بەرىك اسىلوۆ: كوميسسيانىڭ كوزدەگەنى – زاڭسىز كاپيتالدى ەلگە قايتارۋ

– بەرىك نوعاي ۇلى, ءسوز باسىندا كوميسسيانىڭ قانداي ماقساتتا قۇرىلعانى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. سىزدەردىڭ الدارىڭىزعا ءبىرىنشى كەزەكتە قانداي مىندەتتەر قويىلىپ وتىر؟

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر جۇرگىزىلۋدە. بيىل بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ەل كونستيتۋتسياسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى, رە­فور­مالار ءۇشىن قاجەتتى زاڭدار قابىل­دانۋدا, سونداي-اق قوعامدى ودان ءارى دە­مو­كرا­تيالاندىرۋعا باعىتتالعان باسقا دا ما­ڭىزدى باستامالار ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى.

پرەزيدەنت جولداۋدا: «جاڭا قازاق­ستاننىڭ ىرگەتاسى ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق رەفورمالاردىڭ ۇيلەسىمدى باي­لانىسى نەگىزىندە قالانۋعا ءتيىس. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دايەكتى تۇردە ىلگەرى دامىتۋدى جانە ازاماتتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكادا شىنايى جانە ادىلەتتى «ويىن ەرەجەلەرىن» قالىپتاستىرۋ, ەكونو­ميكالىق رەسۋرستاردىڭ مونوپوليالىق شوعىرلانۋىن جويۋ, زاڭسىز شىعارىلعان كاپيتالدى قايتارۋ سەكىلدى ماسەلەلەر ەرەكشە وزەكتى.

وسى باعىتتاعى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ جۇيەلى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2022 جىلعى 5 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ەكو­نوميكالىق رەسۋرستاردىڭ زاڭسىز شوعىرلانۋىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسە­لەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلدى. باس پروكۋراتۋرا – وسى كوميسسيانىڭ جۇمىس ورگانى.

كوميسسيا قۇرامىنا ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك كوميتەتى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى, قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى, باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى, ۇلتتىق بانك, ىشكى ىستەر, سىرتقى ىستەر, قارجى, ادىلەت مينيسترلىكتەرىنىڭ, سونداي-اق «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق-نىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى كىردى. بۇل ورگاندار ءۇشىن اكتيۆتەردى قايتارۋ باسىم مىندەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى.

ەل پرەزيدەنتى كوميسسيانىڭ الدىنا زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ, ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جانە بارلىعىنا بىردەي مۇمكىندىكتەرى بار قوعام قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ سياقتى ناقتى مىندەتتەر قويدى. بۇل رەتتە, بۇكىل زاڭدىق راسىمدەردى ساقتاۋ قاجەت جانە تۇتاستاي العاندا, كوميسسيانىڭ قىزمەتى بارلىق قۇقىقتىق نورمالارعا تولىق سايكەس كەلۋگە ءتيىس.

– پروكۋراتۋرا ورگاندارى نەگىزىنەن قاداعالاۋ جانە ۇيلەستىرۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىراتىنى بەلگىلى. ال كوميسسيا شەڭبەرىندە ۆەدومستۆو جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستار قانداي؟

– كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋمەن قاتار پروكۋراتۋرا ورگاندارى ءوز بەتىنشە تالداۋ جانە تەكسەرۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزەدى. بۇگىنگى كۇنى بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى.

اتاپ ايتقاندا, زاڭسىز يەلىكتەن شىعارىلعان وبەكتىلەردى, بەرىلگەن جەر ۋچاسكەلەرىن قايتارۋ تۋرالى 13 تالاپ قويۋ ەنگىزىلدى. قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا 5 ملرد تەڭگە سوماسىنا 140 مىڭ گەكتاردان استام زاڭسىز بەرىلگەن نەمەسە نىسانالى ماقساتى بويىنشا پايدالانىلماعان جەر ۋچاسكەلەرى قايتارىلدى.

بۇدان بولەك, وليگوپوليالاردىڭ پايداسىنا نەگىزسىز شىعارىلعان سوت اكتى­لەرىنىڭ كۇشىن جويۋعا 23 نارازىلىق ەنگى­زىلدى. پروكۋرورلىق تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بو­يىنشا قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارى ءارتۇرلى تەرىس پايدالانۋ, مەملەكەتتىك م ۇلىك پەن بيۋدجەت قاراجاتىن ۇرلاۋ فاك­تىلەرى بويىنشا 12 سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەك­سەرۋدى باستادى. سونداي-اق ارنايى پرو­كۋ­رورلار وليگوپوليا وكىلدەرىنە قاتىس­تى 4 سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇر­گىزۋدە.

– پروكۋرورلار قانداي باعىتتار بويىنشا تەكسەرىس جۇرگىزۋدە, ناقتى ناتيجەلەرى بار ما؟

– باعىتتار ءارتۇرلى, ولار – سالىق جانە كەدەن سالالارى, مونوپولياعا قارسى زاڭناما, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قۇرىلىس سالاسى جانە تاعى باسقالارى. مىسالى, كەدەن سالاسىنداعى تەكسەرىس كەزىندە ارتىقشىلىقتاردى پايدالانا وتىرىپ, يمپورتتاۋشى 10 كومپانيانىڭ قىتايدان تاۋارلاردى اكەلۋ نارىعىن مونوپوليالاندىرعانى انىقتالىپ وتىر. باسقا كاسىپكەرلەر تاۋارلاردى ءوز بەتىنشە اكەلە الماعان جانە تەك سولار ارقىلى جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولعان. ال بۇل «ارتىقشىلىق» ولارعا پايدانىڭ كوپ بولىگىن بەرەدى.

بۇل رەتتە, كەدەندىك تولەمدەردەن جالتارۋ ءۇشىن كومپانيالار اكەلىنەتىن تاۋارلاردىڭ قۇنىن جۇيەلى تۇردە تومەن­دەتىپ, مەملەكەتكە 107 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا زالال كەلتىردى. بۇگىنگى كۇنى قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وسى سومادان 57 ملرد تەڭگەگە زالال وتەلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس ءالى دە جالعاسۋدا.

باسقا جاعدايدا, كولىك-لوگيستيكالىق كومپانياسى قىتايمەن شەكاراداعى كەدەن بەكەتى ارقىلى تاۋارلاردى تاسىمالداۋ نارىعىن مونوپوليالاندىرعان. ءوزىنىڭ جاعدايىن پايدالانا وتىرىپ, كارتەلدىك كەلىسىم جاساسۋ ارقىلى ول قىزمەتتەرگە جوعارى باعا بەلگىلەپ, 4,3 ملرد تەڭگە سوماسىنا مونوپوليالىق تابىس العان.

وسى فاكت بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 221-بابى (مونوپوليالىق قىزمەت) بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ باستالدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي مىسالدار از ەمەس.

– اكتيۆتەردى قايتارۋ بويىنشا جالپى جۇمىس قالاي جۇرگىزىلەدى؟ سوندا كوميسسيا قازىرگى تاڭدا ەل ىشىندە جۇمىس ىستەپ وتىر ما؟

– جوق, جۇمىس ەل ىشىندە دە, شەتەلدە دە جۇرگىزىلۋدە. مىسالى, كوميسسيا جۇمىس ىستەگەن بەس اي ىشىندە مەملەكەتكە جالپى سوماسى 630 ملرد تەڭگەدەن استام زالال وتەلدى جانە اكتيۆتەر قايتارىلدى. قىلمىستىق قۋدالاۋ اياسىندا شەتەلدىك يۋريسديكتسيالاردان 400 ميلليوننان استام دوللار قايتارىلدى. اتاپ ايتقاندا, ليحتەنشتەيننەن – 170 ملن دوللار, گونكونگ پەن ءباا-دەن شامامەن 3 ملن دوللار قايتارىلدى, سونداي-اق الىس شەتەلدەردەن شامامەن 230 ملن دوللار سوماسىنداعى زەرگەرلىك بۇيىمداردى قايتارۋعا مۇمكىندىك تۋدى.

سونىمەن بىرگە شەتەلدە اكتيۆتەردى ساتىپ الۋعا بولاتىن بارلىق قاراجات ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق قىزمەت ەسەبىنەن قالىپتاسقانىن ەسكەرۋ قاجەت. قىلمىستىق اكتيۆتەردى قايتارۋ بويىنشا جۇمىستى وسى جەردە زاڭسىز ارەكەتتەردى انىقتاۋدان باستاۋ كەرەك ەكەنى انىق.

شەتەلدەگى اكتيۆتەردى قازاقستاننىڭ پايداسىنا تاركىلەۋ – ايتارلىقتاي ۇزاق پروتسەسس. ويتكەنى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز «تىيىم سالۋدى سۇرايمىز» دەگەن ءبىزدىڭ حاتىمىزدىڭ نەگىزىندە عانا م ۇلىككە تى­يىم سالا المايدى.

ەگەر ءبىز جىمقىرۋ نەمەسە باسقا پرەديكاتتىق قىلمىس فاكتىسىن انىقتاۋ, ۇرلانعان قاراجاتتى وففشورلىق ايماق­تاردى قوسا ەسەپتەگەندە شەتەلگە شىعارۋ, وسى قاراجاتتى بەلگىلى ءبىر وبەكت ءۇشىن تولەۋ ءۇشىن اۋدارۋ ءتارىزدى بۇكىل تىزبەكتى دالەلدەمەسەك, وندا بىزگە بۇل م ۇلىككە تىيىم سالۋدان دا, قايتارۋدان دا باس تارتادى. وسىلايشا, الدىمەن ىقتيمال زاڭسىز تابىس انىقتالادى, سودان كەيىن سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ, سودان كەيىن سوت بولادى, ودان كەيىن عانا سوت شەشىمى شىعارىلادى. ەگەر سوت اكتيۆتىڭ زاڭسىزدىعىن مويىنداپ, ونى تاركىلەۋ تۋرالى شەشىم شىعارسا, سوندا عانا باس پروكۋراتۋرا ءىستىڭ ەگجەي-تەگجەيىمەن جانە بارلىق دالەلدەرمەن راستاي وتىرىپ, تى­يىم سالۋ تۋرالى حالىقارالىق تەرگەۋ تاپسىرماسىن جىبەرەدى. بۇل وتە اۋىر جانە قيىن پروتسەسس ەكەنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى.

– ءبىراز ۋاقىت بۇرىن باق-تا ولي­گوپوليالاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن ارنايى نورماتيۆتىك اكتىلەر قابىلدانعانى تۋرالى حابارلاندى. وسىعان قاتىستى تۇسىنىكتەمە بەرە الاسىز با؟

– ءيا, جەكەلەگەن نورماتيۆتىك قۇجاتتار وليگوپوليالاردىڭ مۇددەلەرىنە قاراي «بەيىمدەلگەن» جاعدايلار بار. مىسالى, جاقىندا «كولىكتىك سەرۆيس ورتالىعى» اق-تى جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ كۇشى جويىلدى. بۇل قۇجات ناقتى ءبىر وليگوپوليانىڭ مۇددەسى ءۇشىن شىعارىلعانى دالەلدەنىپ, سوتتا انىقتالدى.

اكتيۆتەردى تومەن باعامەن ساتىپ الۋدىڭ كوپتەگەن مىسالدارى بار. الماتىدا «بارىس-4» ءىرى كوتەرمە ساۋ­دا بازارىنداعى مەملەكەتتىك ۇلەستى تومەن­دەتىلگەن باعامەن زاڭسىز ساتۋ دا انىقتالدى. سوت پروكۋراتۋرانىڭ جەكە­شەلەندىرۋ شارتىن جارامسىز دەپ تانۋ تۋرالى تالاپ قويۋىن قاناعات­تان­دىردى. سونداي-اق ەلوردالىق «شاپاعات» كوممۋنالدىق بازارىن ساتۋ كەزىندە بۇزۋشىلىقتار انىقتالىپ وتىر. سوت پروكۋراتۋرانىڭ مامىلەنى جارامسىز دەپ تانۋ تۋرالى تالاپ قويۋىن قاناعاتتاندىردى. سوت اكتىلەرى زاڭدى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇل وبەكتىلەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلادى.

كەيبىر باسقا دا جەكەشەلەندىرىلگەن وبەكتىلەر بويىنشا قابىلدانعان شە­شىم­دەردىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋ جالعاسۋدا. جالپى, سوتتاردىڭ قاراۋىندا 10 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا م ۇلىكتى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى پروكۋراتۋرانىڭ تاعى 10 تالاپ قويۋى بار.

ايماقتىق ورگاندار دا بەلگىلى ءبىر ادام­داردىڭ پايداسىنا شەشىم قابىل­داعان. ايتالىق, وليگوپوليادا بەلگىلى ءبىر كوممەرتسيالىق مۇددە تۋىنداعان جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ورگاننىڭ قۇجاتى قاجەت بولعان – سول كەزدە ونى شىعارعان.

مىسالى, الماتى قالاسىنىڭ حالىق­ارالىق اۋەجايىندا ساۋدا دۇكەندەرى, بارلار مەن مەيرامحانالار ايماعىن زاڭسىز ساتۋ انىقتالدى. ولار 2003 جىلى الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ۆ.حرا­پۋنوۆتىڭ جەكە كومپانياعا 333,7 ملن تەڭگە سوماسىندا جوق بەرەشەكتى وتەۋ ەسەبىنەن زاڭسىز بەرگەن. ءبىز اۋە­جاي تەر­مينالىنىڭ 1601,1 شارشى مەترلىك ءۇي-جايلارىنا قاتىستى قۇقىق بەلگىلەيتىن قۇ­جاتتاردى زاڭسىز دەپ تانۋ تۋرالى سوتقا تالاپ قويۋ بەردىك.

– قايتارىلعان اقشا قايدا كەتەدى؟ اكتيۆتەر ءبىر ادامنان ەكىنشىسىنە اۋىسادى دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلىپ ءجۇر. بۇل قانشالىقتى راس؟

– جوق ارينە, ولاي ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى مەن قاعيداتتىق ۇستانىمى – ءادىل قوعام قۇرۋ. ەگەر بۇرىن اكتيۆ مەملەكەتتىك مەنشىكتە بولسا, ول سوندا قايتارىلادى. ەگەر ۇلتتىق كومپانيانىڭ مەنشىگىندە بولسا, تيىسىنشە ۇلتتىق كومپانياعا بەرىلەدى. مىسالى, جەر ۋچاسكەلەرى, ەگەر ءبىز ولاردى ءبولۋ كەزىندە بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاساق, ولاردى جويىپ, مەملەكەتكە قايتارامىز. وسىعان دەيىن اتاپ وتكەنىمدەي, قۇنى 5 ملرد تەڭگە بولاتىن 140 مىڭ گەكتاردان استام جەر مەملەكەت پايداسىنا قايتارىلدى.

ءبىزدىڭ مىندەت – ناقتى ماقساتتار ءۇشىن جانە جەكەلەگەن ادامدار ءۇشىن جاسالعان قۇجاتتاردى, شەشىمدەر مەن سحەمالاردى انىقتاۋ جانە جويۋ. ايتالىق, وليگوپوليالاردىڭ بەلگىلى وكىلى 600-دەن استام تەمىر جول تۇيىقتارىن ساتىپ العان. ساتىپ الۋ پروتسەسىنىڭ ءوزى زاڭدى سياقتى: ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى بولدى, تەندەرلىك راسىمدەر, باعالاۋ ءبارى بار. ءبىز ءاربىر كەزەڭدى قاراستىرامىز. باعالاۋدىڭ قانداي ءادىسى قولدانىلدى؟ راسىمدەر بۇزىلدى ما؟ تىزبەكتەن سانالى تۇردە جەكە سەگمەنت شىعارىلدى ما؟ بارلىق جۇمىستىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا م ۇلىكتى زاڭدى يەلەرىنە, ياعني بۇل جاعدايدا «قتج» ۇلتتىق كومپانياسىنا قايتارىپ بەردىك.

– جاقىن ارادا جۇرتقا بەلگىلى ەسىمدەرمەن جاڭا ءارى ۇلكەن ىستەر اشىلا ما؟ قاراپايىم حالىق بۇل تۋرالى حاباردار بولا ما؟

– زاڭ بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ دەرەكتەرى جاريا ەتۋگە جاتپايدى. سودان كەيىن بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ اينالاسىندا شۋ شىعارا باستاعاندا ولار جاسىرىنىپ, بەلگىلى ءبىر اكتيۆتەردى قايتا جازا الادى نەمەسە تەز ساتا الادى. ءار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بار. قازىر دەرەكتەردى زەرتتەۋ جانە تالداۋ جۇر­گىزىلۋدە, ءتيىستى جۇمىستار جاسالۋدا, ناتي­جەلەرى بولعان كەزدە ءبىز مىندەتتى تۇردە حابارلايمىز. ءاربىر قىلمىستىق ءىس بويىنشا تەرگەپ-تەكسەرۋ اياقتالعاننان كەيىن جۇرتشىلىق ناتيجەلەر تۋرالى حاباردار بولادى.

– وليگارحتار دەپ اتالاتىن جەكەلەگەن ادامدارعا تىيىم سالۋلار نەمەسە شەكتەۋلەر بولۋى مۇمكىن بە؟

– كوميسسيا جۇمىسىندا قانداي دا ءبىر شەكتەۋ جوق. ءبىز ونى ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ تار شەڭبەردىڭ قولىندا شوعىرلانۋى توقتاتىلعانشا جانە ادال باسەكەلەستىك پايدا بولعانشا سوڭىنا دەيىن جۇرگىزەمىز. جۇمىس تۇراقتى, دايەكتى جۇرگىزىلەدى.

ەلۋ ادامنان تۇراتىن ءتىزىمدى انىقتاپ, ولاردى قاماۋعا الۋعا جانە ولاردىڭ اكتيۆ­تەرىنە تىيىم سالۋعا بولمايدى. بۇل زاڭسىز. مەملەكەت باسشىسى بىزدەن دايەكتى, ەڭ باستىسى, زاڭدى جۇمىستى تالاپ ەتەدى.

– كوميسسياعا بەرىلگەن ناقتى ءبىر مەرزىم بار ما؟

– كوميسسيا قىزمەتىنىڭ مەرزىمىن بەلگىلەۋ, شەكتەۋ دۇرىس بولماۋى مۇمكىن. كوميسسيانىڭ ءوزى نەلىكتەن قۇرىلدى – ويتكەنى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇلكەن توبىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ قاجەت ەدى. بۇل ارتىق حات الماسۋمەن جانە باسقا بيۋروكراتيالىق نارسەلەرمەن اينالىسپاۋىمىز ءۇشىن كەرەك.

– زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل قالاي جۇزەگە اسىرىلۋدا؟ قازاقستانعا قانداي ەلدەر جانە قالاي كومەكتەسۋدە؟

– شەتەلدەگى ارىپتەستەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزى – شارتتىق بازا. بۇگىنگى كۇنى 33 ەلمەن قىلمىستىق-قۇقىقتىق سالادا 70 ەكىجاقتى شارت جاسالدى. بۇل – ۇستاپ بەرۋ, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ جانە سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى شارتتار.

جاقىندا كيپر رەسپۋبليكاسىمەن قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك بەرۋ تۋرالى شارتتارعا قول قويىلدى. بۇل قۇجاتتار بىزگە كۇدىكتىلەر مەن ايىپتالۋشىلاردىڭ كىناسى تۋرالى دالەلدەر الۋعا, سونىڭ ىشىندە قىلمىستىق جولمەن الىنعان اقشا قاراجاتتارى مەن باسقا دا م ۇلىكتەرگە تىيىم سالۋعا جانە ولاردى تاركىلەۋگە, سونداي-اق ىزدەۋدە جۇرگەن ادامداردى جاۋاپقا تارتۋ ءۇشىن ەكستراديتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ارىپتەستەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى جۇزەگە اسىرۋدامىز. وسى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە استانادا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باس پروكۋرورلارىنىڭ مەرەيتويلىق 20-شى وتىرىسى ءوتتى. وتىرىس كەزىندە تاجىريبە الماسۋ جانە قىلمىستىق اكتيۆتەردى قايتارۋ كەزىندەگى وزىق تاجىريبەلەر مەن پروبلەمالار تالقىلاندى.

سونىمەن قاتار بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسىنىڭ كومەگىمەن ءبىز اكتيۆتەرىن قايتارۋدىڭ ەۋروپاداعى «Carin», ازيا مەن وكەانياداعى «Arin-ap», باتىس جانە ورتالىق ازياداعى «Arin-wca» جەلىلەرىنە قوسىلدىق. بۇل جەلىلەر – پروكۋرورلار مەن تەرگەۋشىلەردىڭ بەيرەسمي كلۋبتارى. ولارعا مۇشەلىك الەمدەگى كەز كەلگەن پروكۋرورمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي شارالاردىڭ ارقاسىندا سۇراۋ سالۋلاردىڭ ورىندالۋى جەدەلدەدى. وففشورلىق ورتالىقتاردان قاجەتتى دالەلدەردى الۋدامىز.

سونداي-اق ءبىزدىڭ ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى الەمنىڭ 166 قارجىلىق بارلاۋىن قامتيتىن «ەگمونت» توبىن بەلسەندى قولدانا باستادى. بۇل جەلى جەكەلەگەن جاعدايلاردا قىسقا مەرزىمدە شەتەلگە شىعارىلعان قىلمىستىق كىرىستەر, كۇدىكتى وپەراتسيالار جانە بانكتىك شوتتار تۋرالى اقپاراتتى جەدەل الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

شەتەلدە قىلمىستىق كىرىستەردى ىزدەۋ, ولارعا تىيىم سالۋ جانە تاركىلەۋ ادىستەمەسىن جانە قۇقىقتىق كومەك تۋرالى سۇراۋ سالۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن ازىرلەدىك. بۇل قۇجاتتار ەۋروپالىق وداقتىڭ, اقش-تىڭ, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ تالاپتارىنا نەگىزدەلگەن جانە ولاردى بۇۇ مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ساراپشىلارى ماقۇلداعان. ولار ناقتى قۇرىلىمدالعان جانە قازاقستاندىق سۇرانىستاردىڭ ساپاسىن ارتتىرادى.

– دەسەك تە ءالى دە كوميسسيادان كەلەتىن اقپارات كوپ ەمەس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە كوميسسيا جۇمىسىنىڭ اشىق­تىعى جونىندە بىلۋگە بولا ما؟

– كوميسسيا جۇمىسىنىڭ جاريا­لىلىعى تۋرالى ايتاتىن بولساق, باق ءبىزدىڭ ءاربىر قادامىمىزدى كورسەتە المايتىنىمىزدى ءتۇسىنۋى كەرەك. قازىرگى تاڭدا تەكسەرۋ ءىس-شارالارى, اقپاراتتى مۇقيات تالداۋ جانە قۇجاتتاردى زەردەلەۋ ءجۇرىپ جاتىر. سونىمەن قاتار راستالعان اقپارات بولعان كەزدە ءبىز كوميسسيا جۇمىسىنىڭ جەكەلەگەن ناتيجەلەرى تۋرالى جۇرتشىلىقتى جۇيەلى تۇردە حاباردار ەتىپ وتىرمىز.

تەرگەۋدىڭ قۇپياسى, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى, ياعني ادال ازاماتتاردىڭ بەدەلىنە مەرزىمىنەن بۇرىن زيان كەلتىرمەۋ ءۇشىن زاڭنامالىق شەكتەۋلەر بار ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. سوندىقتان ءبىز سوتتاردىڭ شەشىمدەرىمەن راستالعان اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ ناقتى فاكتىلەرى تۋرالى مىندەتتى تۇردە حابارلايمىز. وسى ماقساتتا كوميسسيانىڭ رەسمي وكىلى انىقتالىپ, ۆەب-سايتى دا ىسكە قوسىلدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

اڭگىمەلەسكەن

بانۋ ءادىلجان,

«Egemen Qazaqstan»