لەۆ گۋميلەۆتىڭ عاشىعى

وسى ورايدا ۇلكەن عالىمنىڭ ءومىر-تاريحىندا كوپ­شىلىك بىلە بەرمەيتىن ارقيلى جايتتار دا بار­شىلىق. سونىڭ ءبىرى – لەۆ نيكولاەۆيچ ءوزى «شىعىس جۇلدىزى» دەپ اسپەتتەگەن بۋريات-موڭ­عول قىزى وچيرىن نامسرايجاۆپەن اراداعى سۇيىس­پەن­شىلىك حاقىنداعى حيكايا. بۇنداي وقيعا ادەتتە كەز كەلگەن پەندەنىڭ باسىندا بار. دەسەك تە, ەكەۋىنىڭ جارتى عاسىرعا جالعاسقان ماحاببات دراماسى, ارينە, تاڭ­دا­نارلىق.

ەڭ اۋەلى اتاقتى عالىمنىڭ نازارىن اۋدارىپ, جۇرەگىنە عاشىق وتىن جاققان موڭعول قىزى كىم دەگەنگە توقتالايىق. بۇل قىز 1915 جىلى موڭعوليادا تۋعان, ال تەك-تۇقىم جاعىنان بۋريات-موڭعولدىڭ الار تاي­پاسىنان ەكەن. شامامەن XIX عاسىردىڭ اياعى, XX عاسىردىڭ باسىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن يركۋتسك جانە چيتا ولكەسىندە ەجەلدەن بەرى تۇرىپ جاتقان بۋرياتتار بىرنەشە دۇركىن ۇركىپ, مانجى-قىتايدىڭ قول استىندا ايرانىن ۇرتتاپ, قويىن قۇرتتاپ تىنىش جاتقان سىرتقى موڭعولياعا اۋىپ بارعان-تىن. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز وسى اۋعان قاۋىمنىڭ ۇرپاعى ەكەنى انىق. ول 14 جاسىندا, ياعني 1929 جىلى ماسكەۋگە بارادى. بۇل قالادا كومينتەرننىڭ شىعىس دەپارتامەنتىندە جۇمىس ىستەيتىن ۇلكەن اعاسى الەكساندر وچيروۆتىڭ ءۇيى بار بولاتىن. سوندا كەلىپ تۇراقتايدى.

قازان توڭكەرىسىنىڭ قايراتكەرى الەكساندر نيكولاەۆيچ وچيروۆ قيىرداعى موڭعوليادان كەلگەن قارىنداسىن قۋانا قابىلداپ, ەسكى ارباتتاعى №5 ورتا مەكتەپتە وقىتادى. وسى وقيعا جايلى وچيرىن نامسرايجاۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «قاتارلاستارىم مەنىڭ اتىمدى اتاي الماي, «يننا» دەيتىن بولدى. ۋاقىت وتە كەلە ءوزىمدى باسقالارعا «ينوي وچير» دەپ تانىستىراتىن بولدىم. مەنىڭ ورىس ءتىلىن ءبىلۋىم باستاپقىدا ء«يا» جانە «جوق» دەگەن سوزدەرمەن عانا شەكتەلدى. ءبىرىنشى ساباقتا مۇعالىم: ء«سىزدىڭ جەرىڭىزدە قانداي وسىمدىكتەر وسەدى؟» دەپ سۇراعاندا, مەن: «ەشتەڭە» دەپ جاۋاپ بەردىم. بۇل ءسوزىم كۇلكى تۋدىردى. بىراق ءبىر جىلعا جەتپەي-اق ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ, سىنىپتاستارىمنان ەشقانداي ايىرماشىلىعىم بولمادى. اعام مەنى قالاداعى تەاترلارعا ءجيى اپاراتىن ەدى. سونىڭ ارقاسىندا كوزىم اشىلىپ, كوكىرەگىم وياندى», دەپتى.

بۇل قىز موڭعولدىڭ اتاقتى وقىمىستىسى, وسىندا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان لەۆ گۋميلەۆتىڭ ءوزى بىلىمىنە باس يگەن, جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلەتىن پوليگلوت-اكادەميك رينچەن بيامباەۆتىڭ بالدىزى ەكەن. كەلەسى ءبىر ايتا جۇرەر وقيعا – وچيرىن نامسرايجاۆ كالينين اتىنداعى ماسكەۋ تاجىريبەلىك ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسكەندە بولشەۆيكتەر كوسەمى لەنيننىڭ تۋعان جيەنىمەن بىرگە وقىپتى.

ينوي قىزدىڭ ماسكەۋدەگى الاڭسىز ومىرىنە اسەر ەتكەن وقيعا – 1930 جىلى قىتايعا ەلشىلىك قىزمەتكە بارعان اعاسى الەكساندر وچيروۆتىڭ قاستاندىقپەن ءولتىرىلۋى ەدى. ارقاسۇيەر اعاسىنان ايىرىلعان و.نامسرايجاۆ 1936 جىلى كەيىن عاسىر عالىمى اتانعان ءارى موڭعوليانىڭ ءۇش دۇركىن مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى تسەندين دامدينسۇرەن جانە قايتپاس قايسار ۇلتشىل تۇلعا گومباجابپەن بىرگە لەنينگراد عىلىم اكادەمياسى جانىنان موڭعولدار ءۇشىن ارنايى اشىلعان اسپيرانتۋراعا وقۋعا تۇسەدى. سول كەزدە 37-ءنىڭ ايگىلى قۋعىن-سۇرگىنى باستالىپ كەتىپ, ءۇش موڭعولدىڭ ءبىرى گومباجاب تۇتقىندالىپ, سىبىرگە ايدالادى. مارقۇمعا توپىراق سول جاقتان بۇيىرىپتى.

«وسى جىلدارى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير لەونتەۆيچ كوماروۆ بولاتىن. وسى كىسى شەتەل ازاماتى رەتىندە بىزبەن ءجيى كەزدەسىپ تۇردى. سونداي-اق ورىستىڭ كورنەكتى عالىمدارى: زويا لەبەدەۆا, پەتر ستەنگاچكوۆسكي, يۆان راچكوۆ­سكي, الەكساندر سامويلوۆيچ جانە بۋريات-موڭعول وقى­مىستىسى تسىبەن جامتسارانولاردان ءىلىم ۇيرەن­دىك» دەپ جازادى ءوز ەستەلىگىندە وچيرىن نامسرايجاۆ.

* * *

وسى جىلدىڭ (1936) كۇزىندە تاعدىردىڭ جازۋى­مەن ەكى عاشىق كەزدەيسوق تانىسادى. بۇل وقيعا جاي­لى گۋميلەۆتانۋشى سەرگەي بەلياكوۆ 2012 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن «گۋميلەۆ سىن گۋ­مي­لەۆا» اتتى كىتابىندا, 24 جاسار جالىندى جىگىت لەۆ نيكولاەۆيچ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ كى­تاپ­حاناسىندا جۇزىنەن مەيىرىم توگىلگەن, يباسى مەن­مۇندالاعان موڭعول قىزى وچيرىن نام­سراي­جاۆ­پەن كەزدەيسوق جولىقتى دەپ جازىپتى. دالىرەك ايتساق, اسپيرانت قىز كىتاپحانا كاتالوگىنەن 1891 جىلى ءپوتانيننىڭ ءوزى رەداكتسيالاعان دورجي بانزاروۆتىڭ «چەرنايا ۆەرا يلي شامانستۆو ۋ مونگولوۆ ي درۋگيە ستاتي» اتتى كىتابىن وقىپ وتىرىپتى. بولاشاق عالىم گۋميلەۆتىڭ نازارىن اۋدارعان دۇنيە وسى بولسا كەرەك. ويتكەنى اتالعان كىتاپتى تەك شى­عىس­تا­نۋ­مەن شۇعىلدانۋشى نەمەسە سول سالاعا قىزىق­قان ادام عانا وقۋعا ءتيىس. ونىڭ سىرتىندا شىعىستانۋ ىلىمىنە جاس جىگىت لەۆ گۋميلەۆتىڭ دە اڭسارى اۋىپ جۇرگەن كەز. قىسقاسى, شىعىستانۋدىڭ شۇرايىن اڭداپ جۇرگەن جىگىتتىڭ كوزىنە شىعىستىڭ شىرايلى قىزى وتتاي باسىلعانى انىق.

وسى وقيعا جايلى وچيرىن نامسرايجاۆ ەستە­لى­گىندە: «لەۆ مەنى كورىپ, مىنا كىتاپتى وقىپ جا­تىر­سىڭ با؟ مەن دە وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فا­كۋلتەتىندە وقيمىن جانە موڭعوليا تاريحىنا دا قاتتى قىزىعامىن», دەدى. ودان كەيىن بۇل كىتاپتى ول دا وقۋعا قۇمارتىپ جۇرگەنىن ايتتى. مەنەن «كىتاپتى قاشان اياقتايسىز؟» دەپ سۇرادى. مەن: «جاقىندا اياقتايمىن», دەپ جاۋاپ بەردىم. وسىدان باستاپ ءبىز ۇنەمى سويلەسىپ, پىكىرلەسىپ جۇردىك...» دەپ جازىپتى.

ەكى جاس بوس ۋاقىتتارىندا نەۆا وزەنىن جاعالاي قىدىرىپ, ودان قالدى كۋنستكامەراعا بارىپ تۇرادى. «اسىرەسە, پۋشكين تۋرالى كوپ اڭگىمەلەسۋشى ەدىك, – دەپ ەسكە الادى موڭعول قىزى. – اقىننىڭ قايتىس بولعانىن (1837 جىلى ولگەن) 100 جىل جاقىنداپ قالعان تۇس. ءالى ەسىمدە, 1936 جىلى قاراشا ايىنىڭ سوڭى بولاتىن. گۋميلەۆ ماعان: «بىلەسىڭ بە, مەن ساعان قاتتى عاشىقپىن...» دەدى. ال مەن نە ايتارىمدى بىلمەدىم. ودان كەيىن ول جانە قايتالاپ: «نامسرايجاۆ, سەن تۋرالى ولەڭ جازىپ جاتىرمىن. وسى ارناۋ جىرلارىمدى پوشتا ارقىلى ساعان جولدايمىن», دەدى. ول كەزدە مەن قالاداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتتار جاتاقحاناسىندا تۇراتىن ەدىم. كەشىكپەي گۋميلەۆ جىبەرگەن ءبىر بۋما ولەڭ كەلىپ جەتتى. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ءبارىن ساقتاي المادىم. 1938 جىلى ساۋىردە تۋىستارىم قاماۋعا الىنىپ, سوعان بايلانىستى مەنىڭ ۇيىمە دە ءتىنتۋ جۇرگىزىلگەندە بارلىعىن الىپ كەتتى. بىراق عايىپتان امان قالعان بىرنەشە شۋماق جىر بار ەكەن. سونىڭ ءبىرى:

كونەي وتبيۆال يا ي ۆەرنىم يح روزدال,

يا منوگو دوبىچي ۆ كيتاە دوستال;

نو گدە تا دوبىچا, تو ۆەدومو زۆەزدام

س كونەي ي دوبىچي يا سچاستليۆ نە ستال.

نو نىنە ستويۋ يا پري سچاستە نا ستراجە,

يا دليننوە ك يۋرتە پريستاۆيل كوپە —

ۆ نەي كاريە وچي موەي نامسرايدجابى.

ۆ نەي چەرنىە كوسى, ۆ نەي سچاستە موە, – دەلىنسە, وسى ءماتىندى اقىن ءىنىمىز ەرلان ءجۇنىس بىلاي دەپ اۋداردى:

بارىمتالاپ ات الدىم, ادال دوسقا تاراتتىم,

شىننان العان ولجامدى شىمقاي

كۇندە جاراتتىم,

قايدا قالدى سول بايلىق, تورەشىسى – ءبىر قۇداي,

قاسقايتىپ قاسقا مىنسەم دە, قۇمار قانباس,

قۇرعىر-اي,

اق نايزاداي شانشىلىپ اق وتاۋدىڭ سىرتىندا,

كۇزەتسەم عوي باقىتىن قالقاتايدىڭ جۇرتىندا,

نامسرايجابىم وتىر-اۋ, سوندا باقىت

بارى انىق,

تارقاتىلىپ بۇرىمى تاۋىس قۇستاي تارانىپ.

* * *

ارادا جىل جارىم ۋاقىت وتكەندە زامانا جەلى تەرىستەن سوقتى. ياعني 1937 جىلى باستالعان «ادام اۋلاۋ» ناۋقانى لەۆ گۋميلەۆتى اينالىپ وتپەدى. ول 1938 جىلى تۇتقىنعا الىندى. ەش دالەلى بولماسا دا ءبىر جىل تۇرمەدە وتىرىپ شىعادى. كەلەسى جىلى ول لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە وقۋىن جالعاستىرادى. «بۇل لەۆ گۋميلەۆتىڭ ەڭ ءبىر تازا, ارمانشىل, وقۋعا, بىلىمگە, ومىرگە, كوك اسپانعا, پوەزياعا, سۇلۋلىققا, ارۋعا ىڭكار شاعى ەدى» دەپ جازادى تانىمال دراماتۋرگ, كينورەجيسسەر تالعات تەمەنوۆ ءوزىنىڭ «جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارى» اتتى كولەمدى مونوگرافياسىندا.

سول ءبىر الاعاي-بۇلاعاي زاماندا كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس ەكەنىن ايىرىپ تانۋ قازىردىڭ وزىندە قيىن. ءبىز بىلەتىن ءبىر دەرەك, جاس وقىمىستىنىڭ اكەسى نيكولاي گۋميلەۆ ورىس ادەبيەتىنىڭ تانىمال وكىلى, اۋدارماشى, ادەبي سىنشى, عالىم, سايا­حاتشى, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باتىرى, ءۇش مارتە گەورگي كرەستىمەن ماراپاتتالعان جاۋىن­گەر بولعانى راس. ونىڭ سىرتىندا, 1921 جىلى 3 تامىزدا «تاگانتسەۆ استىرتىن ۇيىمىنىڭ مۇشەسى» دەگەن جەلەۋمەن ۇستالىپ, كوپ ۇزاماي پەتەربوردا گۋبچەكانىڭ قاۋلىسىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. قايدا جەرلەنگەنى ءالى كۇنگە دەيىن بەيمالىم. ال لەۆتىڭ اناسى اننا احماتوۆا دا – ورىس پوە­زيا­سىن­دا­عى شوقتىعى بيىك اقىندارىنىڭ ءبىرى.

جوعارىداعى اكە تاعدىرى بالاسىنىڭ ومىرىنە دە اسەر ەتكەنى حاق. ناتيجەسىندە, گۋميلەۆ ەكىنشى رەت تۇتقىندالىپ, 1939 جىلدىڭ 21 قىركۇيەگىندە بەس جىلدىق جازاسىن وتەۋگە نوريللاگقا (نوريلسكي يسپراۆيتەلنو-ترۋدوۆوي لاگەر) جىبەرىلەدى. ول تۇرمەدە قازاق حالقىنىڭ دارىندى اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ اكەسى ومارمەن ءبىر كامەرادا وتىرادى. 1944 جىلدىڭ كۇزىندە ءوز ەركىمەن سۇرانىپ مايدانعا اتتانادى. سوعىستى بەرليندە اياقتايدى. سوعىستان كەيىن دە كوممۋنيستەر لەۆ نيكولاەۆيچكە جىلى قاباق تانىتپاعان ەكەن. 1949 جىلى ول ءۇشىنشى رەت سوتتالىپ, جازاسىن قازاقستانداعى كارلاگ-تا وتەيدى. جارىقتىق تۇرمەدە وتىرعان 7 جىل ىشىندە 3 تومدىق ەڭبەك جازىپ شىعادى. سونىڭ ءبىرى اتاقتى «درەۆنيە تيۋركي» كىتابى.

لەۆ گۋميلەۆ قانشا جەردەن عۇلاما بولعانىمەن, وتبا­سىلىق ومىردە جولى بولماعان كورىنەدى. سوعىس­تان كەلگەن سوڭ ناتاليا ۆاربانەتس اتتى ايەلمەن كوڭىل جاراستىرعان ەكەن, نەكەسى ۇزاق­قا بارماعان سىڭايلى. بىراق ەكەۋى ۇنەمى حات الما­سىپ تۇرىپتى. بۇلاردىڭ قىسقا مەتراجدى ماحابباتىنىڭ بەل­گىسىندەي 60 حات عالىمنىڭ مۋزەي-ۇيىندە ساق­تاۋلى دەيدى بىلەتىندەر.

ودان كەيىن لەۆ نيكولاەۆيچ ەرميتاج كىتاپ­حا­نا­سىنىڭ 18 جاستاعى قىزمەتكەرى ناتاليا كازاكەۆيچ اتتى بويجەتكەندى ءسۇيىپ قالادى. ونىمەن دە ۇزاققا بارماعان. كەشىكپەي جاس قىز ناتاليانىڭ ارىپتەسى كىتاپحانانىڭ ساقا قىزمەتكەرى تاتيانا كريۋكوۆامەن ءبىراز ۋاقىت كوڭىل جاراستىرعان. بۇل دا ساتسىزدىككە تاپ بولعان. ودان كەيىن يننا نەميلوۆا دەيتىن سۇلۋدى قولىنا قوندىرىپ, ونىمەن 1968 جىلعا دەيىن ءبىر شاڭىراق استىندا ءومىر سۇرگەن. بۇدان كەيىن 55 جاسىندا وزىنەن سەگىز جاس كىشى سۋرەتشى-گرافيك ناتاليا سيمونوۆسكايامەن ۇيلەنىپ, وسى كىسىمەن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بىرگە بولىپتى.

* * *

وسىلاي ءومىر ءوتىپ جاتتى, وزەن اعىپ جاتتى. وچيرىن نامسرايجاۆ ماسكەۋ مەن لەنينگرادتا 20 جىل ءومىر ءسۇرىپ, 1949 جىلى موڭعولياعا قايتا ورالا­دى. ەلىنە كەلىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اتقار­دى. اسىرەسە جاپونيا جانە قىتايمەن ديپ­لو­ما­تيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا زور ۇلەس قوسادى. اپامىزدىڭ ءومىر جولىنا قاتىستى مىنا ءبىر دەرەكتە ول كىسى 1930-1931 جىلى موڭعوليا اتىنان كسرو ەلىندە ەلشى بولعان گونچيگ تسەەرەگزەن دەگەن ادام­عا كۇيەۋگە شىققانى جايلى ايتىلىپتى. بىراق وتباسىلىق ءومىرى جايلى ەشقانداي دەرەك جوق. تەگى, جولداسىن وتىزىنشى جىلدارداعى سۇرگىن جالماپ كەتكەن ءتارىزدى.

قازىرگى تاڭدا اپامىزدان قالعان جالعىز تۇياق وچيرىن گەرەل دەيتىن قىزى ۇلانباتىردا تۇرىپ جاتىر. تاۋ-كەن سالاسىنىڭ مامانى, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور. ەكى جىلدىڭ الدىندا ۇزاق جىلعى ءونىمدى ەڭبەگى ءۇشىن موڭعوليا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جانە عىلىمعا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر اتاعىمەن ماراپاتتالىپتى.

وسى گەرەل ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «مەن 1941 جىلى ماسكەۋدە تۋدىم. 1958 جىلى ۇلانباتىر قالاسىندا ورتا مەك­تەپتى ءبىتىردىم. ودان كەيىن چەحيانىڭ پراگا قالا­سىنداعى كارل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ, ونى 1964 جىلى ءبىتىردىم. 1965 جىلدان باس­تان موڭعوليا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇستاز بولدىم. جولداسىم جانە ءبىر قىزىم بار. قىزىم قۇلان ماسكەۋ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, اۋس­تراليانىڭ نيۋ ساۋس ۋەلس ۋنيۆەرسيتەتىندە ما­گيس­تر­لىك دارەجەسىن قورعادى», دەپ جازىپتى.

قىسقاسى ەكى عاشىق 1970 جىلعا دەيىن ءبىر-ءبىرىن ىزدەۋمەن بولادى. اسىرەسە لەۆ اتامىز موڭعول قىزىن تابا الماي كوپ قينالعان ەكەن. «ىزدەگەن تابادى, قۋعان جەتەدى» دەگەندەي, قوس مۇڭلىق ارادا 34 جىل وتكەن سوڭ, 1970 جىلى ماسكەۋدە جولىعادى. ناقتىراق ايتقاندا, وسى جىلى نامسرايجاۆقا لەۆتىڭ جازعان حاتى كەلىپ جەتەدى. ۇكىلى حات قولىنا تيگەن كەلىنشەك اسىعىس-ۇسىگىس جولعا شىعادى...

وسى كەزدەسۋ ۇستىندە لەۆ مۇڭلى جانارىن جاسارا الماي: «نينو, مەن سەنى كوپ ىزدەدىم, – دەپتى. – تۇرمەدەن بوساپ كەلگەن سوڭ, سەنى ىزدەپ لەنينگرادتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جاتقان موڭعول ستۋدەنتەرىنىڭ ءبىرىن قالدىرماي سۇراپ شىقتىم». بۇل وقيعادان نامسرايجاۆ تا حاباردار ەكەن. ء«يا, مەنى ءبىر ورىس جىگىتى ۇزدىكسىز ىزدەيتىنى جايلى ماعان دا حابار كەلدى. ول ادام ءسىز ەكەنىڭىزدى ءبىلىپ, ءوزىمنىڭ حات الماساتىن پوشتا ادىرەسىن جىبەردىم».

ءبىر تاڭدانارلىق دۇنيە, ەكى عاشىقتىڭ 1970 جىلعى العاشقى كەزدەسۋى كەزىندە لەۆ قاريانىڭ كەمپىرى ناتاليا ۆيكتوروۆنا نامسرايجاۆتى اسحا­نا جاققا جەكە شاقىرىپ الىپ: «مىنا ادام سەنى ءومىر بويى اڭساۋمەن كەلەدى. ءوزىڭدى جانىنداي جاقسى كورەدى. ول سەنەن باسقا ەشكىمدى بۇلاي سۇيگەن ەمەس. سونى ءبىل», دەيدى دە, «ال ەندى ارمانسىز شەر تارقاتىڭدار», دەپ ەكەۋىن وڭاشا تاستاپ دالاعا شىعىپ كەتىپتى.

وسى كەزدەسۋدەن كەيىن نامسرايجاۆ 1972 جىلى «دوسىن» ۇلانباتىرعا شاقىرادى. شاقىرتۋدى العان لەۆ نيكولاەۆيچ «سوفيا ۆلاسەۆنا رۇقسات بەرمەدى» دەپ جاۋاپ جازىپتى. سوفيا ۆلاسەۆنا دەگەنى «كەڭەس وكىمەتى». نينوسىنا جەتە الماي اھ ۇرعان لەۆ گۋميلەۆ 1972 جىلى 28 تامىزدا نامسراي­جاۆ­قا ولەڭمەن حات جازىپتى. وندا:

مەن اداستىم ماڭگىلىك, تۇنەگىندە تاعدىردىڭ,

سەنى ويلاۋمەن نينوم, قانشاما جىل داعداردىم,

جەتە المادىم ەشقاشان, تاعدىر

نەتكەن اۋىر ەد,

ساعىنىشتى سىرىمدى جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە

 ماڭگىلىككە قالدىردىم,

– دەگەن جولدار بار ەكەن. بۇل سوزدەر جاي ادامنىڭ جۇرەگىن جارىپ شىقپاسى انىق. وسى كەزدەن باس­تاپ ەكى عاشىق لەۆ گۋميلەۆ دۇنيەدەن وتكەن 1992 جىلعا دەيىن ۇزدىكسىز حات الماسىپ تۇرىپتى. لەۆ نيكولاەۆيچ 1970 جىلى جارىق كورگەن «قيال پاتشالىعىن ىزدەۋ» اتتى ەڭبەگىن سۇيىكتىسىنە سىيلاپ: «زولوتيستوي زارنيتسە ۆوستوكا نامسرايجاۆ وچير وت وسكولكا زاپادنىح مونگولوۆ, نە زابىۆشەگو دوبلەستي پرەدكوۆ» دەگەن قولتاڭبا قالدىرىپ, ءوزىنىڭ قولىن كونە ۇيعىر-موڭعول جازۋىمەن تاڭبالاپتى (سۋرەتتە). ايتپاقشى, قوس عاشىق تاعى ءبىر دۇركىن 1982 جىلى لەنينگراد قالاسىندا جولىققان ەكەن. بۇل وقيعا جايلى نامسرايجاۆتىڭ ەستەلىگىندە ايتىلادى.

* * *

قوس مۇڭلىقتىڭ جازىسقان حاتتارى قازىر پەتەربورداعى لەۆ گۋميلەۆتىڭ مۋزەي-پاتەرىندە ساقتاۋلى تۇر. وسىنداعى مۋزەي-پاتەر قىزمەتكەرى مارينا كوزىرەۆا دەگەن حانىم 1970-1991 جىلدار ارالىعىندا نامسرايجاۆتىڭ لەۆ نيكولاەۆيچكە جازعان 10 حاتىن ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن وزگەرتپەي الەمجەلىدە جاريالاپ ءجۇر. وسى حاتتاردى بىزدە وقىپ شىقتىق. جالپىلاي العاندا, بۇل حاتتاردا وتە ءبىر مادەنيەتتى ءھام تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكپەن جازىلعان سىرلار جاتىر دەسە بولادى.

وچيرىن نامسرايجاۆ سۇيىكتىسىنە العاشقى حاتىن 1970 جىلى 24 ناۋرىز كۇنى جولداعان ەكەن. وسى جىلى 55 جاسقا تولعان موڭعول كەلىنشەك, اۋەلى ءوزىن ۇمىتپاي حات جولداعان لەۆكە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, وسى جىلى (1970) رەسمي ساپارمەن ماسكەۋگە باراتىنى جايلى ايتىپتى. بۇيىرسا, قالادا ءتورت تاۋلىك بولامىن, قالايدا سىزگە جولىعۋىم كەرەك دەپتى. سونىمەن قاتار دوسىنا ءوزىنىڭ فوتوبەينەسىن جولداپتى.

كەلەسى حاتىن 1970 جىلدىڭ 14 قىركۇيەگىندە جازعان ەكەن. ول حات «مەنىڭ ارىستانىم» (موي لەۆ) دەپ باستالىپ, ۇلانباتىردا موڭعول تۋىرلىقتى جۇرتتاردىڭ ەكىنشى قۇرىلتايى ءوتىپ جاتقانىن, وعان امەريكالىق موڭعولتانۋشى وۋەن لاتتيمور باستاتقان شەتەل عالىمدارى قاتىسقانى جايلى بايانداسا, ءۇشىنشى حاتىن 1970 جىلى 21 قازان كۇنى جازىپ: ء«سىزدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مايدار دەگەن ازامات ءبىر كورۋگە قۇشتار. ول كىسى كەشىكپەي سىزگە شاقىرۋ جىبەرەرى انىق. ال ءوزىم الداعى قاراشا ايىن­­­دا, ماسكەۋگە رەسمي ىسساپارمەن بارامىن. وزىڭىزگە جولىعۋ جايلى دا جوسپارىمدا بار» دەپ اياقتاپتى.

وسىلاي حاتتار لەگى جالعاسا بەرىپتى. و.نام­سراي­جاۆ ءتورتىنشى حاتىن 1970 جىلى 2 قارا­شا كۇنى جولداسا, كەلەسى جازبا 1979 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا دەگەندەي... وسىلاردىڭ ىشىندە سوڭعى جازىلعان ەكى حاتتىڭ ءبىرى – 1991 جىلى 21 قازان كۇنى جولدانىپتى. بۇل حاتتا نامسرايجاۆ ءوزىنىڭ بەيجىڭدەگى موڭعول ەلشىلىگىندە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنى جايلى بايانداپ, قىتاي مادەنيەتىنە قاتىستى كوپتەگەن دەرەك ءتىزىپ شىعىپتى. جازبانىڭ سوڭىن «سەنى ءسۇيدىم» دەپ اياقتاپتى. ال ەڭ سوڭعى حاتى 1991 جىلى 16 جەلتوقسان كۇنى جازىلعان ەكەن. ارادا التى اي وتكەندە, 1992 جىلى 15 ماۋسىم كۇنى ۇلكەن عالىم لەۆ گۋميلەۆ پەتەربوردا قايتىس بولدى.

* * *

ءبىز بۇل رەتكى ماقالامىزدا موڭعول قىزى مەن ورىس وقىمىستىسىنىڭ كىرشىكسىز سىيلاستىعى, ءبىر-بىرىنە دەگەن ادامي ماحابباتى جايلى ءسوز ەتتىك. ايتپەگەندە, بۋريات قىزىنىڭ موڭعول ەلىنىڭ حالىقارالىق ديپلوماتيالىق قاتىناسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭ: ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى كەڭەس وداعىندا 20 جىلعا جۋىق ءومىر ءسۇرىپ, سوعىستان كەيىن ۇلانباتىرعا ورالىپ مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەپ, جاپونيا جانە قىتايمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسۋمەن قاتار, ورىس زيالىلارى: لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ, اناستاسيا يۆانوۆنا تسۆەتاەۆا, يۋري نيكولاەۆيچ رەريح, نينا پەتروۆنا تۋپولەۆا (بەلگىلى اۆياكونسترۋكتور تۋپولەۆتىڭ جەڭ­گە­سى), ت.ب. ادامدارمەن دوستىق بايلانىستا بولعانى تاعى ءبىر توبە.

وچيرىن نامسرايجاۆتىڭ تاعى ءبىر ەلەۋلى ەڭبەگى – ورىستىڭ اقىن قىزى مارينا تسۆەتاەۆانىڭ جاس كەزىندە جازعان ولەڭدەرىن قولجازبا كۇيىندە ساقتاپ قالعانى. مارينا اقىن ومىردەن وتەر الدىندا (1941) ءوزىنىڭ جازعان-سىزعان دۇنيەلەرىن تۋعان ءسىڭىلىسى, كەيىن تانىمال جازۋشى بولعان اناستاسيا تسۆەتاەۆاعا اماناتتايدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە اناس­تا­سيانىڭ دا باسىنا كۇن تۋىپ, 1937 جىلى جازاعا تارتىلعاندا اپايىنىڭ ولەڭدەرىن ەلەۋسىز جان نينوعا (نامسرايجاۆقا) ساقتاۋعا بەرىپ كەتەدى. بۇل جىرلاردى موڭعول قىزى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, زامان تۇزەلگەن سوڭ, اناستاسياعا اماناتىن امان-ەسەن تاپسىرعان ەكەن.