«اباي وقۋلارىن» ارزانداتىپ المايىق...

1995 جىلى دانىشپان اقىننىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە, بۇكىلالەمدىك دارەجەدە تويلانىپ ءوتتى. اقىننىڭ باسىنا ۇشى-قيىرى جوق كوك تەڭىزدىڭ ۇستىندە كولبەي جۇزگەن اق كەمەدەي الىپ كەسەنە تۇرعىزىلدى. ۇمىتپاسام, سول كەزدەگى اقشا نارىعىمەن ەسەپتەگەندە 250 ميلليونداي قاراجات جۇمسالدى. بۇل جاڭا قۇرىلىپ جاتقان جاس مەملەكەت ءۇشىن ءبىر قوماقتى قارجى بولاتىن. سول تويدان كەيىن ءۇش جىل وتكەن سوڭ جيدەبايعا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاعى دا كەلدى. جان-جاعىنان قاۋمالاپ جاپا-تارماعاي ەرىپ ءجۇرمىز. كەنەت نۇرەكەڭ كەسەنە ورتاسىنداعى امفيتەاترعا توقتاي قالىپ, ءتۇسىن سۋىتىپ, «وسى سەندەر ابايدىڭ مۇردەسىن سەمەي قالاسىنا كوشىرەيىك دەگەن ءسوزدى ۇقپاي, ايدالاعا, قانشاما قاراجات جۇمساپ مىنانداي كەسەنە سالدىردىڭدار, ال وسىعان كەلەتىن, كورەتىن كىسى بار ما؟!» دەدى. ءدال وسىنداي ماسەلەنىڭ سوناۋ 1960 جىلدارى دا قوزعالىپ, توبىقتى اقساقالدارىنىڭ قابىردىڭ ۇستىندە جاتىپ الىپ بەرمەي قويعانىن ەستىگەنبىز. سودان پرەزيدەنتتىڭ سوزىنەن كەيىن ءبارىمىز تۇقىرىپ جەرگە قارادىق. ءسال ۇنسىزدىكتى بۇزىپ, سول كەزدەگى اباي اۋدانىنىڭ اكىمى قونىسباي تولەۋ­بەكوۆ ج ۇلىپ العانداي: «نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى, بىلتىردان باستاپ ءبىز وبلىس باسشىلىعىمەن كەلىسە وتىرىپ, وسى ارادا اباي, شاكارىم وقۋلارىن وتكىزۋدى باستادىق. وقۋشىلار اباي اتالارىنىڭ جۇزدەگەن ولەڭىن جاتقا ايتادى», دەپ قالدى. نۇرەكەڭنىڭ باعاناعى سۋىق جۇزىنە كادىمگىدەي شىراي كىرىپ: «وي, مىنالارىڭ جاقسى نارسە عوي, ەندەشە كەلەسى جىلدان باس­تاپ مۇنى رەسپۋبليكالىق كولەمدە وتكى­زۋ كەرەك», دەدى.

وسى ءسوز ءسوز بولىپ, 1999 جىلى العاش رەت جيدەبايدا, ۇلىلار مۇردەسى جاتقان كيەلى توپىراقتا مەكتەپ وقۋ­شى­لارى اراسىندا تۇڭعىش رەت رەس­پۋب­ليكالىق «اباي, شاكارىم وقۋلارى» باستالدى. ءار جىل سايىن جۇزدەگەن وقۋشى قاسيەتتىڭ قاع­با­سىن­داي كيەلى مەكەنگە ءارى باعىن سىناۋ ءۇشىن ءارى بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ءۇشىن ۇكىلى ۇمىتتەرىن جەلبىرەتىپ, اعىن سۋداي اقتارىلدى.

ءبىر كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلەرى بولعان قىرىمبەك كو­شەرباەۆ, ءشامشا بەركىمباەۆا, جاقسىلىق قۇلەكەەۆ, كۇلاش ناعا­تايقىزى, بىرعانىم ءايتىموۆا, جان­سەيىت تۇيمەباەۆتاردىڭ وزدەرى باس­تاپ, اباي ەلىنە كەلىپ, جۇرەگى اباي دەپ سوققان جاس وركەننىڭ تالابىنا قانات ءبىتىرىپ, قادامىنا قۋانا قول سوقتى. اسىرەسە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باس ساراپشىسى, اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى روزا مۇحامەدجانقىزى باتتالدىڭ 20 جىل بويى اباي وقۋلارىن ۇزدىكسىز ۇلكەن ۇيىمشىلدىقپەن, شىپ-شىرعاسىز وتكىزۋدەگى ەرەن ەڭبەگى ءالى ەل ەسىندە.

روزا مۇحامەدجانقىزى وتكىزگەن اباي وقۋلارىندا سايىسقا قاتىسۋ­شى­لارعا قويىلاتىن تالاپ وتە قاتال بولدى. ماسەلەن, اقىن ولەڭدەرىن جاتقا ايتۋشىلار, ەڭ الدىمەن كەم دەگەندە 150-200-گە تارتا شىعارمانى ءبىلىپ قانا قويماي, ونى قازىلار قوي­عان سۇراققا ساي كەز كەلگەن جەرى­نەن مۇدىرمەي ايتۋعا ءتيىس بولدى. بۇل وقۋشى زەيىن-زەردەسىنىڭ مىق­تى­­­لىعىن جانە ناعىز تالانتىنىڭ ەرەك­شە ەڭبەگىن تانىتاتىن سىناق ەدى. بىراق جادى جاقسىلار جاسىعان جوق. قاي كەزدە دە قالىڭ كورەرمەن مەن تىڭداۋشىنى تالانتتارىنا تاڭ تاماشا قىلدى. مىسال ءۇشىن, ۇمىتپاسام, 2005 جىلعى وقۋدا قوستانايلىق راۋشان ادىلباەۆا ابايدىڭ 141, شاكارىمنىڭ 209 ولەڭىن جاتقا وقىپ, ءوزىنىڭ شىن جۇيرىك ەكەنىن دالەلدەپ شىقسا, ۆيكتور فەديانين اباي اندەرىن قۇيقىلجىتا شىرقاپ, باس جۇلدەگە يە بولدى. ەستۋىمشە, قازىر وسى بالا شەتەلدىك بايقاۋلاردا دا اباي اندەرىن ايتىپ جۇرگەن كورىنەدى.

سونداي-اق اباي وقۋىنا قاتى­سىپ, جۇلدەگەر اتانعان رينات زايىتوۆ, رۇستەم قايىرتاي ۇلى, سارا توقتا­مى­سو­ۆا, قارلىعاش اۋباكىرو­ۆا­لار قازىر الاش­تىڭ ارقالى ايتىس اقىندارى بولىپ جۇرسە, ۇلان ساعاديەۆ, باقىتجان بايبولوۆ, نۇرجان ءبايتوس, جايدار جاقسىلىقوۆ, ايدوس يمانتاەۆتار قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ الدىڭعى شوعىرىنان كورىنۋدە. 2007 جىلعى اباي وقۋلارىنىڭ باس جۇلدەگەرى, ابايلىق اقىن ارمان شەريزاتوۆ جاستاردىڭ مەملەكەتتىك «دارىن» سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. ءسوز جوق مۇنىڭ ءبارى اباي وقۋلارىنىڭ تۇپكى ناتيجەسىن كورسەتەدى. ال ناتيجەلى ءىستىڭ قايىرىن قاي كەزدە دە حالىق كورەدى.

بيىل اباي وقۋلارى اباي اۋدانىندا ءححىV رەت وتكىزىلدى. 2019 جىلدان بەرگى جيدەباي تورىندە, اشىق اسپان استىندا وتكىزىلىپ وتىرعانى وسى. ءۇش جىل الەمدى جايلاعان كورو­نا­ۆيرۋستىڭ سالدارىنان ونلاين فور­مات­تا وتكىزىلدى. «وتكىزىلدى» دەگە­نى­مىز جاي كوڭىل جىقپاس ءسوز عانا. ايت­پە­سە, توپىراعىنىڭ ىستىعى تاباندى جىلىتىپ, اتىرابىنىڭ سامالى قادامدى شيراتىپ جىبەرەتىن كيەلى جەرگە كەلگەنگە, ءوز كوزىمەن كور­گەنگە نە جەتسىن, شىركىن! بيىلعى بايقاۋعا 150-گە تارتا وقۋشى قاتىستى. ولارعا باسشىلىق جاساپ, باس-كوز بولىپ جۇرگەندەر – تەك رەسپۋبليكالىق «دا­رىن» ورتالىعىنىڭ استانالىق جانە وبلىستىق بولىمشەلەرىنىڭ ادامدارى عانا. رەسپۋبليكالىق وقۋ-اعار­تۋ مينيسترلىگىنەن ەشكىمدى كورە ال­­مادىق. وسىدان-اق جىل وتكەن سا­­يىن اباي وقۋلارىنىڭ قوجى­راپ, سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارا جاتقانىن سەزەسىڭ, سەزەسىڭ دە كوڭىلىڭ سارى دالاداي قۇلازىپ سالا بەرەدى. بىرىنشىدەن, بايقاۋدىڭ بۇرىنعى شارتتارى بۇزىلىپ, نوميناتسيالارى ءتىپتى كوبەيىپ كەتكەن. «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرىنىڭ شىعارمالارىن جاتقا وقۋ» سايىسى دەگەن جاڭا نوميناتسيا ەنگىزىلىپتى. نيەت جامان ەمەس. بىراق اۋەلى اباي مەن شاكارىم شىعارمالارىن ۇرپاقتار ساناسىنا ابدەن ءسىڭىرىپ الماي, ءبىردى-ەكىلى ولەڭ, پوەمالارى عانا بار اقىلباي, ماعاۋيا سياقتى اقىن بالالارىن قوسىپ, قويىرتپاق جاساۋدىڭ نە قاجەتى بار؟! ول ول ما, ولەڭ قۇدىرەتىن تولىق تۇسىنبەيتىن بايقاۋ شارتىن جاساۋشىلار شاكارىمدى اقىن شاكىرتتەرىنە قوسىپ, اباي بابامىزدىڭ ءوزى اقىندىق قۋاتى مەن تالانتىن قاتتى باعالاعان كوكباي جاناتاي ۇلى مەن ءۋايىس شون­دىباەۆتاردى مۇلدە قالتارىستا قال­دىر­عان.

ەكىنشىدەن, وسى بايقاۋ نوميناتسياسىنا ەسسە جازۋدى كۇشتەپ ەنگى­زۋدىڭ قانداي قاجەتى بار؟! وقۋ پرو­تسە­­سىندەگى بۇل جانردى اۋداندىق, وب­­لىس­تىق, رەسپۋبليكالىق ءبىلىم وليم­­­پيادالارىنىڭ ەنشىسىنە قال­دىر­سا دا جاراپ جاتىر ەمەس پە؟! ءارى-بە­رى­­دەن سوڭ شاكارىم بولماسا, اباي پرو­­زالىق شىعارما جازباعان. پال­سا­­پالىق 45 قاراسوزى مەن «قازاقتىڭ قاي­­دان شىققاندىعى تۋرالى» شەجى­رەسىن ەسسە جانرىنا جاتقىزۋعا كەلە قويماس. قايسىبىر بايقاۋدى ۇيىم­داس­­تىرۋشىلار «ەسسە جازۋدىڭ ەڭ باس­تى شارتى – اباي ولەڭدەرىنە تالداۋ جاساۋ» دەگەن ءۋاج ايتقان بو­لادى. قازىلار بەرگەن 15-20 مي­نۋت­تا اقىن شىعارماسىنا جان-جاقتى تالداۋ جاساۋدىڭ اقىلعا سىيا قوي­ماي­تى­نى­نا ادەبيەتشى مۇعالىم تۇگىلى جاي قا­را­پا­يىم ادام دا يلانا قويماس.

ءسوز جوق, وسىنداي كوپ نومينا­تسيانىڭ بايقاۋدىڭ ءوز دارەجەسىندە, وتە ادىلدىكپەن وتۋىنە ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانى دا شىندىق. سەبەبى ءار نوميناتسياعا ءارى كەتكەندە ەكى, ايت­پە­سە ءبىر ادام عانا قازىلىق جاسايدى. وسىدان ادىلدىك شىعا قويا ما, ويلانا بەرىڭىز؟!

ۇشىنشىدەن, بايقاۋ شاشىراڭقى وتەدى. شاشىراڭقى وتكەن سوڭ ونىڭ كورەرمەنى دە بولمايدى. كورەرمەنى جوق بايقاۋ بولا ما؟!

بۇرىنىراقتا ءۇش-اق نوميناتسيا بولاتىن. ءبارى دە كەسەنە ورتاسىنداعى امفيتەاتردا, جۇرتشىلىقتىڭ كوز ال­دىندا وتەتىن. وزعاندى دا, قال­عاندى دا حالىق كورىپ وتىراتىن. قازىلار قويعان باعاسىن جۇرت­شىلىققا كورسە­تەتىن. ال قازىر تىعىلماق وي­ناعان سياقتى. بايقاۋدىڭ باسى – اۋدان­ ورتا­لى­عىندا, ورتاسى – مۇراجاي قا­­سىن­داعى جاتاقحانادا, اياعى كەسە­نە باسىندا. 6 اتالىم بويىنشا 6 وقۋ­­شى اكەلگەن جەتەكشى مۇعالىم­نىڭ قاي بالاسىنا بارىپ, قاي بالا­سى­­­نا قولداۋ كورسەتەرىن بىلمەي دال بو­لىپ جۇرگەنىن كوزىمىز كوردى. وسى­دان بارىپ ورىندى رەنىش تۋادى. رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن 2-3 مىڭ شاقىرىمداي جولدى ارتقا تاس­تاپ, اباي بابالارىنىڭ ارۋاعىنا سيى­نىپ كەلگەن جاس ۇرپاقتى جاسىتىپ قايتارعانىمىزدىڭ نەسى جاقسى؟!

قايتارعان دەگەننەن شىعادى, جا­ڭا قا­زاقستاننىڭ جاڭا ۇرپاعىنا اباي جە­رىندە كورسەتەتىنىمىز كوبەيىپ كە­لەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ابايدىڭ 175 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ايرىقشا ماڭىز بەرىپ, تويدى اس بەرىپ, ات شاپتىرىپ, بالۋان كۇرەستىرىپ قىرۋار قاراجات شاشىپ وتكىزگەنشە, حالىق كادەسىنە, ۇرپاق قاجەتىنە جارايتىن ءىز قالاتىن ماڭىزدى شارۋا­لار اتقارۋدى تاپسىرعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە اباي اۋدا­­نىندا ءبىر-ەكى جىلدىڭ وزىندە, پان­دەمياعا قاراماستان قىرۋار يگى­لىك­تى ءىس اتقارىلدى. ماسەلەن, بۇ­رىن اباي بابامىزدىڭ كىندىك قا­نى تامىپ, ومىرگە كەلگەن ءوڭىرى – سىرت قاسقابۇلاققا اباي وقۋلارىنا قاتىسۋشىلاردى اپارمايتىنبىز. اپارا قالساق تا, بۇلاقتى كورسەتپەي بۇرا تارتىپ كەتەتىنبىز. سەبەبى بۇلاق كوزى كۇتىمسىز بولاتىن. اينالاسى مال, سۋىن بالدىر باسقان ساسىق سۋدى كورسەتۋ ابايلىقتار ءۇشىن ۇلكەن ۇيات ءىس ەدى. قازىر كوزىمىز اشىلدى. بۇگىنگى سىرت قاسقابۇلاق الىستان كوز تارتىپ, كوڭىل وسىرەدى. زاماناۋي تالاپقا ساي بەزەندىرىلىپ, ءمارمار برۋچاتكا توسەلگەن تروتۋارمەن جۇرگەن جولاۋ­شى بۇلاق كوزىنە بارعانشا اباي بابامىزدىڭ 45 قاراسوزىن قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە وقىپ تانىسادى.

جيدەبايداعى كەسەنە دە بۇتىن­دەي جاڭاردى. كىرسە شىققىسىز جۇماق تورىندەي. تويدان كەيىن پرەزي­دەن­تىمىزدىڭ ءوزى كەلىپ, اتقارىلعان جۇمىس­تارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ىلە-شالا اباي وبلىسى بولىپ قايتا قۇرىلدىق. قايتا تۇلەدىك. جاڭارىپ, جاسارىپ جاتىرمىز. بۇعان دا شۇكىر­شىلىك ەتەمىز.

اباي, شاكارىم وقۋلارىنىڭ و باستاعى ماقساتى – ۇلى ادامداردىڭ شىعارمالارىن, اندەرى مەن كۇيلەرىن جاس ۇرپاق بويىنا مولىنان ءسىڭىرىپ, سول ارقىلى ەل بولاشاعىن جاساۋ­شىلاردى جان-جاقتى تاريەلەۋ بول­سا, وسى مۇددەدەن اينىمايىق. اباي­دىڭ «تولىق ادام», شاكارىمنىڭ «ار ءبىلىمىن» ءوزىمىز تولىق ءتۇسىنىپ, مويىنداپ المايىنشا, جەتكىنشەك جەتەسىنە جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ولاي بولسا, اباي وقۋلارىن بۇرىنعىسىنشا 3 اتالىم بويىنشا: «اباي, شاكارىم ولەڭدەرىن جاتقا ايتۋ, اباي, شاكارىم اندەرى مەن كۇيلەرىن ورىنداۋ جانە جاس تالانتتاردىڭ ءوز شىعارماشىلىعىن سارالاۋ ارقىلى» وتكىزۋ كەرەك دەپ ويلايمىز.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, اباي وقۋلارىنىڭ ناسيحاتتالۋى ناشار. ناشار ەمەس-اۋ, مۇلدە جوق. بۇ­رىن­دارى وبلىستىق گازەتتەر مەن راديو-تەلەحابار تاراتۋ مەكە­مەلەرى سايىستىڭ وتكەنى جونىندە ءۇزىپ-ج ۇلىپ بىردەڭە كورسەتىپ جاتۋشى ەدى. بيىل ونى دا قويىپتى. تەلەديدار ارقىلى كۇنىنە ءتورت ساعات «قوسىلايىق», «بىرىگەيىك» دەپ ءمان-ماعىناسى جوق شوۋ­لاردى وتكىز­گەنشە, جىلىنا ءبىر-اق رەت بولاتىن, بۇكىل رەسپۋب­ليكا وقۋشىلارى قاتىساتىن اباي وقۋ­لا­رى­نىڭ بارىسىن ىجداھاتپەن ناسيحاتتاپ جاتسا, ۇلتقا, ۇلت اقى­نى­نا دەگەن قۇرمەت بولماس پا ەدى؟! بىزدىڭشە, بۇل دا – مەملەكەتتىك ءىس-شارانى مەنسىن­بەۋشىلىكتىڭ, ءاتۇستى قاراپ, نەمكەتتىلىك تانىتۋدىڭ ءبىر كورىنىسى.

تولەگەن جانعاليەۆ,

«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى

اباي وبلىسى,

اباي اۋدانى