اسا جاقىن ارالاسپاساڭ دا, ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن جاندار بولادى. ولاردىڭ ادامدارمەن قارىم-قاتىناسىنان پاراساتتىلىق, قاراپايىمدىلىق پەن بيىك مادەنيەت ەسىپ تۇرادى. كەڭەس نوكين شىنايى بولمىسىمەن اينالاسىنا شۋاق شاشىپ جۇرەتىن, ءوزىن دە قۇرمەتتەتە الاتىن ازامات بولاتىن. اقتوبە ءوڭىرىنىڭ كوپتەگەن اۋدانىندا شارۋاشىلىق قىزمەتىن اتقارىپ, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە 22 جىل بويى جۇمىس ىستەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا باسشىلىق ەتكەن.
ءتورت مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, «پاراسات» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, اقتوبە قالاسىنىڭ, ويىل, تەمىر اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, 1927 جىلى ويىل اۋدانىنىڭ التىقاراسۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى اشتىق جىلدارىنا تاپ كەلىپ, سول ۋاقىتتا تۋعان ەكى اپايىنان, ون جاسىندا اكەسىنەن ايىرىلعان. جەتىمدىكتى, قيىندىقتى باسىنان وتكەرگەن. ەتى تىرىلىگىمەن تەمىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندا وقىپ, كەڭشاردىڭ قارا جۇمىسىنا ارالاسادى. كەڭەس نوكيندى زامانداستارى ادىلدىگى ءۇشىن زور قۇرمەت تۇتسا, ادام تاعدىرىنا اسا جاۋاپتىلىقپەن, تۇسىنىستىكپەن قارايتىنى ونىڭ بىلىكتى باسشى ەكەندىگىن دالەلدەيدى. وسىنىڭ ءبارى – زاماننىڭ قيىندىعىن ەڭسەرە ءجۇرىپ, ەلدى باسقارۋعا جەتكەن تۇلعالاردىڭ بارىنە ورتاق قاسيەت. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كادرلىق مەكتەبى مامانداردى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مەن جۇرتشىلىقپەن ءتىل تابىسا الۋ قابىلەتىنە, ىسكەرلىگىنە قاراي ىرىكتەپ الاتىن. جۇمىسقا قابىلدانعان جاس مامانداردىڭ قارىمىن تانىپ, ايىرا ءبىلۋ ءۇشىن دە باسشىنىڭ كورەگەن بولۋى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى باسشىنىڭ ارەكەتىنەن قوعام زارداپ شەكپەۋگە ءتيىس. ءوزى ەرىنبەي-جالىقپاي ەل ءىشىن ارالاپ, ەڭبەك ادامدارىمەن كەزدەسكەندە دە مامان تاڭداپ جۇرەتىن.
ك.نوكين – ەلىن سۇيگەن ازامات بولدى. ازامات – قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتى ءسوزى, ەلىنە پايداسى تيگەن, جۇرتىنا قامقور, ادال ەڭبەگىمەن كوزگە تۇسكەندەردى ازامات دەيدى. ازاماتتىڭ جولى –بەينەتتى جول. وعان قاي كەزەڭدە دە ەلدىڭ جۇگى مولىنان ارتىلادى, كوتەرە ءبىلۋ وعان ۇلكەن سىن. ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا سەرگەك قاراپ, ءاربىر ماڭىزدى ءىستى شەشۋدە زەرەكتىك پەن العىرلىق, ادىلدىك پەن وتكىرلىك تانىتۋ ناعىز باسشىعا لايىق قاسيەت بولسا, كەڭەس نوكين وسى تالاپتارعا لايىق بولعان جانە ازاماتقا ءتان اسىل قاسيەتتەردى بويىنا جيناقتاعان جان ەدى.
اقتوبە وبلىسى ەلىمىزدە قاراعاندى وبلىسىنان كەيىنگى اۋماعى ۇلكەن ءوڭىر. اۋدانداردىڭ اراسى وتە شالعاي, وبلىس شەكاراسىنىڭ ءبىر شەتى – اياققۇم, مويىنقۇم, ءبىر شەتى ماتايقۇم, سام, ويماۋىت, وڭتۇستىگىندە ءتاۋىپ, نۇراعا كەلىپ تىرەلەدى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى حاتشىسى كەڭەس نۇرمۇحامەد ۇلى ادام اياعى سيرەك باساتىن قيىرداعى شارۋاشىلىقتاردى سان مارتە ارالاپ شىعاتىن. جاز ايلارىندا كومسومول, قوبدا, مارتوك اۋداندارىنىڭ ەگىس القاپتارىن, ال قىستا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ويىل, تەمىر, شالقار, بايعانين, ىرعىز اۋداندارىن ارالايتىن.
اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا قول جەتكەن تابىستارى ول زاماندا دا وڭايعا تۇسپەگەن. كەڭەس نوكين سىرت كوزگە سابىرلى دا سالقىنقاندى بولىپ كورىنگەنىمەن, جۇمىسقا وتە تالاپشىل ەدى. ەڭبەك ادامدارىنا قۇرمەتپەن قاراپ, ولاردىڭ ءاربىر ەسكەرتپەسىن نازاردا ۇستاپ, شارۋالارىنىڭ شەشىلۋىنە كوپ جاردەمدەسكەن. قىزمەتتەستەرى كەنەكەڭدى تەرەڭ ويلاپ, تەگەۋرىندى سويلەيتىن, ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلدايتىن, ءپرينتسيپشىل ازامات دەپ بىلگەن. جاقسى جولداس, ۋادەگە بەرىك باسشىنىڭ قىزمەت دارەجەسىنە قاراماي ءوز ويىن, پىكىرىن تۋرا ايتاتىن دەپ ەسكە الادى. سوندىقتان دا كەڭەستىك جۇيەنىڭ پارتيا قىزمەتكەرى بولسا دا, ءوز پىكىرىن جاريالاۋدان جاسقانباعان, كوڭىلگە تۇيگەن ويلارىن باتىل ايتا بىلگەن. بۇل تۋرالى اقتوبەلىك اناربەك نيات ۇلى بىلاي دەيدى: «كەڭەس اعايدى ءبىر كورگەن جان مىنەزى قاتتىلاۋ, بىربەتكەي دەپ قابىلدايدى. الايدا ونىڭ جۇرەگى جىلى, جەتىم-جەسىرلەرگە قايىرىمدى, وتىرىككە جانى قاس ەدى. ول كىسىدە كەز كەلگەن ادامنىڭ بويىنان تابىلا بەرمەيتىن تەكتىلىك بايقالاتىن. عيبرات الارلىق اڭگىمەلەردى كوپ ايتاتىن. بالا, نەمەرەلەرىن قازاقشا تاربيەلەپ, ولارعا ءوزى ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ وتىرۋشى ەدى. ول كىسىنىڭ الدىنا بارار بولساق, قۇددى ءبىر ەمتيحان تاپسىراتىنداي دايىندالاتىنبىز. اسىرەسە قازاقشاعا شورقاق جولداستارىمىز قاتتى قينالاتىن».
كەڭەس اعانىڭ ءۇيى تۇتاس كىتاپحانا بولاتىن. الەم كلاسسيكتەرى مەن قازاق ادەبيەتىنىڭ ىلگەرى-كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارى جيناقتالعان اسا باي كىتاپحاناسىنا قولعا تۇسە بەرمەيتىن سيرەك كىتاپتاردى تاپسىرىسپەن الدىرىپ جۇرەتىنىن زامانداستارى قىزىعا ايتاتىن. كىتاپتى ءسان ءۇشىن جينامادى.
ول قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆپەن ەكى رەت كەزدەسكەن. بىرىندە ونى شالقاردان كۇتىپ العان, ەكىنشىسىندە ول جازۋشىمەن اقتوبەدە كەزدەسكەنىندە وقىعان دۇنيەلەرىن ايتىپ, ادەبيەتكە قاتىستى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپتى. شىنىندا ول زامان قازاقتىڭ ەل باسقارعان ازاماتتارىنىڭ تەك قانا ورىسشانى العا شىعارىپ, قازاق ءتىلىن قاعاجۋ قالدىرعان ۋاقىتى ەدى عوي. ايگىلى جازۋشى شەنەۋنىكتەردىڭ اراسىنان ءوزىنىڭ كەڭەستەي ناعىز وقىرمانىن تاپقانىنا قاتتى قۋانىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپتى. كەڭەس اعا زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆپەن دە بىرنەشە مارتە جۇزدەسىپ, سۇحباتتاسقان.
ابزال اعامىز سالاماتتى ءومىر ءسۇرىپ, اينالاسىنا جاقسى جانداردى جيناي ءبىلدى. اتاقتى قازىبەك بي:
«قاتىنىڭ جامان بولسا
بۇل جالعاننىڭ توزاعى ەمەس پە!
بالاڭ جامان بولسا,
كورىنگەننىڭ مازاعى ەمەس پە!
تۋعان بالاڭ جاقسى بولسا,
ءتان مەن جاننىڭ شىراعى ەمەس پە!
العان جارىڭ جاقسى بولسا,
جيعانىڭ مەن مەيمانىڭنىڭ تۇراعى ەمەس پە؟!» دەگەن ەكەن.
بۇل راس ءسوز. ءبىز كوپ جاعدايدا ەستىگەن, ايتقان ءسوزىمىزدىڭ ءمان-مازمۇنىنا تەرەڭدەي بەرمەيمىز. بۇرىنعىلار ءسوزدىڭ ىشكى مانىنە, كىمگە نەمەسە كىمدەرگە ارنالعاندىعىنا, نەنى كوزدەيتىنىنە, تۇپكى سىرى مەن مانىنە ۇڭىلە بىلگەن, ءسوز پاراساتىن, ءتىلدىڭ ء(سوزدىڭ) فيلوسوفياسىن ۇعىنا العان. جوعارىداعى ولەڭ جولدارى ازامات ءۇشىن جارى مەن بالاسىنىڭ جاماندىعى قانداي ازاپتى ەكەندىگىن مەڭزەپ تۇر. كەڭەس اعا جارى جاميعاشپەن جاراسىمدى عۇمىر ءسۇردى, ولارعا قاراپ بالالارى بوي تۇزەدى. قازاقتا: «جاقسى بولسا ۇرپاعىڭ, ومىرگە قايتا تۋارسىڭ», دەگەن ءسوز بار. كەڭەستىڭ ۇل-قىزدارى وسىنىڭ ايعاعى. بالالارى, ەلگە تانىمال ازاماتتار – سەرىك پەن پاتريس اكەلەرىن بىلايشا ەسكە الادى: «اكەمىز مىنەزى ورنىقتى, ادامگەرشىلىگى مول, جۇرتقا قايىرىمدى, بالاعا مەيىرىمدى, جومارت, وتە ۇستانىمدى ادام بولدى. ءوزىن دەمالىس كۇندەرى عانا كورەتىنبىز. ويتكەنى جۇمىسقا وتە ەرتە كەتىپ, كەش ورالادى, كوبىنەسە اۋىلداردى ارالاپ كەتەدى. اكەمىز ۇيگە كەلگەندە ءبىز ۇيىقتاپ جاتامىز. ءۇيدىڭ شارۋاسىمەن, ءبىزدىڭ تاربيەمىزبەن نەگىزىنەن انامىز اينالىستى. اتا-انامىز «بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاما, سۇرانشاق بولما, باستاعان ءىسىڭدى ءوزىڭ اياقتا, كىسىگە قيانات جاساما» دەپ ايتىپ وتىراتىن. اكەمىز «ادامگەرشىلىگىڭ, كىسىلىگىڭ بولسىن, ەڭبەكشىل بولىڭدار», دەپ اماناتتاعان وسى ءۇش قاسيەت – ءبىزدىڭ دە ۇستانىمىمىز», دەيدى.
ومىرلىك جارى, بالالارىنىڭ اناسى –جاميعاشتىڭ ومىردەن ەرتەرەك ءوتۋى كەڭەس اعاعا قاتتى سوققى بولىپ ءتيدى. ولار جاستاي قوسىلىپ, ءومىر بويى ءبىرىن-ءبىرى ىشتەي ۇعىنىسىپ, سىيلاسىپ وتكەن جاندار ەدى. «اكەمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى بىزدەرگە ۇلكەن ونەگە بولىپ قالدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە يە بولعان جىلدارى نەمەرەلەرىن قازاق بالاباقشالارى مەن قازاق مەكتەپتەرىنە وقىتۋعا بەرىپ, ۇيدە تەك قازاقشا سويلەۋدى داستۇرگە اينالدىردى», دەيدى بالالارى.
بابالارىمىز ادامگەرشىلىك قاسيەتتىڭ بەس قاعيداسىن ەستە جوق ەسكى زاماننان بىزگە جەتكىزگەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – بىرەۋگە ورىنسىز ءتىل تيگىزبەۋ. مۇنى «اقىل – دوس, اشۋ – دۇشپان» دەپ تامسىلدەگەن. ەكىنشىسى – ادەپتىلىك. اتالارىمىز ادەپتەن اسپاي, كىشىلىك كورسەتۋ ارقىلى كوسەم بولعان. مۇنى مامىلەگەرلىكتىڭ دارا جولى دەۋگە بولادى. ءۇشىنشىسى – «سەن وزگەگە كۇدىكتەنبە, وزگەلەر سەنەن كۇدىكتەنبەسىن». باسقاشا ايتقاندا, «يمان جيام دەسەڭ, پيعىلىڭدى تازا ۇستا» دەگەن ءتامسىل. ءتورتىنشىسى – نە ىستەسەڭ دە ويلانىپ ءىس قىل, باستاعان شارۋانى اياعىنا دەيىن تياناقتى جەتكىزە ءبىل. ول سەنىڭ – ىرىسىڭ. بەسىنشىسى – بىرەۋگە قيانات جاساما, ودان ارتىق كۇنا جوق. وسىدان ساقتانا ءبىل دەگەن. وسى بەس ادامگەرشىلىك قاسيەتتىڭ بارلىعى قازاقتىڭ دانالىق مەكتەبىنەن ءتالىم العان كەڭەس اعانىڭ بويىنان تابىلدى. قازاق ويشىلى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى ادام بولمىسىن سارالاي كەلە:
«قايتادان قايىرىلىپ قاۋىمعا كەلمەيسىڭ,
بارىڭدى, ءنارىڭدى تىرلىكتە بەرگەيسىڭ.
عيبرات الار ارتىڭا ءىز قالدىرساڭ,
شىن باقىت – وسىنى ۇق, ماڭگىلىك ولمەيسىڭ!», دەپ وسيەت قالدىرعان.
حالقىنا قىزمەت ەتۋدى مانساپ ەمەس, پارىز دەپ ۇعىنىپ, ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدىرعان ابزال اعالارىمىزدى «قايران, ازاماتىم-اي!» دەپ ەسكە الىپ جاتقانىمىزدىڭ ءوزى ەلدىگىمىزدىڭ ايعاعى. ولاي بولسا, تاعىلىمدى عۇمىر كەشىپ, سانالى عۇمىرىن تۋعان ەلىنىڭ وركەندەۋىنە جۇمساعان ازاماتتىڭ ونەگەلى ءومىر جولى مەن تىندىرعان ىستەرى جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولىپ قالا بەرمەكشى.
التاي تايجانوۆ,
اقتوبە وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور