كۇردەلى كەزەڭدە ەل باسقارعان

جۋىردا عى­لىم جانە جوعارى ءبىلىم مينسترلىگىنىڭ گران­تى بويىنشا «كور­نەكتى مەملەكەت قاي­راتكەرى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ ءومىرى مەن قىز­­مەتىنەن بەلگىسىز بەتتەر» دەگەن جو­بانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا ش.ش.ءۋالي­حا­نوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينس­تي­تۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «جۇ­ما­­باي شاياحمەتوۆ جانە قازاقستاننىڭ 1940-1960 جىلدارىنداعى قوعامدىق-­­ سايا­سي ءومىرى» اتتى حالىقارالىق عىلى­مي-تاجى­ريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.

عىلىمي جيىن جۇماباي شاياح­مە­توۆ­تىڭ قازاقستان تاريحى كەڭەستىك ءداۋى­رىنىڭ بەلگىلى تۇلعاسى جانە مەملەكەت قاي­راتكەرى رەتىندەگى ءومىرى مەن قىزمەتى­نىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن تالقىلاۋعا ارنالدى. قاتىسۋشىلار اتاپ كورسەتكەندەي, ج.شاياحمەتوۆتىڭ ءومىرىنىڭ كوپ بولىگى ي.ۆ.ستالين مەن ن.س.حرۋششەۆتىڭ ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن ور­نى­عۋىنا بايلانىستى اسا كۇردەلى جانە قايشىلىقتى ۋاقىتقا تۇسپا-تۇس كەلدى.

كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ پا­­يىمداۋىنشا, مەملەكەت پەن ۇلت قۇ­رى­­لىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى جاعدايىندا سايا­سي-اكىمشىلىك باسقارۋدىڭ سىناقتان وتكەن ۇل­گىلەرى مەن تۇلا بويىندا ءوز وتا­­نى­نىڭ شىنايى پاتريوتى, مىقتى ۇيىم­­داستىرۋشى جانە باسقارۋشىلىق قاسيەتتەرى جيناقتالعان مەملەكەتشىل تۇلعا بولۋعا لايىقتى باسشىلار سۇرا­نىسقا يە بولۋدا, ولار ەلىمىزدى جاڭعىر­تۋ جوبالارىن العا تارتۋعا جانە رەس­پۋبليكامىزدى ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعارۋعا مۇددەلى بولۋعا ءتيىس.

قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمى قاتاڭ سىرتقى قىسىم جاعدايىندا بايانداۋ­دىڭ فورماتتارىن بايانداۋدىڭ ءنارراتي­ۆىن جانە كەڭەس كەزەڭىندەگى ەل مەن حالىق تاريحىنداعى نەعۇرلىم سىندارلى كەزەڭ­دەردى ءتۇسىندىرۋ قاعيداتتارىن تۇجى­رىم­داۋعا ارنالعان.

تاريح جانە تاريحي جادى جاڭا گەو­ساياس­ي ءتارتىپتىڭ قالىپتاسۋى جاعدايىن­دا مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق اكتور­لار مۇد­دەلەرىنىڭ قاقتىعىسۋ ورىستەرىنىڭ بى­رى­نە اينالدى. ولار وقيعالاردى, تۇلعا­لار­دىڭ رولدەرىن ءتۇسىندىرۋدىڭ پوليار­­لىق نۇس­قالارىن ۇسىنىپ قانا قويماي, سول تۇجىرىمدارىن جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسادى. سوندىقتان تاريحشىلاردىڭ الدىندا مەملەكەتتەر شەڭبەرىندە ازاماتتىق بەيبىتشىلىككە جانە حالىقارالىق ارەنادا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا ىقپال ەتە­تىن ۆەريفيكاتسيالاناتىن تاريحي ءبىلىمدى قالىپتاستىرۋ مىندەتتەرى تۇر.

2022 جىلى قازاقستان جۇرتشىلىعى مەن اكادەميالىق قوعامداستىق 1938-1954 جىلدار ارالىعىندا قازاق كسر-ءىنىڭ باسشىسى بولعان, قازاقستان كومپارتيا­سى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى, ەكىنشى جانە ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن ات­قارعان, 1954-1955 جىلدارى وڭتۇستىك قا­زاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى جۇماباي شاياحمە­توۆ­تىڭ 120 جىلدىعىن اتاپ وتۋ­دە. ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ج.شاياح­­مەتوۆ جەڭىس ءۇشىن ادامي جانە ماتە­­ريالدىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋ بويىنشا قازاق كسر باسشىلىعىنىڭ شتابىن باسقاردى, كسرو-نىڭ باتىس اۋماق­تارىنان ەۆاكۋاتسيالانعان ونەر­كاسىپ­تىك كاسىپورىندار مەن حالىقتى قا­بىل­داۋعا جاۋاپ بەردى, قازاقستاننىڭ ماي­­دان ارسەنالىنا اينالۋىنا ىق­پال ەتتى. ونىڭ تىكە­لەي باسشىلىعىمەن ­رەس­پۋبليكا سوعىستان كەيىنگى ەكونومي­كانى قالپىنا كەلتىرۋ جانە كەيىنگى جاڭ­­­عىرتۋ, سونداي-اق قازىرگى زامانعى قا­زاق­­ستاننىڭ يندۋستريالىق, اگرارلىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە رۋحاني الە­ۋەتى سۇيەنەتىن ىرگەتاسىن قۇرۋ جانە نى­عاي­تۋ ساتىلارىنا كوتەرىلدى.

جۇماباي شاياحمەتوۆ 1940-1950 جىل­­­دار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ پار­تيالىق-اكىمشىلىك اپپاراتىنىڭ قۇرى­لۋىنا ىقپال ەتتى. ول ساياسي-اكىمشى­لىك قۇرىلىمداردىڭ, ەكونوميكانىڭ, مادە­نيەت پەن ءبىلىم بەرۋدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان جارقىن جانە ەرەك­شە باسشىلار توبىن ءوسىردى. شاياح­مەتوۆ ۇلتتىق باسقارۋشى كادرلاردىڭ قالىپتاسۋىنا زور كوڭىل ءبولىپ, د.قوناەۆ, ج.تاشەنوۆ, ق.ساتباەۆ, ءى.وماروۆ, م.سۋجيكوۆ, ە.تاي­بەكوۆ, ا.قويشىعۇلوۆ, د.كەرىمباەۆ, م.بۋتين, ا.داۋىلباەۆ, ا.سەمباەۆ, م.سالين, س.جانباەۆ, د.جانعوزين, گ.قار­جاۋباەۆ, ح.ارىستانبەكوۆ, م.بەيسەنباەۆ, ر.يلياشەۆ جانە ت.ب. دا­رىن­­دى قايراتكەرلەردىڭ ۇلكەن لەگىن باس­­شىلىق ورىندارعا ۇسىنۋعا ءوز ۇلەسىن قوستى.

ونىڭ بەلسەندى ارالاسۋىمەن فاب­ري­­كالار, زاۋىتتار, قازاق تەاترلارى, مەك­­­تەپتەر, تەحنيكۋمدار, ينستيتۋتتار. قا­زاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىل­­­دى. قازاق ستۋدەنتتەرى ءۇشىن كە­ڭەس ودا­­عى­نىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىن­­دا­رىنا كۆوتالار ءبولىندى. 1950-1954 جىل­­دار ارالىعىندا جۇماباي شاياح­مەتوۆ كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇلت­تار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانادى. 1946-1954 جىلدارى رەسپۋبليكا جۇما­باي شاياحمەتوۆ تۇسىندا, اسىرەسە الەۋ­مەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, ونەركاسىپتە, ءبىلىم بەرۋدە, عىلىم مەن مادەنيەتتە جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتتى. جۇزەگە اسىرىلۋى قازاقستاندى كسرو شەڭبەرىندە سايا­سات­تىڭ, ەكونوميكانىڭ, مادەنيەت پەن ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق سالاسىندا جەتەكشى ورىن­عا شىعارعان جوبالارعا شاياحمەتوۆ جەكە ءوزى باستاماشىلىق جاسادى. 1940-1950 جىل­دار ارالىعىندا قازاقستان اۋماعىندا كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري-سترا­­تە­گيا­لىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى رەسپۋبليكانىڭ ءرولى ەداۋىر ءوستى.

وسى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قازاق كسر باسشىلارى بارلىق دەڭ­گەيدە شەشىمدەر قابىلداۋعا جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسىپ قانا قويماي, ساياسي-اكىمشىلىك باسقارۋدىڭ قۇندى ساباقتارىن الىپ, قازاقستاندىق باسقارۋشىلاردىڭ وزىندىك مەكتەبىن قالىپتاستىردى. قازاق كسر-ءنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى لاۋازىمىندا ج.شاياحمەتوۆ حالىقتىڭ مۇددەسى مەن مەملەكەتتىڭ تۇتاس­تىعىنا جاۋاپ بەرەتىن ساياسات جۇر­گىزدى.

سوڭعى جىلدارى عالىمدار دا جۇماباي شاياح­مەتوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ باستى كەزەڭدەرىنە جان-جاقتى عىلىمي سيپاتتاما بەر­ىپ ءجۇر. سونىمەن بىرگە قازاق­ستان تاريحىنىڭ كەڭەستىك ءداۋىرىن زەرتتەۋدە جانە ءار­تۇرلى ۇلتقا جاتاتىن سول كەزەڭدە باسشى قىزمەتتەردە بولعان تۇعىرلى تۇل­عالاردىڭ, ءارتۇرلى باعىتتاعى قوعام­دىق-ساياسي قايراتكەرلەردىڭ ءرولىن كورسەتۋدە جاڭا عىلىمي تاسىلدەر مەن تەو­ريالىق-ادىستەمەلىك نەگىزدەمەلەر ازىر­لەۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىندە تۇر. اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ قالىپتاسقان جانە ور­نىققان كەزەڭىندەگى تۇلعالاردىڭ ءرولىن زەرتتەۋدىڭ قازىرگى قازاقستاندىق قو­عام مەن عىلىمعا ەرەكشە ماڭىزى بار, ويت­كەنى بۇل يدەولوگياسىزداندىرۋ, توتا­ليتارلىق رەجىمنىڭ مۇراسىن بۇزۋ جانە ودان باس تارتۋ, وتارشىلدىقتان كەيىنگى كەڭەستىك سيپاتتاعى سيندرومدى ەڭسەرۋ, سونداي-اق كەڭەستىك جانە كەڭەستەن كەيىن­گى قوعامداردى زەرتتەۋ ۇدەرىستەرىنە تى­عىز بايلانىستى بولىپ وتىر.

كەڭەس­تىك قازاقستانداعى ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيە­نىڭ قالىپتاسۋى مەن ورنىعۋ كەزە­ڭى­نىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە باي­لانىس­­تى ماسەلە­لەر كەشەنىنىڭ كۇر­دەلىلىگىن نا­­زار­عا الىپ, جۇماباي شاياح­مەتوۆتىڭ ەل تاري­حى­نىڭ اسا كۇردەلى ۋاقى­تىنداعى قازاق ­كسر باسشىسى رەتىن­دەگى ورنىن ايرىقشا ­اتاپ وتەمىز. سون­داي-اق قازاق­ستان تاريحى­نىڭ جالپى بەينەسى مەن حالىقتىڭ ۇجىم­دىق زەردەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ستالين­دىك جانە ودان كەيىنگى كەزەڭدەر تاريحى­نىڭ كۇڭگىرت بەتتەرىن تولىقتىرۋ جانە ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتا وتىرىپ, مىناداي ۇسىنىس جاسايمىز. جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ تۋعانىنا 120 جىل تول­ۋىنا وراي كەڭەستىك كەزەڭدەگى باس­قا­رۋ ­اپپاراتىن قالىپتاستىرۋ تاري­حى جانە ۇلت­تىق كادر­لاردى دايار­لاۋداعى قايراتكەر ەڭبە­گىن ساراپتايتىن دەرەك­تى فيلم­دەر شىعا­رۋ, تاقىرىپتىق حا­بار­لار ۇيىمداس­تىرۋ, تاريحشىلارمەن سۇح­باتتار وتكىزۋ, ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا كەڭەستىك ءداۋىردى, اسىرەسە 1930-1960 جىل­دار ارالىعىن زەرتتەۋ بو­يىنشا دۇنيەجۇزىلىك جەتەكشى ورتا­لىق­تارمەن بىرلەسكەن عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى كۇشەيتۋ, عى­لى­مي قوعامداستىققا ج.شاياحمەتوۆتىڭ كە­­ڭەستىك قازاقستان تاريحىنداعى ءرولى تۋرالى وتاندىق باسىلىمداردا, سونداي-اق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ­جا­ريا­لانىمدار ازىرلەۋدى جالعاستىرۋ قاجەت.

جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ « ۇلى دالا­نىڭ ۇلى ەسىمدەرى» جوباسى نەگىزىندە ماڭگى ەستە قالدىرۋعا ارنالعان تاريحي قايراتكەرلەر تىزىمىنە ەنگىزىلگەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ونىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋدىڭ ءىس-شارالارى ارنايى بەكىتىلگەنى ابزال.

تالعاتبەك ءامينوۆ,

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, پروفەسسور