تاريحقا تۇرەن سالعان قالامگەر

ادەبي جيىندى جۇرگىزگەن جازۋشى جولتاي ءالماش ۇلى قا­بىرعالى قالامگەردىڭ سۋرەتكەرلىك زەرتحاناسىنا جان-جاقتى توق­تالىپ, ونى ءۇش سالاعا ءبولىپ قاراۋ­عا بولاتىنىن ايتتى.

«دۇكەنباي اعامىز الپىسىنشى جىلدارى ادەبيەتكە كەلىپ, جاسى جيىرمانىڭ ۇستىندە بولسا دا, «فارابي», «وتىرار» پوۆەستەرى مەن «جىبەك جولى» رومانىن جازىپ, تاريحي تاقىرىپقا العاش تۇرەن سالدى. بۇل كەزدە

ء ىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوش­پەندىلەرى», ءابىش كەكىلباي ۇلى­نىڭ «ۇركەرى» مەن «ەلەڭ-الاڭى» جانە مۇحتار ماعاۋيننىڭ «الا­ساپىرانى» ءالى جارىق كورمەگەن ەدى. سون­دىقتان ءبىز جازۋشىنىڭ وسى ەرەكشەلىگىن باسا ايتۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن, بۇل كىسى قازاقتىڭ بولمىسى, سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, باۋىرمالدىعى, مەيى­رىمدىلىگى, قوناقجايلىلىعى تۋرالى مولدىرەتىپ تاماشا اڭگىمەلەر جازدى. ۇشىنشىدەن, دۇكەڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭدى ءىزىن الا پوۆەست پەن رومانعا اينالدىرا ءبىلدى. مىسالى, اۆتوردىڭ «زاۋال», «داريا», «تابالدىرىعىڭا تابىن» اتتى ءۇش روماننان تۇرا­تىن تريلوگيا­سى, وتكەن عاسىر­دىڭ 70-80-جىلدارىنداعى حال­قى­مىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن عانا ەمەس, سول ۋاقىتتاعى كورىنىستەردى ءدال سۋرەت­تەيدى», دەپ قالامگەرگە قۇرمەت بىلدىرگەن سو­زى­مەن باستادى. ودان كەيىن ءسوز العان سۋرەت­كەردىڭ سىنىپتاسى, ەلتاڭبا اۆتورى جان­داربەك مالىبەكوۆ جاڭاقورعان ينتەرناتىندا بىرگە وقىعان دوسىنىڭ بالا كۇنىنەن شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ, مەكتەپتە جۇرگەندە-اق العاشقى ولەڭدەرى اۋداندىق, وبلىستىق گازەتكە جاريالانىپ, ەسىمى ەلگە تانىلا باستاعانى جا­يىنداعى ەستەلىگىمەن ءبولىستى.

ال «ەگەمەن قازاقستان» رگ» جشس باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى كوركەمسوز­دىڭ قادىرى مەن تۇلعا تۋرالى سال­ماقتى وي قورىتىپ, دۇكەنباي دوسجان­نىڭ تاريحي تۋىندىلارى وتكەن عاسىردىڭ 60-80-جىلدارى ارالىعىندا حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋعا زور ۇلەس قوسقا­نىن باياندادى.

– ءبىزدىڭ بۇعان دەيىن تاريحي سانامىزدا ۇزىك-ۇزىك فراگمەنتتەر بولدى دا, تاريحىمىز وسى كەزەڭگە سەلدىرەپ جەتكەن ەدى. سونى مۇحتار ماعاۋين, ءابىش كەكىلباەۆ, دۇكەڭ اعامىز بار شىعارمالارىمەن تاريح تۋرالى تۇتاس ويلاۋىمىزدى قالىپتاستىردى. قالامگەردىڭ «وتىرار», «فارابي» پوۆەستەرى مەن «جىبەك جولىن» وقىپ, كونە قالالار قالاي بولدى, قانداي تۇلعالار ءومىر ءسۇردى دەگەندى زەردەلەي تۇستىك. ءبىزدىڭ «جۇقا» تاريحىمىز دۇكەڭنىڭ كىتاپتارىن وقىعاندا قالىڭداپ, قيالمەن تا­ريح جاساپ, ويمەن وتكەنىمىزدى تو­لىقتىردىق. سول قيال ءبىزدى تا­ۋەل­سىزدىككە الىپ كەلدى», دەي كە­لىپ, عالىم كوركەم­سوز زەرگەرىنىڭ  ەڭ­بەك­قورلىعىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.

سونداي-اق بەلگىلى فيلوسوف عالىم, اكادەميك عاريفوللا ەسىم – «دۇكەنباي دوسجان­نىڭ كەز كەل­گەن شىعارماسىنان اۆتور­دىڭ ايشىقتى قولتاڭباسى مەن­مۇن­دالاپ تۇرادى. وعان قالام­گەر­لىك قاسيەت تۋمىسىنان بىتكەن. ونىڭ العاشقى جازعان دۇنيەسى­نەن باستاپ, سوڭعى تۋىندىسىنا دەيىن جالعاسىپ كەلگەن ءبىر كە­يىپكەر بار, ول – اۆتوردىڭ ءوزى. سۋرەتكەر ءوزىن-ءوزى ىزدەۋمەن ءوتتى, ونىڭ جازۋشىلىق قاسيەتى دە وسىندا» دەگەن پىكىرىن بىلدىرسە, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكدەميگى شەرۋباي قۇرمانباي­ ۇلى دوسجانوۆتىڭ ۇلت رۋحىن كوتەر­گەن كىتاپتارى مەن ءسوز قادىرىن با­عالاعان قاسيەتىنە ءۇڭىلدى.

«2002 جىلى پاۆلودار وبلىسىندا كونفەرەنتسيا وتەتىن بولىپ, سوعان مارقۇم, اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ جانە دۇكەنباي اعامەن پويىزدا بىرگە باردىق. سوندا جازۋشىنى جاقىننان ءبىلىپ, ول كىسىنىڭ ۇلكەنگە قۇرمەتپەن, كىشىگە ىزەتپەن قارايتىن قاراپايىمدىلىعىنا ءتانتى بولدىم. دۇكەڭ جول بويعى اڭگىمە بارىسىندا ومەكەڭ مەن سيرەك قولدانىلىپ جۇرگەن كونە سوزدەردىڭ تاريحىنا, ەتيمولوگيا­سىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, بىزگە سۇراق قويۋمەن بولدى. وسى قاسيەتى مەنى تاڭعالدىردى» دەپ قالامگەردىڭ وزگەشە ءبىر قىرىن اڭگىمەلەدى.

سونىمەن قاتار دوڭگەلەك ۇستەل­دە راقىم­جان تۇرىسبەك, ايگۇل ىسماقوۆا, قايرات ساق, سەرىكزات دۇيسەنعازى, قايىربەك كەمەڭگەر سەكىلدى ادەبيەتتانۋشى عالىمدار ءسوز الىپ, سىرشىل سۋرەتكەردىڭ تۆورچەستۆوسى تۋرالى سالماقتى وي قوزعادى. جيىن سوڭىندا قالامگەر ساۋلە دوسجان جازۋشى جايىندا ەستەلىك ايتىپ, دۇكەنباي اعانىڭ قىزدارى اينۇر مەن اسەلدىڭ قا­لامگەر شىعارمالارىن زەردەلەپ, ناسيحاتتاۋعا ارنايى ستيپەنديا تاعايىنداعانىن حابارلاسا, جازۋشىنىڭ ۇلى ارداق دۇكەنباي ۇلى كوركەم ءسوز زەرگە­رىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىندا قالامگەر وتباسى مەن جازۋ­شىلار وداعى بىرلەسىپ, بىر­قاتار ءىس-شارا اتقارعانىن جەت­كىزدى.

«بيىل اكەمنىڭ مەرەيتويىنا وراي جازۋشى ەسىمىنە استانا, الماتى, قىزىلوردا, تۇركىستان قالالارى جانە تۋعان جەرى جاڭا­قورعان اۋدانىنان ءبىر-ءبىر كوشە بەرىلدى. سونىمەن بىرگە تۋعان اۋدانىنداعى كەلىنتوبە اۋىلىندا جاڭادان اشىلعان ءبىر مەكتەپكە اتى بەرىلمەك. قازىر ونى وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسيا مۇشەلەرى قولداپ, قۇجاتتارىن ۇكىمەتكە ۇسىندى. سونداي-اق اكەم كوزى تىرى­سىندە تۇركىستان وبلىسىنداعى التى اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بولعان, سول ەلدى مەكەندەردەن دە ءبىر-ءبىر كوشە بەرىلەدى دەپ وتىرمىز.

جالپى, مەن اكەمنىڭ شىعار­مالارىن بالا كۇنىمنەن وقىپ, زەر­دەمە توقىپ ءوستىم. بىرقاتار اڭگىمەسىن ورىسشاعا اۋداردىم. ول جازعان شىعارمالارىنىڭ ­تۇپ­نۇسقاسىن ەشقاشان ۇيدە ساقتا­عان ەمەس, ۋاقىت وتكەسىن بولاشاق زەرتتەۋشىلەر مەن ادەبيەتشىلەرگە قاجەتى بولار دەپ مەملەكەتتىك ارحيۆكە تاپ­سىرعان. اكەم ەلگە ءجيى ساپار شەگىپ, قارا­پايىم ادامدارمەن اڭگىمەلەسكەندى جاق­سى كورەتىن. مەنىڭ وقىرماندارىم دا – اۋىل­داعى كوزى اشىق, زيالى ازاماتتار دەپ وتىراتىن. اكەم وتە ەڭبەكقور بولدى, ءوزىم سول قاسيەتىن ۇلگى تۇتامىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەگەن جازۋشىنىڭ بالاسى ون ستۋدەنتكە اكەسىنىڭ بەس تومدىق كىتابىن سىيعا تارتتى.