تياناقتى بيۋدجەت – تۇراقتى دامۋ تۇتقاسى

وڭىرلەردىڭ دەربەستىگى ارتادى

ەڭ الدىمەن دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەپىل­دەن­دىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى» زاڭ جوبا­سىن تالقىلادى. اتالعان قۇجات جونىن­دە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ بايانداما جاسادى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مۇناي با­عاسىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ كولەمى ناقتىلانعان. بۇل قاراجات مۇنايدان ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تىكەلەي سالىقتاردىڭ كولەمىنەن اسپايدى.

«زاڭ جوباسىندا مۇنايدىڭ كەسىمدى باعاسى باررەلىنە 2023 جىلى 48,9 اقش دوللارى, 2024-2025 جىلدارى 42,2-40,3 اقش دوللارى دەڭگەيىندە بەلگىلەندى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتكە كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مول­شەرى 2023 جىلى 2,2 ترلن تەڭگە, ودان ءارى 2024 جىلى 2 ترلن تەڭگە جانە 2025 جىلى 1,9 ترلن تەڭگە كولەمىندە ايقىن­دال­دى. جوسپارلى كەزەڭدە قاعيدالاردى قول­­دانۋ ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆ­تەرىن 2023 جىلى 66,7 ملرد اقش دول­لارى­نا دەيىن قالپىنا كەلتىرۋگە, ودان ءارى 2024-2025 جىلدارى 78,8-93,2 ملرد دوللار­عا دەيىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.

بۇدان بولەك, «رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا بيۋدجەتتەرى اراسىنداعى 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردىڭ كولەمى تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.

قۇجات اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرى­لىم­دى جانە ءۇش جاڭا وبلىستى قايتا قۇ­رۋعا بايلانىستى ازىرلەنگەن. ۇلتتىق ەكونو­­ميكا ءمينيسترى ءا.قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىن­­شا, بۇل باعىتتا جەكەلەگەن تاسىل­دەر قول­دانىلماق. ءبىرىنشى باعىت وڭىرلەر­دىڭ دەر­بەستىگىن ودان ءارى ارتتىرۋعا باعىت­تالعان.

«وتكەن جىلى ۇكىمەت جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتەردىڭ كىرىستەرىن بولجاۋ ءادىسناماسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرقاتار جۇمىس اتقاردى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇسىنىمدارى بويىنشا وڭىرلەردىڭ سالىق الەۋەتى ەسەپكە الىندى. سونىمەن قاتار ۇكىمەت شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن بەرۋدىڭ وڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ۇشجىلدىق كەزەڭدە دە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىس بازاسىن نىعايتۋ بو­يىنشا تاجىريبەنى جالعاستىردى.

بۇل رەتتە, زاڭ جوباسىندا بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرى جالاقىسىنىڭ ورتا ەسەپپەن 25 پايىزعا وسۋىنە, سونداي-اق جەكەلەگەن تۇسىمدەردى جەرگىلىكتى دەڭگەيگە 300 ملرد تەڭگە كولەمىندە بەرۋگە بايلانىستى قوسىمشا تۇسىمدەر ەسكەرىلدى. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا, اتالعان شارالارعا اعىمداعى جىلى 2020-2022 جىلدارعا بەلگىلەنگەن سالىق جەڭىلدىگىنىڭ اياقتالۋى قوسىمشا سەرپىن بەرەدى. بولجام بويىنشا وڭىرلەردىڭ كىرىستەرى 2022 جىلى 4,7 ترلن تەڭگەدەن 2025 جىلى 6,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن نەمەسە 30 پايىزعا ارتىپ, 2025 جىلعا وزىندىك كىرىستەر ۇلەسىنىڭ 47 پايىزعا دەيىن ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشى­سىنىڭ بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدى جەڭىلدەتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتارالىق ترانسفەرتتەردى قىسقارتۋ بويىنشا جۇمىس باستالعان.

«بىرىنشىدەن, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ بازاسىنا اعىمداعى نىسانالى ترانس­فەرت­تەردىڭ كولەمى ولاردىڭ نىسانالى ماق­ساتىن ساقتاي وتىرىپ بەرىلەدى. جوسپارلى كەزەڭدە ولاردىڭ جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرت كولەمىندەگى ۇلەسى ورتا ەسەپپەن 60 پايىزدى قۇرايدى. بۇل بيۋدجەتتىك راسىم­دەردى جەڭىلدەتۋدى جانە بيۋدجەت قارا­جاتىن تۇپكىلىكتى الۋشىلارعا ۋاقتىلى جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

ەكىنشىدەن, زاڭ جوباسىمەن دونور وڭىرلەر ءۇشىن بيۋدجەتتىك الىمدار كولەمىن ازايتۋ جونىندەگى مىندەت بىرتىندەپ شەشىلىپ كەلەدى. ولار ءۇشىن ەسەپتەۋلەردە ارنايى جوعارىلاتۋ كوەففيتسيەنتى قولدانىلدى, بۇل وزىندىك كىرىستەرىندەگى الىپ قويۋلاردىڭ ۇلەسىن 2022 جىلى 31 پايىزدان ۇشجىلدىق كەزەڭدە 19 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ۇشىنشىدەن, بازالىق قىزمەتتەرگە تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىس­تى بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردىڭ نەگىزگى قاع­يداتىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا وڭىرلەر­دىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الۋ بو­يىنشا ءتاسىل قولدانىلدى. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شىعىس­تارىن وبەكتيۆتى ەسەپكە الۋعا مۇمكىن­دىك بەرەتىن وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق جاي-كۇيى اراسىنداعى ايىرما­شى­لىقتاردى نەگىزدەيتىن سالالىق كوەففي­تسيەنتتەر جاڭارتىلدى. بۇل جوس­پارلى كەزەڭدە ولاردىڭ بيۋدجەتتىك قامتا­ماسىز ەتىلۋىن تەڭەستىرۋ ءۇشىن وڭىرلەر­دىڭ اعىمداعى شىعىندارىنىڭ بولجا­مىن ورتا ەسەپپەن 1,1 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 23 پايىزعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.

وسى ورايدا, زاڭ جوباسىندا ءۇش ءوڭىر استانا جانە الماتى قالالارى, اتىراۋ وبلىسى دونور ەسەبىندە قاراستىرىلماق. قالعان 17 وڭىرگە بيۋدجەتتىك سۋبۆەنتسيا بەرىلەدى.

مۇنايعا تاۋەلدىلىك ازايادى

بۇدان بولەك, «2023-2025 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى. الىبەك قۋانتىروۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بولجام جاسالعان كەزدە مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى باررەلىنە 104,2 دوللار كولەمىندە بولادى دەپ ەسەپتەلگەن. وسىعان بايلانىستى مۇنايدىڭ ورتاشا باعاسى باررەلىنە 85 دوللار دەڭگەيىندە قالىپتاسادى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ورتاشا جىلدىق ناقتى ءوسۋى 3,9 پايىزدى قۇرايدى.

«ينفلياتسيا 2023 جىلى 7,5-9,5 پا­يىز دەڭگەيىندە, 2024 جىلى – 4-5 پايىز, 2025-2027 جىلدارى 3-4 پايىز دەڭگەيىندە بەلگىلەندى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسۋى 2023 جىلعى 4,0 پايىزدان 2027 جىلى 4,2 پايىزعا دەيىن جەدەلدەتىلەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز. نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم 120,7 ترلن تەڭگەدەن 176,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسەدى.

مۇناي ءوندىرۋ 2023 جىلى 92,6 ملن توننانى قۇراپ, 2027 جىلى 99,9 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايادى. ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامى بويىنشا ەكسپورت 80,9 ملرد دوللاردان 84,6 ملرد دوللارعا دەيىن, يمپورت 45,7 ملرد دوللاردان 53,5 ملرد دوللارعا دەيىن وسەدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.

بۇدان كەيىن قارجى ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەرجان ءبىرجانوۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلعا ارنالعان تۇسىمدەر بيىلعى جوس­پاردان 2 ترلن تەڭگەگە ارتىپ 17,8 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن مۇناي تۇسىمدەرىنىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ ازايادى. ماسەلەن, ونى 40,2 پا­يىزدان 2025 جىلعا قاراي ول 21,8 پايىزعا دەيىن تومەندەمەك.

«2023 جىلى مۇناي سەكتورىنان تۇسەتىن تۇسىمدەر 1,4 ترلن تەڭگەگە ازايىپ, 5 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. 2025 جىلعا قاراي ولاردىڭ كولەمى 4,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتكىزىلەدى. ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت مىناداي كولەمدەردە جوسپارلانادى: 2023 جىلى – 2,2 ترلن تەڭگە, 2024 جىلى – 2 ترلن تەڭگە, 2025 جىلى – 1,9 ترلن تەڭگە.

نىسانالى ترانسفەرت كەلەسى جىلعا 1 ترلن تەڭگە جانە 2024 جىلعا 400 ملرد تەڭگە مولشەرىندە ايقىندالعان. مۇنايدان باسقا سالالارداعى تۇسىمدەردىڭ ۇلەسى 2022 جىلعى 59,8 پايىزدان 2025 جىلعا قاراي 78,2 پايىزعا دەيىن وسەدى دەپ جوسپارلانعان», دەدى ە.ءبىرجانوۆ.

بيۋدجەت تاپشىلىعى بيىل ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3,3 پايىزدان 2025 جىلى 2,5 پايىزعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭمەن تومەن­دەۋمەن جوسپارلانىپ وتىر. شىعىستار اعىمداعى جىلدىڭ جوسپارىنا قاراعاندا 2,2 ترلن تەڭگەگە ۇلعايىپ 2023 جىلى 21 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 17,4 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

«ۇشجىلدىق كەزەڭگە ارنالعان رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت جوباسى شىعىس­تارىنىڭ قۇرىلىمى وزگەردى. بۇل بارلىق اعىمداعى نىسانالى ترانسفەرتتى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر بازاسىنا بەرۋگە باي­لانىستى. بۇل رەتتە بەرىلگەن ترانسفەرت­تەردىڭ سالالىق باعىتى ساقتا­لادى. الەۋمەتتىك سالاعا جالپى سيپاتتاعى ترانس­فەرتتەردى ەسكەرە وتىرىپ, اعىمداعى جىلدىڭ جوسپارىنا 2 ترلن تەڭگەگە ۇلعايتا وتىرىپ, 2023 جى­لى 10,6 ترلن تەڭگە كوزدەلگەن», دەدى ە.ءبىر­جانوۆ.

2023 جىلعا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەك­تورىن قولداۋعا ارنالعان بيۋدجەت شى­­عىس­تارى 2,5 ترلن تەڭگە سوماسىندا جوس­­پار­­لانعان. كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ شى­عىس­تارى 2023 جىلعا 2,3 ترلن تەڭگەگە جەتەدى.

«زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. ونىڭ ءبىرىنشى بلوگى دەپۋتاتتار باستاماشىلىق جاساپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە وڭىرلەردى دامىتۋعا باعىتتالعان. ماسەلەن, حالىقتى تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە, گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنە, كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمعا, سونداي-اق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ وبەك­تىلەرىن سالۋعا قوسىمشا شىعىستار كوزدەلگەن. جالپى, 2023 جىلى وڭىرلەرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسە­بىنەن 6,2 ترلن تەڭگە بولىنەدى. بۇل جالپى بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ شامامەن 29,4 پايىزىن قۇرايدى.

تۇزەتۋلەردىڭ ەكىنشى بلوگىن ۇكىمەت ۇسىندى جانە ول پرەزيدەنت جولداۋىن جانە ونىڭ جەكەلەگەن تاپسىرمالارىن قار­جىلاي قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تال­عان. بۇل زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مول­شە­رىن وسىرۋگە, ءبىر جارىم جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمى بويىنشا تولەمدەر كەزەڭىن ۇلعاي­­تۋعا, ءماجىلىس پەن ءماسليحات سايلاۋىن وت­­كى­زۋگە, جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەن­دى شا­را­لارى­مەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە مۇ­گە­دەك ادام­داردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاق­سار­­تۋعا ارنالعان شىعىستار», دەدى ە.ءبىر­جانوۆ.

رەسەيدەن كەلەتىن تاۋارلار 30 پايىزعا قىمباتتادى

بۇدان كەيىن ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ تا بايانداما جاساپ, سالاعا قاتىستى مالىمەتتەرىمەن ءبولىستى. باياندامالار اياقتالعاننان كەيىن دەپۋتاتتار كوكەيدەگى ساۋالدارىن قارشا بوراتتى. العاشقى سۇراققا پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ جاۋاپ بەردى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل گەوساياسي جاعدايعا قاتىستى ينفلياتسيانىڭ جوعارى قارقىنى بۇكىل الەم ءۇشىن پروبلەماعا اينالىپ وتىر.

«اتاپ ايتقاندا, اقش پەن ەۋروپا وداعى سوڭعى 40 جىلداعى ينفلياتسيانىڭ رەكوردتىق دەڭگەيىنە تاپ بولدى. ال ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ءۇشىن ودان دا جوعارى دەڭگەيدە بايقالدى. كورشى ەلدەردە دە ينفلياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيى تىركەلدى, شامامەن 14-15 پايىز. ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا, مينە­رالدى تىڭايتقىشتارعا, ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنا باعانىڭ ءوسۋى جانە كولىك لو­گيس­تيكاسىنىڭ پروبلەمالارى ىقپال ەتتى.

رەسەي يمپورتىنىڭ كۇرت ازايۋىنا بايلانىستى رۋبل دول­لارعا جانە تيىسىنشە تەڭگەگە قاتىس­تى 30 پايىزعا نىعايىپ, تەرىس اسەرىن تيگىزدى. وسىلايشا, رەسەيدەن قازاق­ستانعا كەلەتىن بارلىق يمپورت اۆتومات­تى تۇردە 30 پايىزعا قىمباتتادى. ەلىمىز­دىڭ يمپورتىندا رەسەيدىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا جۋىقتايدى. بۇل تەرىس فاكتورلار­دى بىل­تىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قا­لىپتاس­تىرۋ كەزىندە بولجاي الماعانىمىز انىق», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

پرەمەر-مينيستر ءوز سوزىندە ساراپ­شى­لاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا رەتسەس­سيا كەزەڭىنە دەگەن پىكىرىن العا تارتتى. بۇل رەتتە ۇكىمەت ورتا مەرزىمدى پەرسپەك­تيۆادا تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋعا با­عىتتالعان ساياساتتى جۇزەگە اسىرىپ جات­قان كورىنەدى.

«ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ ينفلياتسيانى تەجەۋ بويىنشا كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. بۇل تۇرعىدا جۇيەلى ءارى جەدەل شارالار ەسكەرىلگەن. جۇيەلى شارالار ىشكى نارىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جوس­پارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. اسىرەسە تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ 55 پايىزى ينفلياتسياعا ۇشىرادى. سوندىقتان بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى ونەركاسىبىن قارجىلاندىرۋدى ەكى ەسەگە ۇلعايتتىق. ناتيجەسىندە, 9 قورىتىندىسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 7 پايىزعا وسكەنىن كورىپ وتىرمىز. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا ناقتى ماندە 7,5 پايىزعا ءوستى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ۇكىمەت باسشىسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردا ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا 25 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 734 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىڭ اراسىندا 440 جوبا يمپورتتى الماس­تىرۋعا باعىتالعان. بيىل 158 جاڭا ونەركاسىپتىك ءوندىرىس نىسانى ىسكە قوسى­لادى.

قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسقاندارعا راقىمشىلىق جاسالادى

جالپى وتىرىستا «راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. بۇل قۇجات پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاڭتار وقيعاسىنا قاتىس­قان­دارعا راقىمشىلىق جاساۋعا بايلانىستى تاپسىرماسىنا سايكەس ازىرلەنگەن.

«كوپشىلىگىمىز قاڭتار, اقپان ايلا­ر­ىندا تەرگەۋ يزولياتورلارىنا بارىپ, ۇستالعاندارمەن كەزدەستىك. تەرگەۋ­شىلەر مەن ۇستالعانداردىڭ تۋىستارى, قوعام بەلسەندىلەرى اراسىندا باي­لانىس ۇيىمداستىردىق. ءبىز سونىڭ ىشىن­دەگى جاستاردىڭ نەگىزگى بولىگى قىلمىس­كەر­لەردىڭ, تارتىپسىزدىكتەردى ۇيىمداستى­رۋ­شىلاردىڭ قولشوقپارى بولعانىنا كوز جەتكىزدىك. ولار قاتتى وكىنىپ, ءوز كىناسىن مويىندادى.

ايتا كەتۋ كەرەك, العاشقى كۇندەردەن باستاپ پرەزيدەنتىمىز وسى قايعىلى وقي­عا­لاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتقا­نىنا ەرىپ, تۋرا جولدان تايعاندارعا اياۋشى­لىق تانىتۋعا شاقىردى. مەملەكەت اۋىر قىلمىس جاساماعان قاتىسۋشىلار ءۇشىن جا­زانى جەڭىلدەتتى. بۇگىنگى تاڭدا 1 060 ادام سوتتالدى, ولاردىڭ تەك 106-سى ناق­تى باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جا­س­ا­عان ءماجىلىس دەپۋتاتتى گۇلنار بيجا­نوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, قاڭتار ايىندا زارداپ شەككەندەرگە كەلتىرىلگەن زالال وتەلىپ جاتىر, الەۋمەتتىك, قارجىلىق جانە وزگە دە كومەك كورسەتىلىپ وتىر.

«بۇل جۇمىسقا «قازاقستان حالقى­نا» قورى دا قاتىسىپ جاتىر. ءبىز, پارل­امەنت دەپۋتاتتارى ۇندەۋدى قولداپ, كونستي­تۋ­تسيالىق وكىلەتتىكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, وسى زاڭ جوباسىندا قۇقىق بۇزۋشى­لىق­تار مەن قىلمىستار جاساعان قاڭتار وقيعالارىنا قاتىسۋشىلارعا قاتىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىن ىسكە اسىرۋدى ۇسىنامىز», دەدى دەپۋتات.

زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە توقتالساق, ونىڭ اياسىندا راقىمشىلىققا ىلىككەن ازاماتتار توبى انىقتالدى. ول ءۇشىن ناقتى ۋاقىت ارالىعى بەلگىلەندى. بۇل تۇرعىدا 4-7 قاڭتار ارالىعى قامتىلدى.

«قىلمىستىق كودەكستىڭ ءاربىر ادام بويىنشا ناقتى باپتارىن كورسەتە وتىرىپ, وسى وقيعالارعا قاتىستى بارلىق ىسكە تال­داۋ جاسالدى. قۇجاتتا قىلمىستىق تەرىس قى­لىقتار مەن اۋىرلىعى از ورتاشا قىل­مىس ءۇشىن جازادان بوساتۋ ەسكەرىل­گەن. اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس  جاساعاندار ءۇشىن مەرزىمدى قىسقارتۋ كوزدەلگەن. اۋىر قىلمىستار ءۇشىن سوت تا­عايىنداعان مەرزىمنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى, ال اسا اۋىر قىلمىستار مەرزىمىنىڭ جارتىسى قىسقارادى», دەدى گ.بيجانوۆا.

بۇل رەتتە ەگەر سوتتالعانداردىڭ «را­قىم­شىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ قولدا­نىسقا ەنگىزىلگەن ساتتەگى جازاسىن وتەۋ مەر­زىمى ءبىر جىلدان از بولسا, نەگىزگى جازا ونىڭ بۇكىل وتەلمەگەن مەرزىمىنەن قىسقار­تىلادى. سونىمەن قاتار تەرروريستەر, ەكس­ترەميستەر, رەتسيديۆيستەر, تارتىپسىز­دىكتەردى ۇيىمداستىرۋشىلار جانە ازاپتاۋلار جاساعان ادامدارعا راقىمشىلىق جاسالمايدى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت ناقتى ايتقان بولاتىن.

«الدىن الا جاسالعان ەسەپتەۋ بويىنشا وسى كەزەڭدە راقىمشىلىق 1,5 مىڭعا جۋىق ادامعا جاسالادى. زاڭ جوباسىن ىسكە اسىرۋ قوسىمشا قارجىلىق شىعىنداردى قاجەت ەتپەيدى جانە تەرىس ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق سالدارعا اكەپ سوقپايدى», دەدى گ.بيجانوۆا.

دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين تالقى­لاۋ بارىسىندا قىزمەتىن اسىرا پاي­دا­لانعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىز­مەتكەرلەرىنە راقىمشىلىق جاساۋ ماسەلەسىن كوتەردى. دەپۋتات قاڭتار وقيعا­سىنا قاتىسقانداردى ازاپتاعاندار جازادان قۇتىلىپ كەتە مە دەپ الاڭداۋ­شى­لىق ءبىلدىردى. ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن باس پروكۋ­روردىڭ ورىنباسارى اسەت شىن­داليەۆ راقىمشىلىق ازاپتاۋمەن اينا­لىسقان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەت­كەرلەرىنە قولدانىلمايتىنىن جەتكىزدى.

«قازىرگى تاڭدا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن 49 ادام جاۋاپقا تارتىلىپ جاتىر. ونىڭ بىرەۋى عانا راقىمشىلىققا ىلىگۋى مۇمكىن. ءىس سوتقا جىبەرىلگەن جوق. ول 432-باپ بويىنشا, ياعني قىلمىستى جاسىرۋ بويىنشا كۇدىك­كە ىلىنگەن. قالعاندارى ازاپتاۋ, قۇزىرە­تىن اسىرا پايدالانۋ بويىنشا جاۋاپ­قا تارتىلعان. ولارعا راقىمشىلىق قول­دانىلمايدى», دەدى ءا.شىنداليەۆ.

تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار زاڭ جوباسىنا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ راقىمشىلىق ءوز قاتەسىن مويىنداعان جانە قىلمىسى ءۇشىن كەشىرىم سۇراعان ادامدارعا عانا جاسالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

«ارادا ۋاقىت وتە كەلە, راقىمشىلىق جاسالعاننان كەيىن قاڭتار وقيعالارىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ءىس-ارەكەتىن ءارتۇرلى پايىمدايتىندار, ءتىپتى ءوزىنىڭ وتانىندا ويران سالىپ, ءوز  ەلىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتۋعا شاق قالعانداردى ەسكى رەجىم­مەن كۇرەسكەرلەر قاتارىنا قوسۋعا تىرىسۋدان دا تايىنبايتىندار تابىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇنى ارنايى ايتۋ ماڭىزدى», دەدى س.ابدراحمانوۆ.

تۇرالاعان تۋريزم

بۇدان كەيىن ماجىلىستەگى دەپۋتاتتار توبىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى جاۋاپ بەردى. ساۋالدى ەلنۇر بەيسەنباەۆ وقىپ بەردى.

«ەلىمىزدەگى تۋريستىك سالانىڭ جۇيەلى دامىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق وڭ اسەرىن كۇتكەلى ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ءار­دايىم قازاقستانداعى ءتۋريزمنىڭ تۇراقتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسەلەلەر مەن قيىندىقتار تاۋسىلار ەمەس. مىسالى, تۋريست بولسا – مارشرۋت جوق, مارشرۋت بار دا – ينفراقۇرىلىم جوق, ينفراقۇرىلىم بولسا – ۇسىناتىن ءونىم جوق. بىرەۋى بولسا, بىرەۋى جوق, شاماسى بۇل سالادا جۇيەلى جۇمىس جوق», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ترانسپورتتىق جۇيە رەتتەلمەۋى سالدارىنان, سالا دامىماي وتىر. ونىڭ ىشىندە, اۋە جولدارىمەن ساياحاتتاۋ ساپارلارى بويىنشا شاعىمدار كوپ.

«قازاقستان تەمىرجولىنىڭ تۋريزمدىك باعىتتاردى دامىتۋعا قاۋقارى دا, نيەتى دە جوق سياقتى كورىنەدى. بۇل كومپانيا ەلدەگى مونوپوليست بولا تۇرا, ءوزىنىڭ باس­تى باعىتىن جۇك تاسىمالداۋعا ارناعان. ال حالىق قولداناتىن ۆاگونداردىڭ ساپاسى ناشار, ينتەرمودالدى تاسىمالداۋ تاجىريبەسى جوق, تۋريستىك كلاستاعى پو­يىزدار تۋرالى ايتپاي-اق قويالىق», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.

سپيكەر اۆتوكولىك جولدارىنىڭ جاعدايى دا سىن كوتەرمەيتىنىن جەتكىزدى. ماسەلەن, ەلىمىز بويىنشا ەڭ كەمىندە 4 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن 166 باعىت بويىنشا اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋ قاجەت. سونداي-اق دەپۋتات Kids go free باعدارلاماسىنىڭ دا ءتيىمدى جۇزەگە اسپاي وتىرعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.

دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالىنا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ جاۋاپ بەردى. سالاداعى جاڭاشىلدىقتارعا توقتالعان ۆەدومستۆو باسشىسى نەگىزگى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى.

«Kids go free جوباسى اياسىندا 1300-گە جۋىق بالا تەگىن رەيسپەن قامتاماسىز ەتىلدى. بىراق جوسپار بويىنشا 100 مىڭ ەمەس, 12 مىڭ بالاعا بەرۋدى جوسپارلادىق. جىل اياعىنا دەيىن بۇل كورسەتكىش ەكى مىڭنان اسادى دەپ سەنەمىز», دەدى د.اباەۆ.