«قارقارالى» دەگەن ءسوز مەنىڭ جادىمدا سوناۋ بالا كەزىمنەن قۇلاعىما ءسىڭدى. الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىندا بۇعىمۇيىز-بەسمويناق دەگەن تاۋ باۋرايىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. كورشىمىز تىلەگەن جاقىپباەۆ پەن رايليا يساەۆا دەگەن كىسىلەر بولدى. ەكەۋى دە مۇعالىم ەدى.
تىلەگەن اعا – ماتەماتيك, رايليا اپاي نەمىس ءتىلىنىڭ مۇعالىمى. رايليا اپاي دومبىرا تارتىپ, ءان ايتاتىن. سول كىسىنىڭ «قارقارالى باسىندا جالعىز ارشا» دەگەن ءانى ءالى كۇنگە جۇرەگىمدى شىمىرلاتادى.
كەيىن ءماديدىڭ «اتىڭنان اينالايىن, قارقارالى» دەگەن ءانى وسى ءبىر جەردى كورۋگە ىنتىزار ەتتى.
ەرجەتتىك, وستىك, قىزمەت اتقاردىق. سول اتاقتى قارقارالىنى ەكى رەت كورۋگە اللا ءناسىپ ەتتى. ەكەۋى دە حالىق اقىنى عابديمان يگەنسارتوۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى.
وسىدان 20 جىل بۇرىن ۇستازىم, اكادەميك رىمعالي نۇرعالي ۇلى, اكادەميك اقسەلەۋ سەيدىمبەك, اتاقتى جازۋشى قويشىعارا سالعارين بار قارقارالىعا كەلدىك. ول كەزدە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەدىم.
عابديمان يگەنسارتوۆ – قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى. ول جولى ءسوز دە, ءتور دە رەكەڭ مەن اقاڭا ءتيدى. ارا-تۇرا اڭگىمەگە ارالاسقانىم بولماسا, مەن قوناق كادەدەن اسا المادىم. ەل كورۋ, جەر كورۋ, قارقارالىنىڭ بال قىمىزىن ۇرتتاپ, اۋىزدى قازى-قارتاسىمەن مايلاپ دەگەندەي, قوناق بولىپ قايتتىم.
قارقارالى دەسە قارقارالى ەكەن. جەر بەتىندەگى پەيىش وسىنداي-اق بولار. قاراعاي, قايىڭ نۋ بولار, ءانى مەن كۇيى شۋ بولار, سەبەلەپ تۇسكەن اق جاڭبىر, جەرگە تۇسكەن نۇر بولار. قيماي, قىزىعىنا تويماي كەتىپ ەدىم.
جەلمايا ۋاقىت جەلىپ ءوتتى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا 20 جىل وتە شىعىپتى.
قالتا تەلەفون شىلدىرلادى. قوڭىراۋ شالعان جۋرناليستيكاداعى شاكىرتىم, پارلامەنت سەناتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى بەيبىت يساباەۆ ەكەن.
ءجون سۇراسقان سوڭ: «ۋاكە, قارقارالىعا بارىپ قايتساق قايتەدى؟ كەلىنىڭىز ءاسيانىڭ اتاسى عابديمان يگەنسارتوۆتىڭ 120 جىلدىعى. ءبىز وسى شاراعا شاقىرىپ وتىرمىز», دەدى.
ەلوردادا جينالىس بولىپ, بەيبىت يساباەۆ ءىنىم قارقارالىعا ءوزى بارا المادى.
ەسىمە سول 20 جىل بۇرىنعى ساپار ءتۇستى. ەندى رەكەڭ دە, اقاڭ دا جوق. ءاسيا كەلىنىمىزدىڭ قايىن اتاسى وكسىكباي اعا دا جوق. قويشەكەڭ, قويشىعارا سالعارين ەمدەلىپ ءجۇر ەكەن. تاۋەكەل! الىس تا بولسا, كوڭىلگە ىستىق جەرگە بارۋدىڭ نە قيىندىعى بار. وسىلاي, 10 ماۋسىم كۇنى قارقارالى قايداسىڭ دەپ تارتىپ وتىردىق.
قاسىمدا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ گەنەرالى امانجول جانقۇليەۆ, ەكس-سەناتور, بەلگىلى قايراتكەر تولەبەك مۇقاشەۆ بار.
ەندى باسقاشا. ءسوز سالماعى ماعان تۇسكەندەي. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى سەرىكزات دۇيسەنعازى دا بولدى. ول عابديمان يگەنسارتوۆ اعامىزدىڭ شىعارماشىلىعىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ءارى قارقارالىنىڭ كۇيەۋ بالاسى ەكەن.
ارينە, ءبىرىنشى كەزەڭدە قارقارالىنىڭ وتكەن تاريحىنا ءۇڭىلدىم.
1824 جىلى 24 شىلدەدە رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ساياساتىنا سايكەس سەناتتىڭ شەشىمىنە وراي, ومبى وبلىسىنىڭ قارقارالى ىشكى وكرۋگى بويىنشا قارقارالى قالاسى قۇرىلىپتى. وعان 1822 جىلعى ءسىبىر قىرعىزدارىنىڭ جارلىعى سەبەپ بولعان.
قالا بولعانىمەن جەرگىلىكتى قازاقتار شۇرايلى, نۋلى-سۋلى جەرلەردەن ايىرىلىپ, بوسقىنعا اينالادى. ءبىرازى الاتاۋ-تارباعاتايعا جەر اۋىسۋعا ءماجبۇر بولادى. ال ءبىرازى تورعاي-ىرعىزعا كوشەدى.
«ارعىن كوشكەن» دەگەن ءسوز تاريحتا وسىلاي قالعان ەكەن. ءتىپتى جاناق پەن تۇبەك اقىندار ايتىسقاندا بۇل جاعدايات رەسمي رەڭك الاتىنى بار. تۇبەك اقىن:
«– ا, جاكە, ارعىن قايدا,
نايمان قايدا؟
ارعىن بولساڭ, قارقارالى
قالاڭ قايدا؟»,
– دەگەنى وسى ءبىر اۋىر كەزەڭدى مەڭزەيدى.
ارينە, قارقارالىعا كەلىپ, قۇنانباي قاجى مەشىتىنە باس سۇقپاي كەتۋ مۇمكىن بە؟ تاريحي جادىگەردى ۇزاق قارادىم. كەزىندە قۇنانباي قاجى بۇل جەردى ويازدان سۇراپ الىپتى. نە دەگەن جەر تانىعىش ادام! بۇل جەردى قار باسپايدى, سۋ المايدى. وسى رەتتە قۇنانباي قاجىنىڭ كوزىن كورگەن, جيھانگەز بولىپ, پاتشالىق رەسەيدىڭ مال ساناعىن جۇرگىزگەن, جەر اۋدارىلعان پولياك ا.يانۋشكەۆيچتى ەرىكسىز ەسكە الاسىڭ. ونىڭ «كۇندەلىكتەر مەن حاتتار» نەمەسە «قازاق دالاسىنا جاسالعان ساياحات تۋرالى جازبالار» اتتى ەڭبەگىنە جۇگىنسەك, ول قۇنانباي تۋرالى بىلاي دەپ جازىپتى:
«قۇنانباي ءبيدىڭ جاسى باراق سۇلتاننان ءبىراز ۇلكەن. بۇل دا دالا وڭىرىنە اتىمەن كەڭ جايىلعان ادام. قاراپايىم قازاقتىڭ بالاسى. تابيعات وعان كەسەك اقىل, عاجايىپ ەس جانە جۇيرىك ءتىل بەرگەن. ىسكەر, ءوز اتالاستارىنىڭ يگىلىگى تۋرالى قام جەيدى, دالا زاڭدارى مەن قۇران قاعيدالارىنىڭ بىلگىرى, قازاقتارعا قاتىستى رەسەيلىك ۋستاۆتاردى بەس ساۋساعىنداي بىلەدى, قارا قىلدى قاق جارعان بي جانە ونەگەلى مۇسىلمان. قاراپايىم قۇنانباي اۋليەنىڭ داڭقىنا بولەنگەن. ودان اقىل سۇراۋعا جاس تا, كارى دە, كەدەي دە, باي دا شالعاي-شالعاي اۋىلداردان كەلىپ جاتادى.
توبىقتى رۋىنىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, ول ەل بيلەۋشىنىڭ قىزمەتىنە سايلانعان. ول ءوز قىزمەتىن باقايشاعىنا دەيىن ءبىلىپ, بار قايرات-جىگەرىن سارقا توگىپ اتقارادى, يەگىن كوتەرسە بولدى, ءار بۇيرىعى, ءار ءسوزى ورىندالادى».
ءيا, قارقارالى سىرعا تولى. قانشاما نارسەدەن بەيحابار ەكەنبىز. ولكەتانۋ مۋزەيىنە كەلگەندە ءمادي بابامىزدىڭ «اتىڭنان اينالايىن, قارقارالى» دەگەن ءسوزىنىڭ سىرىن ۇققانداي بولاسىڭ.
مۇندا ەكى دەرەكتى كورىپ, ءتانتى بولدىق. اتاقتى قوياندى جارمەڭكەسىنەن اقشا قويىلعان سەيف-ساندىقتى كوردىك. كەزىندە شۆەيتساريادا جاسالىپتى. جالعىز كىلتى بار. بىراق سەيف-ساندىقتىڭ ءوز سىرى بار ەكەن. قولىما كىلتتى بەردى, اشىپ كورۋگە كەڭەس بەردى. كىلت ۇڭعىسىنا تۇسپەيدى. ءبىراز اينالدىردىم. بولمادى. كىلتتىڭ ءبىر شەتىندە ازداپ شىعىڭقى تەمىر ىستەك تۇر. بار گاپ وسىندا ەكەن. ساندىق-سەيفتىڭ ءبىر شەتىندە تەسىك بار. سول تەسىككە كىلتتىڭ ىستەگىن سالعاندا, قۇلىپ سىرت ەتە ءتۇستى. ساندىق اشىلدى. بۇل سەيف كۇنى كەشەگە دەيىن اۋداندىق بانكتە جۇمىس ىستەپ تۇرىپتى. ەندى قۇندى جادىگەر رەتىندە مۋزەيدە تۇر.
ەكىنشى تاڭعالعانىم, التىن ادام بەينەسى بولدى. تۇسىندىرمە جازباسىن وقىپ, تاڭعالدىم. ارقانىڭ التىن ادامى. بۇل – ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشى. قاسىم امانجولوۆ اتىنداعى سەلولىق وكرۋگتىڭ تالدى دەگەن جەردەگى قورىقتان تابىلعان. بۇل ماڭدا 6 ساق پاتشاسىنىڭ قورىمى بار ەكەن. 2010 جىلدان بەرى زەرتتەلە باستاپتى. 130-دان استام التىن بۇيىم, 14 ساداق جەبەسى, تاس مونشاقتار تابىلعان. عالىمدار ونى ب.ع.د. VI-V عاسىردىڭ ەسكەرتكىشى دەپ وتىر. دەمەك قارقارالى جەرى – اتام زامانداردان بەرى قازاقتىڭ جەرى مەن ەلى.
قارقارالى جەرى قازاقتىڭ اتىن شىعارعان تۇلعالارعا باي. مۇندا ءمادي, قاسىم امانجولوۆتىڭ, جۇمات ءشانيننىڭ, الاش ارداقتىلارى ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, ءا.ەرمەكوۆتىڭ ءىزى قالعان. قازىر ءۇش ارىسقا ارناپ قارقارالىعا كىرە بەرىستە تاماشا ەسكەرتكىش قويىلعان.
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى نۇركەن ءابدىروۆتىڭ, مارتبەك مامىراەۆتىڭ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى توقتار اۋباكىروۆتىڭ, باسقا دا ونداعان, جۇزدەگەن ۇلت قايراتكەرىنىڭ ىزدەرى سايراپ جاتىر. سولاردىڭ قاتارىندا سارىارقانىڭ ساڭلاعى اتانعان, قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى عابديمان يگەنسارتوۆ تۇر.
كەڭەستىك داۋىردە جازىلعان شىعارمالاردان باس تارتۋعا بولا ما؟ ارينە, جوق. ويتكەنى ولار وتكەن زاماننىڭ تاريحي بەت-بەينەسىن جاساعان كوركەم دۇنيەلەر بەردى. ول قالاي بولعاندا دا ءبىز وتكەن جول. سول زاماننىڭ كەسكىن-كەلبەتى.
120 جىلدىق تورقالى تويى اتالعان عابديمان يگەنسارتوۆ بابامىزدىڭ ادەبي-رۋحاني مۇراسى بىزگە قاجەت پە؟ ارينە, قاجەت. كەڭەس وداعى تۇسىندا ءومىر ءسۇرىپ, قوعام قايراتكەرى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن پوەزيادا, جۋرناليستيكادا جارقىن ءىز قالدىرعان, قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى اتانعان عابديمان يگەنسارتوۆتىڭ ءومىر جولى – حالىقتىڭ ءومىر جولى, تاريحتىڭ ءىزى.
پاتشالىق رەسەيدىڭ قىسىمىن كورگەن قازاق حالقى جاڭا زاماندى دۇرىس قابىلدادى. جوعالعانىن, وشكەنىن تاپتى. اقىن-جازۋشىلار سول زاماننىڭ جاقسىلىعىن جىرلادى, كوركەم وبراز جاسادى. قانشاما قاندى رەپرەسسيا, اشارشىلىق, قيىنشىلىق بولعانىنا قاراماستان, حالىق بولاشاققا سەندى. ارقايسىسى زاماننىڭ تاريحي شىندىعىن جازدى.
عابديمان اعامىز 1929 جىلى قازاق اسسر ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. سول جىلى ماسكەۋدە وتكەن XIV بۇكىلرەسەيلىك كەڭەستەر سەزىنىڭ دەلەگاتى بولدى. ءدال سول كەزەڭدە قارقارالىدا تۋعان جاس قازاق ازاماتىنىڭ مۇنداي قۇرمەتكە يە بولۋى ونىڭ ازاماتتىق, ۇلتجاندىلىق قاسيەتتەرىن كورسەتتى. ول تۇعىرلى تۇلعاعا اينالدى.
بىراق كەڭەس وداعىنىڭ رەپرەسسياشىل ساياساتى عابديمان يگەنسارتوۆتى دا اينالىپ وتكەن جوق. ف.گولوششەكيننىڭ سولاقاي ساياساتىنا قارسى ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ, ولەڭدەر جازدى. حالىقتىڭ شىنايى قاسىرەتىن جىرعا قوستى.
ءسوز قۇدىرەتى ناعىز يدەولوگيالىق قارۋ بولاتىن. بۇدان كوممۋنيستىك جۇيە قاتتى سەسكەندى. سوندىقتان دا رەسپۋبليكادا «يگەنسارتىپشىلدىققا» قارسى ناۋقان باستالدى. سول جىلداردا شىققان گازەتتەردىڭ سارعايعان بەتتەرىنەن وسىنداي دەرەكتەردى تاۋىپ الاسىڭ.
بۇل ساياسي ناۋقان اقىرى عابديمان يگەنسارتوۆ اعامىزدى «حالىق جاۋى» ەتتى. سوتتالىپ, سىبىرگە ايدالدى. ايداۋدان كەلگەننەن كەيىن عابديمان يگەنسارتوۆ اعامىز قالام ۇستاۋ قۇقىنان ايىرىلدى. امال جوق, قالامىن شاحتەرلىك كۇرەك پەن قايلاعا اۋىستىردى.
تاعدىر سىنى اقىن, قايراتكەر, عابديمان يگەنسارتوۆ اعامىزدى قاجىتا المادى. ساعى سىنبادى. زابويدا پروحودچيك بولىپ, قارا جۇمىس ىستەدى. 1949 جىلى ءوزىنىڭ اتاقتى «لاۆاداعى ءومىر» پوەماسىن جازدى. اشىعىن ايتساق, عابديمان يگەنسارتوۆ قازاق پوەزياسىنداعى وندىرىستىك تاقىرىپتى كوتەرگەن, جۇمىسشى بەينەسىن سومداعان تۇڭعىش قازاق اقىنى بولدى.
...كاسكاسى شەكەسىندە, شاشىن ءتۇيىپ,
سامال جەل ەركەلەتكەن
بەتتەن ءسۇيىپ.
ءبىر ارۋ كەلە جاتتى, قايلا قولدا,
ەركەكشە سۇر كەنەپتەن شالبار كيىپ.
اققۇبا, اشاڭ ءجۇزدى, ول قارا كوز,
قىز ەدى, وتكىر ءتىلدى, ەركە مىنەز.
ءاسيا ەدى اتى, جالىن ويلى,
قارشىعا, قاز ىلگەندەي, قيمىلى تەز.
ءاسيا كەيىپكەر, قازاقتىڭ جۇمىسشى قىزدارىنىڭ كوركەم بەينەسىندەي كورىنەدى. تويلان, ءساتي سەكىلدى شاحتەرلەر لاۆادا شىڭدالادى. ءارتۇرلى ماماندىق يگەرەدى. شاحتاداعى جارىلىس, تاعى دا باسقا تولىپ جاتقان قيىندىقتاردى باستان وتكەرەدى.
لاۆاداعى جاعداي, شاحتانىڭ ىشكى كورىنىسى, قيىندىعى مەن جاستاردىڭ جالىندى ەڭبەگى سۇيىسپەنشىلىگىمەن سۋرەتتەلەدى. تويلان مەن ءاسيا اراسىنداعى ماحاببات لاۆا كورىگىمەن شىڭدالادى.
عابديمان يگەنسارتوۆ پوەزيانىڭ پوەما جانرىن تاڭداپ الادى. ەپيكالىق تۇرعىدا زامان سىنىنا ءۇن قوسادى. «تىڭ دالا», «تىڭداعى قويما», «شىنار», «كەك شەشىمى», «باعدات اتى قالاي تۋعان؟», «امال تۋرالى اڭىز» پوەمالارى كوركەمدىگىمەن, تاريحيلىعىمەن قۇندى.
جۋرناليستيكادا دا عابديمان يگەنسارتوۆتىڭ قولتاڭباسى ايقىن كورىنەدى. اسىرەسە «اباي مەن اسەت», «اسەتتىڭ كەيبىر بەلگىسىز مۇراسى مەن اتى-ءجونى تۋرالى», «احاڭ ومىرىنەن كەيبىر دەرەك», «قاجى-مۇقاننىڭ ءبىر كۇرەسى» سياقتى دەرەكتى-تانىمدىق ماقالالارى – عىلىمي ورتادا وتە قۇندى جادىگەر. ايتالىق, ءبىر كەزدەسۋدە اسەت نايمانباەۆ اقىن اباي بابامىزعا ء«ىنجۋ-مارجان» ءانىن ايتادى.
ۇلى اباي: «مىنە, كوردىڭدەر مە؟ شىن عاشىقتىق ءان. وسىلاي سالىنىپ, وعان ارنالعان ولەڭ دە وسىلاي بولۋى كەرەك», دەگەن ەكەن.
بۇل ابايتانۋشىلارعا قاجەتتى دەرەكتەر.
1971 جىلدارى قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى ازايىپ, حالىق اراسىندا ءارتۇرلى كوزقاراس قالىپتاسا باستادى. عابديمان اعامىز وسى كەزدە «بۇيەنبايعا اشىق حات» دەگەن ماقالاسىن جاريالايدى. ء«سوز بايلىعىن بارىنشا پايدالانا بىلەيىك», ء«سوزدىڭ مادەنيەتى تۋرالى» ماقالاسى قالىڭ قازاقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. سونداي-اق «بايىرعى سوزدىك قورىمىز» تۋرالى ماقالاسى تىلشىلەر قاۋىمىنا وتە قاجەت. مىسالى, ء«اردايىم» , «الاگەۋىم» سوزدەرىنىڭ توركىنىن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى.
اقىن عابديمان يگەنسارتوۆتىڭ ولەڭدەرىن تۋعان جەر تۋرالى تولعاۋ دەپ تە اتاۋعا بولادى. قارقارالى, نۇرا, اقتوعاي, ارقانىڭ جايلاۋىندا, تۋعان جەرگە سياقتى ولەڭدەر ارقىلى اقىن ارقانىڭ كوركەم تابيعاتىن اسىل شابىتپەن جانە ماحابباتپەن جىرلايدى. وسىلاي سارىارقانىڭ ساڭلاق اقىنى اتانادى.
اقىن سوزگە, اسىل سوزگە ەرەكشە ءمان بەرەدى.
ءتىل دىبىسپەن سويلەسە,
وي سويلەيدى قالاممەن.
ونسىز ءبىر قالاي ەندەشە,
ۇعىسار ادام اداممەن.
ءسوز شەبەردەن تۋعاندا,
تولقىمايتىن جان بار ما؟
كەي ءسوز اششى ۋدان دا,
كەي ءسوز ءتاتتى بالدان دا, – دەگەن ەكەن عابديمان اقىن.
اقىن مۇراسى حالقىمەن بىرگە جاسايدى. جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا, ەڭبەكقورلىققا, ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەيدى.
حوش دەلىك. عابديمان يگەنسارتوۆ اعامىزدىڭ 120 جىلدىق تورقالى تويى دۇركىرەپ ءوتتى. ءاسيا يگەنسارتوۆا اتاسىنىڭ قۇرمەتىنە زاماناۋي تەحنيكامەن جابدىقتالعان كومپيۋتەر سىنىبىن جاساقتاپ, سىيعا تارتتى.
وسى ساپاردا تاعى ەكى جاقسىلىق بولدى. ءبىرىنشىسى, ەكى ايدان بەرى جاڭبىر تامباي كەتىپتى. قارقارالى جەرىنىڭ شاڭى كوتەرىلىپ, اعايىن-جۇرتتىڭ باۋ-باقشاسى قۋراپ كەتكەن ەكەن. سول ءتۇنى اسپاننىڭ كىلتى اشىلىپ, جاڭبىر قۇيدى-اي ءبىر.
قارقارالىلىق اعايىن مۇنى جاقسىلىققا جورىدى.
اقىن اعامىزعا اس بەرىلىپ, قۇران وقىلىپ, ءبىز ەلورداعا قاراي شىقتىق. جارتى جولدان اسقاندا ينتەرنەت جۇمىس ىستەدى.
بەيبىت وكسىكباي ۇلى يساباەۆ ءىنىمىز پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ بەكىپتى.
وسىلاي ءساتتى ساپار بولىپ, استاناعا ورالدىق.
كەلەسى كەزدەسكەنشە, قاسيەتتى قارقارالى!
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى