تەرىسكەي تاريحى تەرەڭدەيدى

جۋىردا ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­دا­عى تاريح جانە ەتنولوگيا ينس­تي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ پەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ەرلان شولانوۆتىڭ اتى­نا عىلىم جانە جوعارى ءبى­لىم مينيسترلىگىنەن رۇقسات حات كەلدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە, ش.ءۋالي­حا­نوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ فيليالى ەسەپتىك تىركەۋدەن ءوتىپ, رەسمي تۇردە اشىلدى. قازىر فيليالدى قۇرۋدىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. في­ليالداردى ورنالاستىرۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت عيماراتىنان كولەمى 111,2 شارشى مەتر بولاتىن ورىن ءبولىنىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاب­دىق­تارمەن قامتاماسىز ەتىلە­دى. سونىمەن قاتار فيليالدار عى­لىمي قىزمەتكەرلەرمەن قامتى­لىپ, تو­لىق جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عى­لىم كوميتەتى تاراپىنان 2023 جىل­دان باستاپ بازالىق قارجى­لان­دىرۋ كوزدەلىپ وتىر.

بۇعان دەيىن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ءوڭىرى بىلىكتى تاريحشىلاردىڭ نازارىنا تۇسپەگەن-ءدى. تاريحتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىمەن تەك جەرگىلىكتى ولكەتا­نۋشىلار مەن اۋەسقويلار عانا شۇ­عىلدانىپ, تاريحي پۋبلي­تسيس­تيكالىق ەڭبەكتەر جازىلدى. اسى­رەسە «اسىل مۇرا» ورتالى­عىن­دا قىزمەت ىستەگەن قايروللا مۇ­قانوۆ, سوتسيال جۇماباەۆ, عالىم قادىرالين, فيلولوگ زار­قىن تايشىباي, ءارحيۆشى ساۋلە مالىكوۆا جانە باسقا دا ولكە تاريحىنا جاناشىرلىق بىلدىرگەن جاندار كوپتەگەن ماسەلەنى رەس­پۋب­ليكا حالقىنا تانىتتى. سول ەڭبەكتەردىڭ وزىنەن ولكە تاريحىنىڭ سان قاتپارلى ەكەندىگى كورىنىپ تۇرا­تىن. الاش قوزعالىسى جانە وعان قاتىسقان تۇلعالار ءومىرى قىزىلجار ءوڭىرىن الاشتىڭ ءبىر ورتالىعى دەپ تانۋعا نەگىز بولارلىق ەدى. قازاقتان شىققان العاشقى ميلليونەرلەردىڭ ءبىرى, مەتسەنات ءالتي قاجىنىڭ اۋىلىندا 10 مىڭداي ادام جي­نالعان الاش فورۋمى دا تولىق زەرتتەلگەن جوق. ەندى سول تۇمسا تا­ريح­تىڭ قاتپارلارىنا كاسىبي زەرت­تەۋ­شى­لەردىڭ دەن قوياتىن كەزى كەلدى. ءوڭىردىڭ ەجەلگى داۋىردەن قا­زىر­گە دەيىنگى تاريحىن تىڭ دەرەك­تەر­گە سۇيەنە وتىرىپ جان-جاق­تى زەرتتەۋ, ناتيجەلەرىن جاريا­لاۋ, ماماندار دايارلاۋ, باعدار­لا­­مالىق-نىسانالىق, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارىنا قاتىسۋ, تاريح, ارحەولوگيا, ەتنولوگيا ماماندىقتارى بويىنشا باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, PhD دوكتورانتۋرا اشۋ جانە ت.ب. جۇمىستار قولعا الىنادى. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتار فيليالدارىنىڭ اشىلۋى اياسىندا وڭىردە تاريحشى, ارحەو­لوگ, ەتنولوگ ماماندارىن دايار­­لايتىن عالىمداردى تارتۋ دا ال­داعى ۋاقىت ەنشىسىندە.

م.قوزىباەۆ اتىنداعى سول­تۇس­تىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى رەك­تو­رىنىڭ كەڭەسشىسى, تاريح عى­­لىمدارىنىڭ دوكتورى اقمارال ىبىراەۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەو­لو­گ­يا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى اقان وڭعار مەن م.قوزىباەۆ اتىنداعى سقۋ رەكتورى ەرلان شو­لا­نوۆتىڭ مينيسترلىككە جازىل­عان ۇسىنىس حاتى دا قارالىپ, رۇقسات قاعاز كەلگەن. ازىرگە وسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى سولتۇستىك قا­زاق­ستان ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىن ەسەپكە الۋ, قورعاۋ جانە زەرتتەۋ ماقساتىنداعى ارنايى باعدارلاما ازىرلەپ جاتىر. بيىل تامىز ايىندا ارحەولوگيا ينستيتۋتى م.قوزىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم­دارىمەن بىرلەسىپ عى­لىم كو­ميتەتى جاريالاعان باعدار­لا­ما­لى-نىسانالى قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىنا «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارحەولوگيالىق مۇرا­سىن كەشەندى زەرتتەۋ, ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ» تاقىرىبىندا ارنايى عىلىمي جوبا ۇسىنىپ, قاتىسىپ وتىر. ەگەر ناتيجە وڭ شەشىلسە, ەلى­مىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلارداعى ءبىراز ما­سە­لە جان-جاقتى زەردەلەنىپ, جا­رىققا شىعار ەدى. «عزي-لار فيليال­دارىنىڭ سولتۇستىك قازاق­ستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا اشىلۋىن وڭىرىمىزگە جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك قىزۋ قولدايتىنىن ايتتى», دەيدى اقمارال عوسمانقىزى.

بەلگىلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­­­تي­تۋت­­تارىنىڭ فيليالدا­رىن اشۋ ماسەلەسى بيىل 3 ناۋ­رى­­­­ز­دا م.قوزىباەۆ اتىن­داعى سول­­­تۇستىك قازاقستان ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ قابىرعاسىندا رەسپۋب­لي­كا مەكتەپتەرىنىڭ تاريح ءپانى مۇعا­­لىمدەرىنە ارنالعان سەزدە كوتە­رىل­دى. تاريحشىلار قاۋىمىن توپ­تاستىرعان سول جيىننىڭ «تا­ۋەل­سىزدىكتىڭ تارلانى» اتانعان تا­ريح­شى-عالىم, اكادەميك ماناش قاباش ۇلىنىڭ ەسىمىن الىپ وتىرعان جوعارى وقۋ ورنىندا ءوتۋىنىڭ وزىندىك ماڭىزى بولعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. وسى سەزدە مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىن نەگىزگە الىپ, تاريح عىلىمىن دامىتۋ بويىنشا ماڭىزدى تاپسىرمالار بەلگىلەنگەنى, سول تاپسىرمالار اياسىندا «وتان تاريحى» ءپانىن وقىتۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق جا­ڭا جوباسىنىڭ ازىرلەنەتىنى, «قا­زاقستان تاريحى» اكادەميالىق 7 تومدىق جيناعىنىڭ دايىندالاتىنى ايتىلىپ, قازىرگى تاڭدا تاريح ءپانىنىڭ تاربيەلىك ءمانى, مينيسترلىك تاراپىنان بۇل پانگە دەگەن كوزقاراستىڭ جاڭارعانى اتالعان. سونىمەن بىرگە سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمي­نيسترى ا.اي­ما­عامبەتوۆكە قا­زىرگى تاڭدا ءوڭىردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ زەرتتەلۋىنىڭ كەنجە قالعانى, ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى باع­دار­لامالى-نىسانالىق قارجى­لان­دىرۋ باعدارلاماسىنىڭ قاجەت­تىگى, تاريحشى, ارحەولوگ, ەت­نو­لوگ عالىمداردى تارتۋ ءۇشىن عى­لى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ فيليالدارىن اشۋ قاجەتتىگى جايىندا سولتۇستىكقازاقستاندىق عالىمدار ماڭىزدى ۇسىنىستار جاساعان. سول ۇسىنىستار قابىلداندى. مىنە, ەندى فيليالداردىڭ اشىلۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر.

بولاشاقتا وسى فيليالداردان قازاقستاننىڭ اۋماقتىق تۇ­تاس­­تى­عىنا كوز الارتقان كەيبىر اران­دا­تۋ­شى­لىق مالىمدەمەلەردى تۇبىرىمەن جوققا شىعاراتىن عىلىمي تۇ­جى­رىم­دار دا دا­يىندالادى. بۇل, اسىرە­سە قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا سترا­تەگيالىق ماڭىزى زور قۇجات بولارى ءسوزسىز. زەرتتەۋلەر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋماعىمەن عانا شەكتەلمەي, قوستاناي, پاۆلودار, اقمولا وڭىرلەرىن دە قامتيدى. كەشەندى زەرتتەۋلەردىڭ تابىس­تى بولۋى ءۇشىن باعدارلامالى نى­سان­دى قارجىلاندىرۋ كونكۋرس­تا­رىنا تىڭ جوبالار ۇسىنۋ ار­قىلى قاتىسۋ ءوز ناتيجەسىن بە­رەرى انىق. جوبالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۇرانى ساقتاۋ جانە كەڭىنەن پايدالانۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر بەرەتىن قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنىڭ ەجەلگى زاماننان بۇگىنگە دەيىنگى تاريحي دامۋى تۋرالى جان-جاقتى, تەرەڭ زەردەلەۋ جانە ءبىرتۇتاس تۇسىنىك قالىپتاستىرۋ. بۇل قاتاردا, اسىرەسە ەجەل­گى بوتاي قونىسىنىڭ, سكيف-ساق مادە­نيەتىنىڭ, تۇركى قاعاناتىنىڭ, قىپشاق مەملەكەتىنىڭ, قيماق مەملەكەتىنىڭ, التىن وردانىڭ, ءسىبىر حاندىعىنىڭ جانە قازاق حاندىعىنىڭ ءبىر بولىگى بولعان قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايما­عى­نىڭ ەجەلگى, ورتاعاسىرلىق كەزەڭىن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى مەن تاريحي عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ارقىلى زەردەلەۋ اۋقىمدى شارۋا. سونداي-اق قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنىڭ جاڭا زا­مان­داعى تاريحىن جان-جاقتى زەردەلەۋ, اسىرەسە رەسەي يمپە­ريا­سىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن, جوڭ­­عار شاپقىنشىلىعىنا, ۇلت-ازات­تىق كوتەرىلىستەرگە, كوشى-قون ۇدە­رىس­تەرىنە قارسى كۇرەستى زەرتتەۋ, كور­شى حالىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىلدا قازاق حالقىنىڭ شارۋاشىلىق-مادەني تيپتەرى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ نەگىزگى وزگەرىستەرىن انىقتاپ, جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ۇسى­نى­لاتىن جوبالاردىڭ وزەگى بولۋى كەرەك. سولتۇستىك قازاقستان وڭى­رىن­دەگى الاش قوزعالىسى, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن قىز­مەتى, مول رۋحاني مۇراسى, سونىمەن قاتار تاريحي اتاۋلاردى قايتارۋ ماقساتىندا ءوڭىردىڭ ونوماستيكا جانە توپونيميكا ماسەلەلەرىن زەردەلەۋ دە نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىس.

پەتروپاۆل