سوتسياليستىك جۇيەنىڭ تار قالىبىنا سىيماعان اياۋلى ازاماتتاردىڭ ءبىرى ساعالباي جانباەۆ. ول بار عۇمىرىن, كۇش-جىگەرىن ەل جاعدايىن جاقسارتۋعا, قازاعىنا قامقور بولۋعا ارنادى. جانباەۆتىڭ ساياسي ارەناداعى باسشىلىقتان ىعىستىرىلۋى ەلىمىزدەگى تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنا بايلانىستى ءوربىدى.
ساعالباي جانباەۆ بۇل ناۋقاننىڭ تىڭ جەردى يگەرۋدەن باسقا دا ماقساتى بار ەكەنىن جاقسى ءبىلدى. شىندىعىندا, تىڭ يگەرۋ ناۋقانى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلىق ساياساتىنىڭ جالعاسى بولاتىن.
ماسكەۋ باسشىلىعى قوستاناي, كوكشەتاۋ, اقمولا, تورعاي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن بىرىكتىرىپ, تىڭ ولكەسىن اشىپ الىپ, كەيىن ونى رەسەي فەدەراتسياسىنا قوسۋ جوسپارىن جاساعان ەدى. بۇل ماسكەۋدىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان ارمانى ەدى. بۇل ساياساتقا جەرگىلىكتى پارتيالىق ەليتا الاش زيالىلارىنىڭ جەر ماسەلەسى جونىندەگى كۇرەس جولىن جالعاستىرىپ, كەدەرگى جاساۋعا كىرىستى. ماسكەۋدەگى باسشىلىقپەن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ اراسىندا تۇسىنبەۋشىلىك كوبەيىپ, ساياسي كۇرەس باستالدى. بۇل جىلدارى قازاقستاننىڭ وبلىستارىن نەگىزىنەن قازاقتار باسقاردى.
تىڭ يگەرۋ ناۋقانى وتارشىلدىق ناۋقانىنىڭ ەكونوميكالىق جالعاسى بولا تۇرا, ەڭ باستى سۇرقيالىعى ونىڭ رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتاردى قۇرتۋ بولدى. ينتەرناتسيوناليستىك تاربيە ارقىلى قازاق ۇلتىن ورىستاندىرۋ ساياساتى قولعا الىندى. بۇعان ماسكەۋدىڭ ساياساتىن جاقسى بىلەتىن پارتيالىق قىزمەتتەگى قازاقتار جول بەرگىسى كەلمەدى. بىراق شەشىم قابىلدانىپ, ماسكەۋ ىسكە كىرىستى. ناۋقاننىڭ باسىندا نيكيتا حرۋششەۆتىڭ ءوزى تۇردى.
تىڭ ولكەسىن يگەرۋ ناۋقانىن ويداعىداي وتكىزۋ ءۇشىن ماسكەۋگە وبلىس باسشىلىعىنداعى بەدەلدى قازاقتاردان قۇتىلۋ كەرەك بولدى. العاشقى سوققى قوستاناي وبلىستىق پارتيا ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ساعالباي جانباەۆقا بەرىلدى.
ساعالباي جانباەۆ 1954 جىلدىڭ قاڭتارىندا قوستاناي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنان بوساتىلدى. ال ءساۋىر ايىندا جۇماباي شاياحمەتوۆپەن بىرگە تىڭ يگەرىلەتىن وبلىس باسشىلارىن قىزمەتتەرىنەن كەتىردى. بار بيلىكتى ماسكەۋ ءوز قولىنا الدى. قازاقستان كولەمىندە تالانتتى, تاجىريبەلى قازاقتار ساياسي ارەنادان سانالى تۇردە ىعىستىرىلا باستادى. ولاردىڭ ورنىنا رەسەيدەن كادرلار اكەلىپ تاعايىنداۋ ۇيرەنشىكتى ىسكە اينالدى.
تىڭ ولكەسىنە كىرەتىن وبلىستارداعى قىزمەتكەرلەردى وڭتۇستىك وڭىرلەرگە اۋىستىردى نەمەسە ءتۇرلى سىلتاۋمەن جۇمىستان شىعاردى.
ارينە, ماسكەۋدىڭ ساياساتى تۇسىنىكتى. ولار قازاق باسشىلاردىڭ ەلدى جاپپاي ورىستاندىرۋعا قارسى نيەتتە ەكەنىن ءبىلدى. سوندىقتان بەدەلدى, ەل قامىن, ۇلتتىڭ جاعدايىن ويلايتىن باسشىلاردان قۇتىلۋ ءۇشىن ءتۇرلى سۇرقيالىق ءادىس-ايلا پايدالاندى. بىرەۋلەرىن قارالادى, ەندى بىرەۋلەرىنە ۇلتشىلدىق ايىبىن تاعىپ, كوپشىلىك الدىندا ماسقارالاپ, ابىرويلارىن توكتى. وسىنداي ماسكەۋدىڭ قاھارىنا ىلىككەن, سولتۇستىك وڭىردەگى ەڭ ۇلكەن قوستاناي وبلىسىن 1948 جىلدان جاقسى باسقارىپ كەلە جاتقان ساعالباي جانباەۆ بولدى. ماسكەۋ ونىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلىنەن, ءوزىنىڭ تازالىعىنان, ەل مۇددەسى ءۇشىن ەشتەڭەدەن سەسكەنبەي ايتاتىن تۋراشىلدىعىنان قايمىقتى.
بيلىك كوممۋنيستىك ءمورالدى ۇدەتىپ, ينتەرناتسيوناليستىك تاربيەنى كۇشەيتتى. قازاقتىڭ رۋحاني جان دۇنيەسى قاپاسقا ءتۇستى. ورەسىزدى ورگە, تەكسىزدى تورگە سۇيرەگەن كەڭەس وكىمەتىنە ءبىلىمدىنىڭ دە, قابىلەتتىنىڭ دە قاجەتى بولمادى.
جانباەۆتارداي ازاماتتار وبلىس باسشىلىعىنان ىعىستىرىلعاننان كەيىن تىڭ ولكەسىندە ماسكەۋدەن كەلگەن پارتيا حاتشىلارى ويىنا كەلگەندەرىن ىستەۋگە كىرىستى.
سارىارقا جۇيەسىز جىرتىلىپ, جەردىڭ قۇنارلى قىرتىسى 25-30 پايىزعا كەمىدى. العاشقى جىلى تىڭ جەردەن شىققان بيدايدىڭ جارتىسى جينالماي دالادا قالدى. قۇنارلى جەرلەر دۇرىس وڭدەلمەگەندىكتەن, ەروزياعا ۇشىراي باستادى. بىرتىندەپ وڭدى-سولدى ويسىز جىرتىلعان ميلليونداعان گەكتار ەگىن القابىنىڭ كوپ بولىگىن ءارامشوپ, قارا قۋراي باسىپ, مال جايىلىمى ازايدى...
قازاقستانعا ماسكەۋدىڭ تاعايىنداعان 1-حاتشىلارى وبلىستاردى وزدەرىنىڭ باسىبايلى بيلىك جۇرگىزەتىن مەكەندەرىنە اينالدىردى. قازاقستانداعى ونەركاسىبى دامىعان ۇلكەن وبلىستارعا ءبىرىنشى باسشىلىققا كرەمل ءوز ادامدارىن تاعايىندادى. جەرگىلىكتى مامانداردى ەسەپكە المادى, سەنىمسىزدىك كورسەتتى.
ساعالباي جانباەۆ كەڭەس بيلىگىنىڭ قىسپاعىندا جۇمىس ىستەسە دە, ەلىنە ادال قىزمەت ەتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ءۇشىن مىڭمەن جالعىز الىستى. بولاشاقتىڭ قامىن ويلاپ, جاستارعا قامقورشى بولدى. جانباەۆ اقمولا وبلىسىن باسقارعاندا قازاق جاستارىنىڭ وسۋىنە, ەل بيلىگىنە ارالاسۋىنا كوپ كوڭىل ءبولدى. اتباسار گەولوگيالىق-بارلاۋ ەكسپەديتسياسىن باسقارىپ جۇرگەن قانىش ساتباەۆتى جۇماباي شاياحمەتوۆپەن تانىستىرىپ, عىلىمي بولاشاعىنا جول اشتى.
ونىڭ ەرەكشە ادام تانيتىن قاسيەتى دە بولىپتى. 1939 جىلى ارشالى اۋدانىندا قاتارداعى قىزمەتتە جۇرگەن 24 جاسار جۇمابەك تاشەنوۆتى كورىپ, بىردەن وبلىس دەڭگەيىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىنە قىزمەتكە الادى. ءتورت جىل قاسىنا الىپ ءجۇرىپ, جۇمىستىڭ جان-جاقتى قىر-سىرىمەن تانىستىرىپ, پارتيالىق شارۋاشىلىقتى باسقارۋ مەكتەبىنەن وتكىزەدى. جانباەۆتىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ساياسي باسشىلىقتاعى جولى اشىلدى.
س.جانباەۆ – ينتەرناتسيوناليستىك ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعان كەڭەستىك جۇيەدە قىزمەت ىستەسە دە, جالتاقتاماي ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قورعاعان قايراتكەر. شىنشىل, ءادىل ساعالباي وزبىر ورتالىق تاعايىنداعان باسشىلاردان ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋدا كوپ پايداسىن تيگىزدى.
جانباەۆ سەمەي قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ جۇمىس ىستەگەندە ءوزىنىڭ بەدەلىن پايدالانىپ, ماسكەۋمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, قالانىڭ وندىرىستىك-شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىن جان-جاقتى شەشتى. سەمەي قالاسىنداعى 70 ءوندىرىس ورنىنىڭ 11-ءى وداقتىق بولعانىمەن, ورتالىقتان الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە كوڭىل بولىنبەگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, جوعارىعا ءوتىنىش جاساي وتىرىپ, تالاپتار قويدى. وداق دەڭگەيىندە قالانى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرىن شەشتى. كوپىر قۇرىلىستارىن اياقتاۋ ءۇشىن ميكويانعا تىكەلەي شىعىپ, «سيبموستروي» ترەسىنىڭ كوپىر سالاتىن ارنايى پويىزىن دا سۇراتىپ الدى. ال قالانىڭ الەۋمەتتىك-مادەني ماسەلەلەرىن شەشۋدە ءوندىرىس ۇجىمدارىنىڭ مۇمكىنشىلىكتەرىن پايدالاندى. ءار زاۋىت-فابريكاعا جەكەلەگەن سالالارعا كومەكتەسۋدى, ءوزىنىڭ جۇمىسشىلارىنا تۇرعىن ءۇي, بالا-باقشا سالۋدى جۇكتەدى. بۇل باستاما قازاقستان جانە شەكارالاس رەسەي وبلىستارىندا دا قولداۋ تاپتى. قالاداعى ونەركاسىپ ورىندارىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە كوپ كوڭىل ءبولدى.
ساعالباي جانباەۆ كەڭەس وكىمەتىنەن قۋعىن-سۇرگىن كورسە دە, حالقىنا قىزمەت كورسەتۋدەن تالمادى. ونىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىن حالىقشىل-كوپشىلدىگى مەن تۇرمىستاعى قاراپايىمدىلىعىنان دا كورۋگە بولادى. ول وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولا تۇرا, جۇپىنى كيىنىپ, بازار-دۇكەن ارالاپ, ازىق-ت ۇلىك باعاسىن قاداعالاۋدى ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالدىرعان.
ءبىز بۇگىن ۇلتتىق زەيىننىڭ كۇش-قۋاتىن كۇشەيتپەسەك, جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا تاربيەلەمەسەك, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى كۇماندى, بۇلىڭعىر بولارى ءسوزسىز. بۇل تاربيەدە ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتكەن ساعالباي جانباەۆتاي تاريحي تۇلعالاردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. اياۋلى ازاماتىمىزدىڭ قىرۋار ەڭبەگىن باعالاپ, ءوزى قىزمەت ىستەگەن استانا, قوستاناي, سەمەي قالالارىندا كوشە اتىن بەرسەك, جانباەۆتىڭ سۇيىكتى حالقىمەن قايتا قاۋىشۋىنا سەبەپشى بولار ەدىك.
ءامىرجان الپەيىسوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى