىنا دالەل. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, كوبىنە جالعىزباستى انالار جەزوكشەلىك, ال اكەلەر ىشكىلىك جولدى تاڭداپ جاتادى. تولىق وتباسىندا وسپەي, ەرتە جاستان پسيحيكالىق قىسىمعا ۇرىنعانداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ دە بولاشاعى ب ۇلىڭعىر. كوبىنە ونداي وتباسىنان شىققاندار جەزوكشەلىك جولدى تاڭدايدى نەمەسە ىشىمدىك, ەسىرتكى سەكىلدى تاعى باسقا تەرىس قىلىقتارعا بوي ۇرادى. سوندىقتان دا الەۋمەتتىك ساياسات, وتباسىلىق ينستيتۋت باعىتىنداعى جۇمىستاردى جەتىلدىرە تۇسكەن ابزال.

قۇجاتسىز قۇلعا اينالعاندار

اۋىلدىڭ اكىمى تۇگىلى جاقىن تۋىسى بارا بەرمەيتىن شارۋا قوجالىقتارىندا زورلىقپەن جۇمىسقا جەگىلگەن جىگىتتەر جەتەرلىك. كوبىنىڭ قۇجاتى جوق, ىشكىلىككە سالىنعان. بۇرىن سوتتالعاندار, بالالار ۇيىنەن شىققاندار, اقىل-ەسى كەم نە دۇرىس جەتىلمەگەندەر. اللانىڭ نازارىنان تىس قالدىم دەپ قالانىڭ بازارىندا جۇرگەن ومىرگە وكپەلى قاڭعىباستار. «جاتاتىن جەرىڭ بولادى, تاماق اعىل-تەگىل» دەگەن شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ «قامقورلىق» سوزىنە يلانىپ, اق «نيۆانىڭ» سالونىنا وزدەرى-اق سەكىرىپ مىنەدى. اككى شارۋالار ءاۋ باستا جۇمىسكەردىڭ جاعدايىن جاسايدى. ۋاقىت وتە كەلە اراسىندا تاڭعى ساعات 6-دا تۇرعىزا باستايدى. سودان ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جۇمىس ىستەتەدى. سەنبى مەن جەكسەنبى كۇندەرى قاراستىرىلعان دەمالىستى جويا­دى. اۋىرىپ, جاتىپ قالسا دارىگەرگە قاراتپايدى. اقشا بەرۋ بىلاي تۇرسىن, تاماق بەرمەيدى دە. بۇل – قۇلدىق! كەيبىر پوليتسەيلەر: «جۇمىستىڭ قيىندىعىنا قاراماستان ءوزى ىستەۋگە كەلىستى. ۇناماسا كەتىپ قالماي ما, قاشىپ كەتپەي مە؟» دەپ سىلتاۋراتادى ەكەن. بىراق ول ادامدار قايدا قاشادى؟ جاپان دالاعا ما؟ قاشىپ, اۋىلدىڭ بىرەۋىنە كومەك سۇراپ بارسا دا, ونى يەسىنە تاپسىرادى. اشۋلانعان يەسى ولەردەي ساباپ تاستايدى. 2020 جىلعى دەرەكتەرگە سەنسەك, مۇنداي جاعدايلار قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى اۋدانى, بالقاش, شۋ وڭىرلەرىندە, تۇركىستان وبلىسىندا ءجيى تىركەلگەن.

ءسابيدى ساۋدالايتىندار ازايماي تۇر

ءسابي ساتۋ مەن ساتىپ الۋعا قاتىس­تىلار – جەكە ادامدار, ياعني بالانىڭ اناسى مەن زاڭسىز جولمەن بالالى بول­عىسى كەلگەندەر. بالا ساۋداسىمەن اينالىسامىن دەپ باسى بالەگە قال­عان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى دە كەزدە­سەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كوبىنە جاس قىز-كەلىنشەكتەر بالاسىن ساۋدالايدى. ال ء«تىرى تاۋاردى» ساتىپ الۋشىلاردىڭ دەنى – انا بولۋ باقىتىنان ايىرىلعاندار. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دۇنيە ەسىگىن ەندى اشقان سابيلەردى ساۋداعا سالعانداردىڭ كىنالارى تولىعىمەن دالەلدەنسە, ەكى جاق تا جازاسىز قالمايتىنىن ەسكەرتەدى. ءيا, جاڭا تۋعان نارەستەلەردى ساتۋ اۋىر قىلمىسقا جاتادى. 2019 جىلى ەلىمىزدە ادام ساۋداسىمەن اينالىسقاندار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ بويىنشا قىلمىستىق كودەكسكە بىرقاتار وز­گەرتۋ مەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلگەن. ماسە­لەن, كودەكستىڭ 135-بابى بويىنشا قارالاتىن ىستەر اۋىر قىلمىستار سانا­تىنا جاتقىزىلىپ, كامەلەتكە تول­ما­عانداردى ساۋداعا سالىپ, پايدا كوز­دەگەندەردى ون سەگىز جىلعا دەيىن باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋ جازاسى ەنگىزىلدى.

بۇل ىسكە قاتىستى دەرەكتەردى ءسۇزىپ شىقساق, جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ قۇنى 1 ميلليوننان باستالىپ, 3-4 ميلليون تەڭگەگە دەيىن باعالانادى ەكەن. ء«الى جارىق دۇنيەگە كەلمەگەن ءسابيىن اناسى ينتەرنەتتەگى ءتۇرلى سايتتار, الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ساتىپ, اقشا تاپقىسى كەلەدى. بالا اسىراپ الۋدىڭ سان تالاپتارىن ورىنداپ, ۋاقىتىن جوعالتقىسى كەلمەيتىن ساتىپ الۋشىلار دا كوبىنە وسى ءتاسىل ارقىلى «بولاشاق بالاسىن» ىزدەيدى», دەيدى ماماندار. بالا اسىراپ الۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇجاتتاردى راسىمدەۋ كەرەك. بۇل – زاڭ تالابى. ونىڭ ۇستىنە كەزەككە تۇرۋ جانە ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلاتىن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردەن ءوتۋ قاجەت. قامقورشى ورگاندار ونسىز دا تۋا سالىپ, تاعدىردان تەپەرىش كورگەن ءسابيدى كىم كورىنگەننىڭ قولىنا ۇستاتا سالمايتىنى تاعى تۇسىنىكتى. وسىنداي كەدەرگىلەردى اتتاپ الۋ ءۇشىن انا باقىتىن سەزىنە الماي جۇرگەندەر ءتۇرلى قۋلىققا بارادى. بالاسىن اسىراي المايتىنىنا كوزى جەتكەن قىز-كەلىنشەكتەر دە سول جولدى تاڭدايدى.

بۇرىندارى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندە مىناداي حابارلاما جاريالانىپتى: ء«ۇشىنشى بالامدى كوتەرىپ ەدىم, اسىراي المايمىن. كۇيەۋىم جوق. بالالار ۇيىنە وتكىزىپ, دالاعا تاستاعاننان گورى ءبىر مەيىرىمدى جان اسىراپ السا دەيمىن. ەكى بالاما نان بولۋى ءۇشىن قارجىلاي كومەك بولسا» دەپتى. استىنا «مەن الايىنشى», «بالا اسىراي الماي ءجۇرمىز, ماعان بەرىڭىزشى», «ەكو-دان جول بولمادى, مەن الايىن, قاراجاتپەن كومەكتەسەمىن» دەگەن ماندەگى پىكىرلەر كوپ جازىلىپتى. سوعان قاراعاندا بالا ساتۋ ءبىر بولەك, زاڭسىز جولمەن ساتىپ العىسى كەلەتىندەر از ەمەس سياقتى.

جوعارىدا شەتەل جايلى ايتتىق. شەتەل­دە مۇنداي وقيعا كۇن ساناپ تىركە­لەدى. ءتىپتى كريمينوگەندىك احۋال تۇ­راقسىز مەكەندەردە ءسابي ساۋداسى نەگىزگى تابىستىڭ كوزى بولىپ سانالادى. ءبىزدىڭ ويىمىزعا بالا باقىتىن سەزىنە الماي وتىرعاندار اسىراپ الادى دەگەن وي ساق ەتە قالادى. شىن مانىندە ارام پيعىلدى جاندار ءسابيدى  اعزاسىن ساتۋ ءۇشىن, قۇلدىققا سالۋ ءۇشىن, سەكسۋالدىق ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن اسىراپ الۋى دا ابدەن مۇمكىن. وسى رەتتە, بۇۇ-نىڭ بالالار ساۋداسىنىڭ جولىن كەسۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە كوپتەگەن مەملەكەتتە كەشەندى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر.

ءتۇيىن: ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭ جوباسى قولدانىسقا ەنسە, كۇرمەۋلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلادى دەگەن ءۇمىت زور. ادام ساۋداسىمەن كۇرەسەتىن ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە ەكى بىردەي مينيسترلىك بەكىتىلۋى مۇمكىن. اتاپ ايتساق, زاڭ دەڭگەيىندە العاش رەت ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن ەڭبەك مينيسترلىگى ادام ساۋداسىمەن كۇرەسەتىن ۋاكىلەتتى ورگان بولىپ ايقىندالماق. سونىڭ نەگىزىندە ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارى ناقتى بەكىتىلەدى. قالعان 12 مەملەكەتتىك ورگان مەن اكىمدىكتەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ فۋنكتسياسى دا ناقتىلانادى. ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى كوميسسيالاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ارتادى. ولارعا وسى سالاداعى قوعامدىق قاتىناستارعا قۇقىقتىق ىقپال ەتۋ قۇزىرەتى بەرىلىپ, ۇسىنىستارى ۇكىمەت دەڭگەيىندە ەسكەرىلەدى. بۇل ناقتى مەرزىمدەر, ورىنداۋشىلار جانە جاۋاپكەرشىلىك دەگەن ءسوز.