قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ جەتىستىگى

وسىنداي ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قازاقستان ديپلوماتياسى ازيا كەڭەسىن وتكىزىپ تۇرۋدى ۇسىندى. 2000 جىلدان باس­تاپ 2010 جىلعا دەيىن كەڭەسكە توراعالىق ەتىپ, ونىڭ اياسىندا ەكى سامميت وتكىزدىك. كەڭەسكە كەيىن تۇركيا, قىتاي, تاجىكستان توراعالىق جاسادى. بيىلعى التىنشى سامميتتە قازاقستان قايتادان توراعالىعىن ءوز قولىنا الدى.

ازيا كەڭەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى نەدە؟ ورتالىق ازيادا ۇلكەن الپاۋىت مەملە­كەتتەر ورنالاسقان. ازيا ەلدەرى ەكونو­ميكالىق مۇمكىندىگى, حالىق سانى, دامۋ ديناميكاسى جاعىنان العا ۇمتىلىپ كەلەدى. بۇگىندە ازيا ايماعى الەمنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ەپيدەميولوگيالىق ورتا­لىعى بولىپ تابى­لادى, ويتكەنى قازىر الەم نازارى سولتۇس­تىك اتلانتيكادان ازياعا قاراي اۋىپ بارا جاتىر. ەپيدورتالىق ەۋروپادان ازياعا قاراي ويىسىپ بارا جاتقان­دىقتان ءتۇرلى قاق­تىعىستار تۋىنداي­تىنى بەلگىلى. وسىنداي سىن-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ وتە ماڭىزدى. ءساميتتىڭ ءمانى مەن ماڭىزدىلىعى دا وسىدا.

سامميت شەڭبەرىندە قازاقستانعا 11 مەملەكەتتىڭ باسشىسى كەلدى. بۇل ءبىر جاعىنان ەلىمىزدىڭ بەدەلىن كورسەتەدى. ويتكەنى ءاربىر ەلدىڭ ءوزىنىڭ كۇن ءتارتىبى, باسىمدىقتارى بولادى. وسىعان قاراماستان القالى جيىنعا رەسەي, تۇركيا, قاتار, تاعى دا باسقا ورتالىق ازيا ەلدەرى تۇگەلدەي قاتىستى. نەگىزى شاقىرىپ وتىرعان تاراپ سالماقتى بولسا, وزگە ەلدەر وعان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. اراب مەملەكەتتەرى, تۇركيا, پاكىستان بولسىن, ولاردىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ ماڭىزدىلىعىن كورىپ وتىر. سوندىقتان بۇل ءساميتتى قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ ۇلكەن جەتىستىگى دەپ باعالار ەدىم.

بۇل كەڭەس ەۋروپاداعى ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى ۇيىم­نىڭ مودەلى بويىنشا قۇرىلعان. ماسە­لەن, ەقىۇ 1970 جىلدارى كەڭەس بولىپ قۇرىلعان كەزدە ۇيىم ەۋروپاداعى شيەلە­نىستەردى تومەندەتۋگە ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. وسىنىڭ اسەرىنەن ول 1990 جىلدارى ىرگەلى ۇيىمعا اينالدى. ازيا كەڭەسىن قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزىندە ۇيىمعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قازاق­ستاننىڭ ماقساتى دا وسى بولاتىن. بۇل ينستيتۋتتاۋ ۇدەرىسىنىڭ جەمىستى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن كورسەتەدى.

كەڭەس ۇيىمعا اينالسا نە وزگەرەدى نەمەسە ونىڭ قانداي ەرەكشەلىگى بار؟ مىسالى, 90-جىلدارى جاپونيا پرەزيدەنتىنە وسى ۇسىنىس ايتىلعان كەزدە ول ء«بىز ءبىر توسەكتە جاتىپ, ءارتۇرلى ءتۇس كورەتىن ەلدەرمىز», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى. ارينە, ءار ەلدىڭ ءوز ۇستانىمى بار, جاپونيانىڭ دامۋى باسقا, قىتايدىڭ باسىمدىقتارى بولەك, ءۇندىستان ماسەلەن, مۇلدەم باسقا باعىتتى قالايدى. دەگەنمەن بۇل ەلدەردىڭ اراقاتىناسىندا شيەلەنىس بۇرىننان بار. قىتاي مەن ءۇندىستان اراسىندا بەلگىلى ءبىر باسەكەلەستىك بار, پاكىستان مەن ءۇندىستان اراسى دا جاقسى ەمەس, پالەستينا مەن ءيزرايلدىڭ قارىم-قاتىناسىندا دا كيكىلجىڭدەر از ەمەس. وسى ورايدا كەڭەس ۇيىمعا اينالسا ءتۇرلى پوزيتسياداعى, ءارتۇرلى ۇستانىمداعى ءبىر-بىرىمەن قاقتىعىسىپ جاتقان, اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىنداعان تاراپتاردى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جيناپ, كەلىسسوز جۇرگىزە الاتىن ماڭىزدى ۇيىمعا اينالادى.

جالپى قازاقستان ديپلوماتياسى ءوزىنىڭ بىتىمگەرلىك باستامالارىمەن تانىمال. كەشەگى وتكەن سامميتتە ۋكراينا ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. ءىس-شاراعا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ كەلۋى, قازىر قاتتى شيەلەنىسىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تابىلار دەگەن ءۇمىت تە بولعان. وسى ورايدا الەم ەلدەرى قازاقستانداعى ءسامميتتىڭ ماڭىزدىلىعىنا يەك ارتىپ وتىر. ماسەلەن, 2017 جىلى استانادا سيرياداعى داعدارىس جونىندە باسقوسۋ ءوتىپ, سودان كەيىن وسى ماسەلەدە العا جىلجۋ بولعان ەدى. وسى ۇدەرىستىڭ ناتيجەسىندە سيرياداعى قانتوگىس توقتادى. قازىر باتىس پەن رەسەي اراسىندا ديالوگ جوق. سول سەبەپتى سامميت اياسىندا ەلىمىزگە كەلگەن تۇركيا پرەزيدەنتى ەردوعان, رەسەي باسشىسى ءپۋتيننىڭ ساپارى بىتىمگەرشىلىك ءۇمىتتى تۋدىردى. ال ونىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنىن ۋاقىت كورسەتەرى انىق.

دىنمۇحاممەد امەتبەك,

حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى