پرەزيدەنت سايلاۋى: دوداعا قوسىلعاندار

20 قاراشا – ەلىمىزدە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى. ماڭىزدى ناۋ­قان جاقىنداعان سايىن سايلاۋعا بەيجاي قارايتىن ازاماتتاردىڭ ءوزى كانديدات­تاردىڭ مۇمكىندىگىن سارالاپ, وزدىگىنشە تون ءپىشىپ جاتىر. بۇل سايلاۋدىڭ بۇ­رىنعىلاردان ەرەكشەلىگى سول, جەڭىسكە جەتكەن كانديدات ەلدى جەتى جىل باسقارادى جانە ول ەڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتى ءبىر-اق مەرزىم اتقارادى, قايتا سايلانا المايدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتتىگىنە كانديداتتاردى ۇسىنۋ كەزەڭى 2022 جىلعى 11 قازاندا ساعات 18.00-دە اياقتالعانى بەلگىلى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا ۇسىنۋ كەزەڭىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىكتەر ۇسىنعان 12 كانديداتتىڭ قۇجاتتارى تاپسىرىلعان. الايدا كەيبىر تالاپقا ساي بولماۋى سەبەپتى ءۇش ۇمىتكەردىڭ قۇجاتتارى تىركەۋگە قابىلدانعان جوق. ولار: حايرۋللا عابجاليلوۆ, تالعات ەرعاليەۆ جانە فاتيما بيزاكوۆا. العاشقىسى وزبەكستاندا دۇنيەگە كەلگەن. ياعني تۋمىسىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولىپ تابىلمايدى. ال تالعات ەرعاليەۆتەن قابىلدانعان قۇجاتتاردى ارنايى ورگاندار ارقىلى تەكسەرۋ بارىسىندا ونى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جۇمىس ءوتىلى جەتكىلىكسىز ەكەنى انىقتالعان. ونىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردا جۇمىس تاجىريبەسى نەبارى 3 جىل 4 اي. سونىمەن قاتار ونىڭ كانديداتۋراسىن زاڭدى ۇيىم ۇسىنعان. تالاپقا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر ازامات سايلاۋعا زاڭدى ۇيىم اتىنان تۇسپەۋگە ءتيىس. وسى رەتتە تالعات ەرعاليەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 55-بابى 1-تارماعىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس كەلمەيدى دەپ تانىلدى. فاتيما بيزاكوۆانىڭ دا مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جانە سايلانبالى مەملەكەتتىك لاۋازىم­دارداعى جۇمىس ءوتىلى جوق ەكەن. ايتا كەتسەك, بۇل ۇمىتكەردىڭ كانديداتۋراسىن «تاجىريبەلىك پسيحولوگيا» قوعامدىق بىرلەستىگى ۇسىنعان بولاتىن. جۇرتشىلىق كانديداتتى دا, ونى ۇسىنعان بىرلەستىكتى دە بۇرىن ەستىمەدىك دەپ تاڭدانىسىن جاسىرماعان ەدى.

پرەزيدەنت بولۋعا ۇمىتكەرلەرگە قويى­لاتىن تالاپتار ءاۋ باستا جاريا­لاندى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەلەرى ءتيىستى اقپاراتتى تاراتتى. ىزدەسەڭ, عالامتوردا تاپتىش­تەپ جازىلعان ءبارى. سوندا دەيمىز-اۋ, قۇجات­تارىن جيناۋعا كىرىسكەن الگى ءۇش كانديدات تالاپتارعا باسا ءمان بەرمەگەن بە؟ پرە­زيدەنت بولۋعا ءوزىن لايىقتى كورسە, تالاپتاردى ءبىر ءسۇزىپ شىعۋى كەرەك ەدى عوي. بۇل كوبىنە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جانە سايلانبالى مەملەكەتتىك لاۋازىمدارداعى جۇمىس وتىلىنە بايلانىستى اڭگىمە. ال «تۋمىسىنان رەسپۋبليكا ازاماتى بولۋ كەرەك» دەگەن تالاپقا قارسى پىكىر ايتاتىندار كەزدەسەدى. بۇگىندە الەمگە تارىداي شاشىلعان جەتى ميلليونعا جۋىق قازاق بار. اراسىندا ءبىلىمدى دە بىلىكتى ازاماتتار جەتەرلىك. سوندا ولاردىڭ پرەزيدەنت بولىپ ەلىن وركەندەتۋگە قۇقى جوق پا؟ ءجا, بۇل – قۇزىرلى ورگانداردىڭ, الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە.

سونىمەن ءدۇبىرلى دوداعا قوسىلعان 9 كانديدات تۋرالى نە بىلەمىز؟

مەيرام قاجىكەن – پاۆلودار وبلىسى, ماي اۋدانىنىڭ تۋماسى. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ەڭبەك جولىن تۋعان جەرىندە ينجەنەر-گيدروتەحنيك بولىپ باستاعان. ءار جىلدارى پاۆلودار وبلىس­تىق ەكونوميكا دەپارتامەنتىنىڭ باس­تىعى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ كەڭسەسىندە ۇكى­مەت باسشىسىنىڭ كەڭەسشىسى, ءوندىرىس جانە ينف­راقۇرىلىم سالاسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قازاقستان يندۋستريانى دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىز­مەتتەرىن اتقارعان. الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق جۇيە تۋرالى كىتاپ تا جازىپ ۇلگەرگەن. مەيرام قاجىكەن رەسمي تۇردە تىركەلىپ, سايلاۋ دوداسىنا قاتىساتىن بولدى.

ەسىمىنە جۇرت ەلەڭ ەتكەن جيگۋلي دايراباەۆ قازاق كسر-ءى جوعارعى كەڭەسى XII شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. اتالعان شاقىرىلىم دەپۋتاتتارىنىڭ جۇمىس ىستەگەن كەزەڭى تاريحي كەزەڭ دەسەك ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ولار ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى, تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭدى, ەلدىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىن, مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ بەكىتىلۋى سياقتى ماڭىزدى قۇجاتتاردى قابىلداعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ج.دايراباەۆ بۇگىندە اۋىلداعىلاردىڭ جوعىن جوقتاپ, سايلاۋعا دا سولاردىڭ ۇسىنۋىمەن ءتۇسىپ وتىر. «اۋىل» پارتياسىنىڭ ۇمىتكەرى دە رەسمي تىركەۋدەن ءوتتى.

وپپوزيتسيا وكىلى سانالاتىن نۇرلان اۋەسباەۆ تۇركىستان وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ۇزاق جىلدار اكىمدىكتەردە ءتۇرلى قىزمەتتەر اتقارعان. ونى «جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى» قوعام­دىق بىرلەستىگى ۇسىندى. بۇل – 2006 جىلى 10 قىركۇيەكتە قۇرىلعان قازاق­ستانداعى وپپوزيتسيالىق باعىتتاعى ساياسي پارتيا.

ال نۇرجان التاەۆ ەڭبەك جولىن وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتىندە پرورەكتور بولىپ باستا­عان. ودان سوڭ ىشكى ىستەر مينيستر­لىگىن­دە ءبو­لىم باسشىسى, كەيىن ءتۇرلى باسقار­مادا, كاسىپورىندا جۇمىس ىستەگەن. وڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسى كاسىپكەرلەر پالاتا­سىنىڭ ديرەكتورى بولعان. اۋىل شارۋا­شى­لىعى ۆيتسە-ءمينيسترى, ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى لاۋازىمىندا قىزمەت ىستەگەن. نۇرجان التاەۆ – تاەكۆاندودان قارا بەلبەۋ يەگەرى.

پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ايەلدەردىڭ ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرەتىن 48 جاستاعى قاراقات ابدەننىڭ ماماندىعى ەكونوميست-ماركەتولوگ, الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن تامامداعان. استانا قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. ەلورداداعى بىرنەشە بوبەكجايعا جەتەك­شىلىك ەتەدى. «سەن قازاقتىڭ قىزى­سىڭ. ماقتان ەت!» اتتى كىتابى جارىق كورگەن. ال سالتانات تۇرسىنبەكوۆا تانىمال قۇقىق قورعاۋشى. قازاقستاندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى زاڭداردىڭ قابىلدانۋىن جاقتايدى.

سايلاۋعا قاتىسۋعا ءاۋ باستا ءۇش ايەل كانديدات نيەت بىلدىرگەن بولاتىن. بىرەۋى ساياسي دودادان شىعىپ قالدى. ايەلدەردىڭ پرەزيدەنت بولۋىنا ءبىزدىڭ قوعام دايىن با؟ بۇل ءۇردىس قالىپتى جاعداي ما؟

 – 2019 جىلى وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىندا «اق جول» پارتياسى اتىنان ايەل كانديدات تىركەلگەن ەدى. بيىل ءۇش ايەل نيەت ءبىلدىردى. جالپى, بۇل ءۇردىس باتىس ەلدەرىندە كەڭ تاراعان. ءبىزدىڭ ەلدە ونى ەكىجاقتى قاراستىرۋعا بولادى. باسشىلىق قىزمەتتەردە ايەلدەردىڭ پايىزدىق ۇلەسى ارتۋى قازاق قىزدارىنا, جالپى ايەل قاۋىمىنا جىگەر بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇل رەتتە كەيىنگى جىلدارى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا باسشى رەتىندە ايەلدەردى تارتۋ,  سايلاۋ تىزىمدەرىندە ايەلدەردىڭ ۇلەسى 30 پايىزدى قۇراۋىنا ماڭىز بەرىلىپ وتىر. ەكىنشىدەن, شىعىس حالقىنىڭ مەن­تالي­تەتى بويىنشا ايەلدەردىڭ بيلىككە كەلۋىن قولدامايتىندار دا بار. نە دەسەك تە, ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ ەلدىڭ ساياسي ومى­رىنە بەلسەندى ارالاسۋى الەمدىك تەن­دەن­­تسياعا ساي قالىپتاسىپ كەلە جاتىر دەۋگە نەگىز بار, – دەيدى ۇلتتىق قۇرىل­تاي مۇشەسى, سايا­ساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ.

پرەزيدەنتتىككە تاعى ءبىر كانديدات – جۇماتاي اليەۆ. ول فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. ەڭبەك جولىن الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىندا وقىتۋشى بولىپ باستاعان. كەيىن پارتيالىق جۇمىستاردى اتقارعان. ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى, رەكتورى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان. III, II دارەجەلى «بارىس» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان. نەمىس, اعىلشىن, ورىس جانە قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن.

باقىت جاڭاباەۆتى «قازاقستان فۋتبول اۋەسقويلارى ليگاسى» قوعامدىق بىرلەستىگى ۇسىندى. «بۇل كانديدات تۋرالى عالامتوردىڭ وزىندە ەشقانداي اقپارات جوق» دەپ جۇرتشىلىق اڭ-تاڭ. ۇمىتكەر جاڭاباەۆتىڭ جاڭاشىلدىعى وسىندا بولار.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتى سايلاۋعا حالىقتىق كواليتسيا ۇسىنعانى بەلگىلى. ياعني ىشىندە «اmanat» پەن «اقجول» بار, بىرنەشە پارتيا مەن بىرلەستىك اتىنان ۇسىنىلىپ رەسمي تىركەۋدەن ءوتتى.

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»

«كانديداتتاردىڭ مۇمكىندىگى قان­داي؟» دەگەن ساۋالدى ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆكە قويعان ەدىك.

– كانديداتتاردىڭ مۇمكىندىگىن سارالا­ساق, ارينە, قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ باسىمدىعى جوعارى. ونىڭ ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت حالىقتىق كواليتسيا اتىنان سايلاۋعا ءتۇسۋى, وزگە دە ساياسي كۇشتەرگە يە بولۋى باسقا ۇمىتكەرلەردەن مۇمكىندىگى الدەقايدا جوعارى ەكەنىن ايقىنداپ تۇر. ودان كەيىن مەيرام قاجىكەندى ۇسىنعان «امانات» قازاقستان كاسىپوداقتار دوستاستىعى» رەسپۋبليكالىق بىرلەستىگىن اتاپ وتكەن ءجون. اتالعان ۇيىمنىڭ ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە از بولسا دا ءوز فيليالدارى بار. وزدەرىنىڭ مۇمكىندىگىن تولىعىمەن جۇزەگە اسىراتىن بولسا ۇلكەن كۇشكە يە دەپ ەسەپتەيمىن. بۇگىندە ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ كوبىندە كاسىپوداقتار بار. قازىرگى كەزدە قاراپايىم جۇمىسكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. ەڭبەك ۇجىم­دارىمەن بولاتىن كەزدەسۋلەردە اتال­عان پروبلەمالاردىڭ شەشۋ جولىن جۇ­يەلى تالقىلاپ, ناقتى ساياسي باعدار­لا­ماسىن ۇسىناتىن بولسا, داۋىس بەرۋشى­لەردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ, سايلاۋ­شى­لاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ قولداۋىنا يە بولادى, – دەيدى ساياساتتانۋشى.

سونىمەن, الداعى سايلاۋدان نە كۇتەمىز؟

 – بۇل سايلاۋ قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان ساياسي رەفورمالاردىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىنىڭ العاشقى قادامى دەۋگە بولادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق تاريحىندا سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيە قالىپتاستى. جاز ايىندا وتكەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ نەگىزىن­دە اتالعان سۋپەرپرەزيدەنتتىكتەن كلاس­سيكالىق پرەزيدەنتتىك جۇيەگە وتۋگە العاشقى قادام جاسالدى. ەندى وسى باس­تامانى رەفورمانىڭ جالعاسى دەپ ءبىلۋ كەرەك. ياعني سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەمەن تۇپكىلىكتى قوشتاسۋ دەگەن ءسوز. ەكىنشىدەن, الداعى ۋاقىتتا پرەزيدەنت ءبىر مەرزىمگە عانا سايلانۋ ارقىلى 7 جىلدىق ماندات الادى. 7 جىلدى قانداي دا ءبىر رەفورمانى باستاپ, تۇپكىلىكتى اياقتاۋعا جەتەتىن ۋاقىت دەپ قاراۋ كەرەك. ماسەلەن, اقش, باتىس ەلدەرىندە پرەزيدەنت 4 جىلدان ەكى مەرزىمگە سايلانادى. ياعني 8 جىل بيلىكتە بولادى. دەمەك, 7 جىلدىق ءبىر مەرزىم وسى ستاندارتقا ساي كەلەدى. سونىمەن قاتار بۇل تمد ەلدەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قادام, – دەيدى ق.مايگەلدينوۆ.

كوپشىلىك بۇل سايلاۋدا كىم جەڭىسكە جەتەتىنى بەلگىلى دەيدى. سايكەسىنشە, ساياسي دودانىڭ تارتىستى وتەتىنىنە كۇمانمەن قارايتىندار بار. اسىقپاڭىز. «ەشكىمدى تانى­مايمىن, امالسىزدان بىرەۋىن بەلگى­لەدىم» دەيتىندەرگە جاۋاپ دايىن. بيىلعى سايلاۋداعى جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرى – بيۋللەتەندەرگە «بارلىعىنا قار­سىمىن» گرافاسىنىڭ قوسىلۋى. بالا­مالى پىكىر جانە بارىنە قارسى داۋىس بەرۋ ۇعىمى ءبىز ءۇشىن دە قالىپتى نارسە بولۋعا ءتيىس. بۇل – «جاڭا قازاقستانعا» قادام باسقانىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى.