«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وبلىستاعى ءتىلشى قوسىنى مەن
«جايىق پرەسس» جشس ۇيىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەل ماجىلىسىنەن
بۇگىنگى ءوندىرىسى دامىعان ەلدەردەگى ەڭ باستى تۇيتكىل ءونىمدى ءوندىرۋ ەمەس, ونى وتكىزۋ بولىپ وتىر. سوعان وراي الەمدەگى مەملەكەتتەر اراسىندا سىرت كوزگە بايقالا بەرمەيتىن كۇرەستەر ۇزدىكسىز جۇرۋدە. ونىڭ ۇستىنە ءححى عاسىردا ەكونوميكا قارىشتى دامىپ, زاماناۋي تەحنولوگيالار وندىرىسكە ەنگىزىلۋدە. ءوندىرىستىڭ كۇردەلى تەحنولوگيالىق ۇردىستەردەن تۇراتىنىن ەسكەرسەك, دايىن ءونىم ءوندىرىسىن ارتتىرۋ وندىرىسشىگە ءتيىمدى جانە سول ءوندىرىس وشاعىنىڭ ۇدايى جۇمىس ىستەۋىن قاجەت ەتەدى. مولىنان وندىرىلگەن ونىمدەردى ءبىر ەلدىڭ ىشىندە وتكىزەم دەۋ بەكەرشىلىك, سول سەبەپتەن دە ءونىم وتكىزۋ ماسەلەسى قاي ەلدە دە وتكىر كۇيىندە قالا بەرەدى. سوندىقتان دا تاۋارلاردى وتكىزەتىن جاڭا نارىقتاردى تابۋ ءومىردىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايدى. مۇنسىز ەكونوميكالىق دامۋ جونىندە اڭگىمە بولۋى مۇمكىن ەمەس. مىنە, ەلباسىنىڭ بۇدان 20 جىل بۇرىن ۇسىنعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ يدەياسى وسىنداي مۇرات-ماقساتتاردان باستاۋ العانى حاق. ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەر ءۇشىن كۇرەستە, اتام قازاق ايتقانداي, «جالعىزدىڭ ءۇنى» شىقپايدى. قاراشىعىن الەمدىك نارىققا قاداعان ساراپشىلار مۇنداي جاعدايدا كورشىلەرگە, مۇددەلەستەرگە ارقا سۇيەۋدىڭ ارتىقشىلىعىن ءبىرىنشى كەزەككە شىعارادى. بۇل رەتتە تاريحي تاعدىرى تامىرلاس رەسەيدىڭ 12 ايماعىنىڭ قازاقستانمەن شەكاراسى 7 500 شاقىرىمدى قۇرايتىنىن جانە بۇل الەمدەگى ەڭ ۇزاق شەكارا ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل قۇداي قوسقان كورشىدەن ارتىق ەكونوميكالىق وداقتاستى تابۋ قيىن-اق. ەكونوميست-عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ءۇش مەملەكەتتىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا قول قويۋىمەن, ۇلكەن ەكونوميكالىق كەڭىستىك پايدا بولادى. برەستتەن باستاپ ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتە 150 ميلليونعا جۋىق حالىق تىرلىك ەتەدى. ايلاپات كەڭىستىككە قادام باسۋ 17 ميلليون حالقى بار قازاقستان مەن ونىڭ كاسىپكەرلەرى ءۇشىن دە وتە ءتيىمدى. ولار ءوز ونىمدەرىن مولىنان شىعارىپ, وسى كەڭىستىككە ۇسىنا الادى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ورالداعى ءتىلشى قوسىنى مەن «جايىق پرەسس» جشس بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار وي-پىكىرلەر جەلىسىن وسى ارنادان تارقاتتى. اتالعان مەدياحولدينگ عيماراتىنىڭ ءباسپاسوز ورتالىعىندا باس قوسقان ءوندىرىس جەتەكشىلەرى مەن ەكونوميست-عالىمدار جاڭادان قۇرىلاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاڭا نارىقتارعا ەسىك اشاتىنى جونىندە ءتۇيىندى دە تولعاقتى تۇجىرىمدارىن ورتاعا تاستادى. سوندىقتان دا ءبىز وسى دوڭگەلەك ۇستەلدە ايتىلعان ۇسىنىستار مەن تىلەكتەردىڭ بىرقاتارىن ىرىكتەپ گازەت وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك. راۋشان عابدۋاليەۆا, جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا جانە بيزنەس فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور: – وداق دەگەن سوزگە ۇركە قاراۋدىڭ ەشقانداي رەتى جوق. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە الەمدە ەكونوميكالىق, كەدەندىك جانە ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار دەپ كەتە بەرەتىن 300-گە تارتا مەملەكەتارالىق قۇرىلىمدار جۇمىس ىستەيدى. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەۋرووداعى دا سونداي قۇرىلىمنىڭ ءبىرى. ازۋىن ايعا بىلەگەن الىپ دەرجاۆا اقش-تىڭ ءوزى NAFTA دەگەن ۇيىمعا مۇشە. بۇل ۇيىمدى ءبىر قۇرلىقتا ورنالاسقان اقش, كانادا, مەكسيكا ءوزارا ەركىن ساۋدا جۇرگىزۋ ءۇشىن قۇرعان. قۇرىلعالى وتىرعان ەكونوميكالىق وداق ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان تيگىزبەي مە دەگەن ساۋالدىڭ كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەنىن بىلەمىز. الايدا, جاڭا قۇرىلىمنىڭ تەك قانا ەكونوميكالىق وداق ەكەنىن ەستەن شىعارمالىق. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ماسكەۋ مەن مينسكىدە وتكەن ماجىلىستەردە مۇنى بىرنەشە مارتە اتاپ كورسەتتى. وسىنداي وداقتى قۇرۋ ارقىلى بۇرىنعىداي كەڭەستىك وداققا قايتا اينالۋىمىز مۇمكىن دەگەن بولجامدار دا شىندىققا جاناسپايدى. ويتكەنى, ينتەگراتسيانىڭ باستى قاعيداتتارى ەكونوميكالىق پراگماتيزمگە جانە اشىقتىق پەن تەڭدىككە نەگىزدەلگەن. ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىنان تۇتىنۋشىلار استە ۇتىلمايدى. ارينە, قازىر نارىقتاعى باعا كوتەرىڭكى, بىراق جابىق ەسىكتەر ايقارا اشىلىپ, ءۇش ەلدىڭ اۋماعىندا تاۋارلار اعىنى ەركىن قوزعالعان كەزدە, جوعارى دەڭگەيدەگى باسەكەلەستىك پايدا بولادى. تۇتىنۋشى قاۋىم تاۋارلار مەن ازىق-ت ۇلىكتى ساپاسىنا قاراي تاڭداپ, تالعاپ الاتىن بولادى. بۇعان قوسا ونىمدەردىڭ دە تۇرلەرى ارتادى. اناتولي سميرنوۆ, «ورال مەحانيكالىق زاۋىتى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى: – مەن راۋشاننىڭ پىكىرىن باسقاشا ءبىر قىرىنان جالعاستىرعىم كەلەدى. قالاي دەگەندە دە, كەدەن وداعى قۇرىلعاننان كەيىن ءوندىرىس كولەمى وسكەنى, ءونىم وتكىزۋدەگى شەكارالىق قيىندىقتار ازايعانى اقيقات. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردا ايتا قالارلىقتاي كۇردەلى جايتتار بولا قويماس. بۇل رەتتە ەۋرازيالىق وداققا مۇشە ءۇشىنشى ەل بەلورۋسسيا ءبىر بۇيىردە قالىپ قويماۋى كەرەك. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ وندىرىستىك ۇجىم وسى ولقىلىق پەن كەڭىستىكتى تولتىرا تۇسۋگە نازار اۋدارۋدا. مىسالى, «متز», «بەلارۋس» تراكتورلارى مينسك موتور زاۋىتىنىڭ قوزعالتقىشتارىمەن جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە بۇل ماركالاردىڭ ءتۇرلى موديفيكاتسيالارى بار. مىنە, ورال مەحانيكالىق زاۋىتى سوعان ءيىندى بىلىكتەر شىعاراتىن قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر كاسىپورىن. سونداي-اق, اتالعان بولشەك اۆتوبۋستار مەن وزگە دە تەحنيكالارعا لايىقتالىپ زاۋىت كونۆەيەرىنەن ءار قيىرعا جول تارتادى. ايتايىن دەگەنىم, ءيىندى بىلىكتىڭ سەكسەن پايىزعا جۋىعى بەلورۋسسيا مەن رەسەيگە ەكسپورتتالادى. كەدەن وداعى شەڭبەرىندە ونىڭ كولەمى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەم, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ورالدىق ءونىمنىڭ 91 پايىزى ەكسپورتقا كەتكەنىن ايتا الامىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلىمەن سالىستىرعاندا قازىر زاۋىتتا ءونىم كولەمى بەس ەسە ۇلعايدى. وسىنىڭ ءبارى ينتەگراتسيا مەن كەدەندىك رەسىمدەردى وڭتايلاندىرۋدىڭ جەمىسى مەن ناتيجەسى دەۋگە بولادى. قانات ەشىموۆ, جاڭاقالا اۋدانىنداعى «بىرلىك مال زاۋىتى» جشس باس ديرەكتورى: – ماماندار جاڭا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك جاعدايىندا كەدەندىك جانە ەكونوميكالىق رەسىمدەرگە قوسا ونىڭ وزگە تۇرلەرىنىڭ دە جەڭىلدەيتىنىن العا تارتادى. مىسالى, ەت ونىمدەرى باعىتى بويىنشا قازاقستاندىق وندىرىسشىلەر رەسەيگە نەمەسە بەلارۋس ەلىنە ساۋدا جاساۋ ءۇشىن الدىمەن سول ەلدەردىڭ ۆەتەرينارلىق اتتەستاتسياسىنان ءوتىپ, تىركەلىمىنە تىركەلىپ, قازاقستاندىق سەرتيفيكاتتاردى ولاردىڭ سەرتيفيكاتتارىنا اۋىستىراتىن. سودان كەيىن عانا ءوز تاۋارلارىن كەدەندىك باقىلاۋدان وتكىزىپ, ساۋدا جاساۋ مۇمكىندىگىنە يە بولاتىن. بۇگىندە ءبىزدىڭ ۆەتسەرتيفيكاتىمىز تەكسەرىلمەي-اق, ەشبىر كەدەندىك باقىلاۋسىز كەدەن وداعىنداعى ەلدەرگە تاۋار اپارىپ ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي جاڭا ءتارتىپتى قالايشا قۇپتاماسقا؟! ايتالىق, ءبىزدىڭ جشس باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا حالىق سەلەكتسياسىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان ەدىلباي قويىن وسىرۋمەن شۇعىلدانادى. كەزىندە ماسكەۋدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى كورمەلەرىندە زاۋىتتىقتار وسىرگەن قوشقارلاردىڭ سالماعى 167 كەلى, ساۋلىقتارى 128 كەلى تارتىپ, بىرنەشە مارتە كورمەلەردە چەمپيون اتاعىن يەلەنگەنى تاريحتا قالدى. قازىر شارۋاشىلىقتا 14694 اسىلتۇقىمدى ەدىلباي قويى وسىرىلۋدە. زاۋىت جوسپارلى اسىلتۇقىمدى مالدى ساتۋ جۇمىستارىن الداعى شىلدە ايىنىڭ ورتاسىنان باستايدى. ەدىلباي قويلارىنا كورشى رەسەيدىڭ ساراتوۆ, ورىنبور, سامارا, قورعان وبلىستارىنان سۇرانىستار مول. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە سەرىكتەستىك كورشى ەلدىڭ نارىعىنا ەدىلباي قويىن شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. تالعات بەرەكەشوۆ, ورال قالاسىنداعى «كۋبلەي» جشس باس ديرەكتورى: – ءۇش مەملەكەت اراسىنداعى ينتەگراتسيانىڭ يگىلىگىن كورەمىز دەپ ءۇمىتتەنىپ جۇرگەن قازاقستاندىق قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ كاسىپورىن. باستى ونىمدەرىمىزدىڭ ءبىرى – قالبىرداعى ەت. جاسىراتىنى جوق, بۇعان دەيىن شيكىزات تۇرىندەگى مال ەتىنىڭ باسىم بولىگىن وزگە جاقتان تاسىمالداپ كەلدىك. دەگەنمەن, سوڭعى ۋاقىتتا بۇل ۇردىستەن باس تارتۋ جونىندە ۇيعارىمعا كەلىپ وتىرمىز. وسىنداي ماقساتتا جەرگىلىكتى شيكىزاتتى پايدالانۋ ءۇشىن ورال قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى رىبتسەح ەلدى مەكەنى اۋماعىنان مال سويۋ كەشەنى قۇرىلىسىن تۇرعىزۋ ۇستىندەمىز. سونىمەن بىرگە, بالىق زاۋىتى وندىرىسىنە وتاندىق ينۆەستيتسيا سالۋعا قول جەتكىزە الدىق. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل باعىتتاعى زاۋىت قۇرىلىسى باستالدى. مۇنىڭ ءبارى تاياۋ ارادا كومپانيانىڭ ەۋرازيالىق وداققا مۇشە ەلدەرگە شىعاراتىن ونىمدەرى تىزبەسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتەدى دەگەن بايلامدارىمىز بار. دايىن ءونىم شىعارۋ ءۇشىن قالبىر وندىرىسىنە قاجەتتى بۇيىمداردى ءوز ەلىمىزدەن جانە قاجەتتى جاعدايلاردا سىرتتان ساتىپ الامىز. ال, شەتەلدەردەن بالىق تۇرلەرىن ساتىپ الىپ, وڭدەپ, قالبىرلاپ شىعارامىز. قازاقستان كاسپي تەڭىزىنىڭ قايراڭىنان باسقا اشىق تەڭىزى جوق ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەدى. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ اشىق, ۇلكەن تەڭىزدەرگە شىعۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋىنىڭ پايداسى زور. ويتكەنى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە دەيىن ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردىڭ تاۋارلارى رەسەي, بەلارۋس ارقىلى وتەتىندىكتەن, ولاردىڭ قازاقستاندىق تاۋارلارعا قوياتىن تاريفتەرى وزدەرىنىڭ تاۋارلارىنا قاراعاندا جوعارى بولىپ كەلدى. ەندى بۇل ماسەلە بىرىڭعاي باعىتقا تۇسەدى دەپ ويلايمىز. ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعاننان كەيىن تاريفتەر تومەندەپ, تاۋار تاسىمالداۋ جەڭىلدەپ, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ مۇمكىندىگى ارتادى دەپ كۇتەمىز. مارات باگاۋتدينوۆ, ورال قالاسىنداعى تاتار مادەني ورتالىعى جانىنداعى عابدوللا توقاي اتىنداعى مۇراجاي ديرەكتورى: – بۇل وداقتى قولداۋ – ەكونوميكالىق ءوسىمدى جانە ءۇش ەل اراسىنداعى بىرقاتار ساۋدا, مادەني بايلانىستاردى نىعايتۋ دەگەن ءسوز. ءوز باسىم مادەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە ەلدەر اراسىنداعى بۇعان دەيىنگى مادەني بايلانىستار تەرەڭدەي تۇسەدى دەپ ويلايمىن. وتكەن تاريحقا قاراساق, كورشى ەلدەردەگى اقىن-جازۋشىلارىمىز ءوزارا تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىس جاساپ تۇرعان. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا سولاردىڭ ءىزىن جالعاستىرىپ, جەلكىلدەپ وسكەن قۇراقتاي كەيىنگى ۇرپاقتاردى ارجاقتى بايلانىسقا باعىتتاپ كەلەمىز. بىزدەرگە ورتاق دۇنيە كوپ. بىرىككەن ينتەگراتسيا ارقىلى بىرلەسە جۇمىستانۋ ناتيجەسىندە ورتاق مۇرانى زەرتتەۋ مەن جارىققا شىعارۋعا مول مۇمكىندىك تۋادى. جالپى, رەسەيمەن كورشى ورنالاسقان ءبىزدىڭ وبلىس ءۇشىن ساۋدا-وندىرىستىك سالاسىندا ءتيىمدى قاتىناستار جۇزەگە اسىپ, نارىقتا قولجەتىمدى باعا پايدا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ ارقاسىندا ەلدەر اراسىنداعى تاۋارلار باعاسى تۇراقتالىپ, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە حالىققا ارزان دا ساپالى ءونىم ۇسىنىلادى. ويتكەنى, سالىق, جول قاتىناسى ماسەلەلەرى بارىنشا رەتتەلمەك. سونىمەن قاتار, ساۋدا ورىندارىندا بۇعان دەيىن ەلىمىزگە جەتپەگەن ءتۇرلى ونىمدەر پايدا بولادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, ءبىر كەزدەرى ءوزىم رەسەيدە وندىرىلەتىن بالىق ونىمدەرىن ءوزىمىزدىڭ ساۋدا نۇكتەلەرىنەن كەزدەستىرمەي, ارنايى تاپسىرىس بەرىپ الدىراتىنمىن. قازىرگى تاڭدا مۇنداي ماسەلەلەر جولعا قويىلۋى ارقاسىندا ول بالىق تۇرلەرىن تاڭداپ ءجۇرىپ ساتىپ الاتىن بولدىق. قۇرىلعالى وتىرعان ەۋرازيالىق وداق اياسىندا دا كوپتەگەن ساۋدا بايلانىستارى ءتيىمدى جولعا قويىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. تاعى ءبىر ايتارىم, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ رەسەيدىڭ بەلگىلى ءبىر اۋماعىنا بارىپ-كەلۋى دە جىلدان-جىلعا جەڭىلدەپ كەلەدى. بۇعان دەيىن ەكى ەلدە تۇراتىن قاراپايىم ادامداردىڭ ءوزارا قاتىناسىندا ءارتۇرلى قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەر بولىپ كەلگەن ەدى. مىنە, وسى سەكىلدى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپسا ءارى ولاردىڭ تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسى قاناعاتتاندىرىلسا, ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم ءوز ماقساتىنا تولىقتاي جەتە الادى. رۋسلان ساپارعاليەۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى: – بيزنەس-قاۋىمداستىق ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جونىندەگى كەلىسىمشارتتىڭ وسى قۇجاتقا قول قوياتىن تاراپتاردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى رەتتەيتىن جانە بەلگىلەيتىن ءبولىمىنىڭ ماڭىزدىلىعى ەرەكشە. كەلىسىمشارتقا قاتىسۋشى مۇشە-مەملەكەتتەرگە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار سالاسىندا ۇلتتىق ءتارتىبىن ۇسىنۋ قاعيداسى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بۇل ءتارتىپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جونىندەگى كەلىسىمشارتقا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ كاسىپكەرلەرىنىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار نارىعىنا ەركىن قولجەتىمدىلىگىن كۇشەيتەدى. وسىلايشا, زاڭدىلىقتاردى ۇيلەستىرۋ جانە وداقتاس ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار نارىعىنا تەڭ دارەجەدە شىعۋىن قالىپتاستىرۋ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ نىعايۋىنا اكەلەدى. وتاندىق كاسىپكەرلەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار نارىعىنىڭ كولەمى قازاقستانداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار نارىعىنان 26 ەسەگە اساتىن, شامامەن 198 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايتىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جانە بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار نارىعىنا قاتىساتىن بولادى. كاسىپكەرلىك ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشەلىك وعان قاتىسۋشى ەلدەرگە بىرىڭعاي كولىكتىك جۇيەنى, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جانە وزگە دە قاجەتتى جۇيەلەردى قالىپتاستىرۋعا جول اشادى. مىسالعا, كەدەن وداعى جاعدايىندا كاسىپكەرلەر وداق شەڭبەرىندە جۇكتەردى تاسىمالداۋدىڭ ءبىرشاما جەڭىلدەگەنىن سەزىندى. كەدەن وداعى قۇرىلعالى بەرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ ونەركاسىبىنىڭ وڭدەۋ سالاسىنا قۇيىلعان شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى ەكى ەسەگە, 2009 جىلعى 1,8 ميلليارد دوللاردان 2012 جىلى 3,4 ميلليارد دوللارعا دەيىن ءوستى. بۇل كورسەتكىشتەر ارينە, قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ايقىن كورسەتەدى. ودان باسقا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جونىندەگى كەلىسىمشارتتا كەز كەلگەن قاتىسۋشى مەملەكەتتىڭ ۇستەمدىك ەتۋىنە جول بەرىلمەيدى. وندا تەڭ قۇقىقتىق, قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ەسەپكە الۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. كەلىسىمشارتتا ستارتەگيالىق ماڭىزدى ماسەلەلەردى جانە بارلىق دەڭگەيدەگى شەشىمدەردى قابىلداۋدا ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ تەتىكتەرى كورىنىس تاپقان. ۆالەري گولوۋحوۆ, «اۆتوكومبينات» اق ديرەكتورى, باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى: – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن استانادا قول قويىلاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمشارتتى ءححى عاسىردىڭ ماڭىزدى تاريحي وقيعالارىنىڭ قاتارىنا قوسار ەدىم. ءبىزدىڭ ەلىمىز اۋەلى جەكەلەگەن وندىرىسشىلەرمەن ارىپتەستىك ورناتىپ, بىرلەسكەن كاسىپورىنداردى قۇرىپ, وزگە دە ينتەگراتسيالىق شارالاردى قولعا الىپ, بۇل ماقساتقا بىرتىندەپ قادام جاسادى. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى دا سونداي ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ بەس ءىرى ونەركاسىپتىك-اگرارلىق وڭىرلەرىمەن شەكتەسەتىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني بايلانىستار جاساۋدا تاجىريبەسى مول. ەندى كەلىسىمشارتقا قول قويۋدىڭ ناتيجەسىندە ارىپتەستىكتى كەڭەيتۋدىڭ جاڭا كوكجيەكتەرى اشىلادى. بىزگە, كاسىپكەرلەرگە بۇل ءۇردىس اشىقتىعىمەن, ساياسيلاندىرىلماۋىمەن تارتىمدى. سونىمەن قاتار, باسەكەلەستىكتەن ۇركۋدىڭ ءجونى جوق دەگىم كەلەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەرىسىنشە بيۋروكراتيالىق ءسوزبۇيداسىز, ەشبىر كەدەرگىسىز وزىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ءبىر-بىرىمىزدەن تىكەلەي الۋعا, ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەاەو-نى قۇرۋ زاماننىڭ, بىرىڭعاي نارىقتىڭ اعىنىندا دامۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىر. بۇكىلالەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, وقشاۋلانۋدىڭ جولى تۇيىق. كەلىسىمشارتقا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ترانزيتتىك, ەنەرگەتيكالىق جانە وزگە دە الەۋەتىن پايدالانبايىنشا ەكونوميكالىق وسىمگە جانە ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى كوتەرۋگە قول جەتكىزۋ قيىن. مىسالعا ايتار بولساق, ءبىزدىڭ وبلىستا 13 قازاقستاندىق-رەسەيلىك كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. كەلىسىمشارتقا قول قويىلعاننان كەيىن ولاردىڭ قاتارى وسەتىنىنە كۇمان جوق. ينتەگراتسيالىق ۇردىستەرگە شاعىن جانە ورتا بيزنەس بەلسەنە قاتىسۋعا ق ۇلىقتى. ءبىزدىڭ كاسىپورىن رەسەيدىڭ ىرگەلەس وبلىستارىمەن كوپتەن بەرى ارىپتەستىك بايلانىستا. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە ءبىزدىڭ ارىپتەستىگىمىز تەرەڭدەپ, قوسىمشا قارقىن الادى دەپ بىلەمىن. ماقساتتى تۇردە, قاجىماي-تالماي 20 جىل بويى ەۋرازيالىق وداق يدەياسىن العا جىلجىتىپ كەلگەن, يدەيانىڭ ومىرشەڭدىگى مەن قاجەتتىلىگىنە كوپتەگەن سكەپتيكتەردىڭ كوزدەرىن جەتكىزە بىلگەن ەلباسى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە باستاماسى مەن ەلەۋلى ۇلەسىن ايرىقشا اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. ءارى مۇنىڭ ءوزى ەلباسىمىزدىڭ بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە باعىتتالعان ساياساتىنىڭ كورەگەندىگى مەن جان-جاقتىلىعىن كورسەتەدى. قايىر سۇيىنتيەۆ, باتىس قازاقستان ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ توراعاسى: – مەن جاقىندا قول قويىلاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىن. ونىڭ بولاشاعى بار دەپ ەسەپتەيمىن. ارينە, ءبارى بىردەن كەرەمەت بولىپ كەتە قويۋى وڭاي ەمەس شىعار. الايدا, ۋاقىت وتە كەلە ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جەمىسىن تاتاتىنىمىزعا كۇمان كەلتىرە المايمىن. ال, تىكەلەي رەسەيمەن بايلانىس جاسايتىن كاسىپكەرلەرگە بۇل وداق تىپتەن ءتيىمدى. ءويتكەنى, بۇعان دەيىن قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن ءداستۇرلى بايلانىستار بار. ينتەگراتسيالىق قۇجات ەۋرازيالىق, يننوۆاتسيالىق, تەحنولوگيالىق ءوزارا ءتيىمدى ارەكەتكە نەگىز قالاپ, ەۋرازيا ايماعىندا جالپىقۇرىلىقتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ كۇرت دامۋىنا ۇيىتقى بولادى دەپ تۇسىنەمىن. سونىڭ العىشارتى رەتىندە ەۋرازيالىق ءبىرتۇتاس تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيە قالىپتاسىپ, الماتى-استانا-ماسكەۋ-مينسك باعىتىندا ۇشقىر تەمىرجول ماگيسترالى ىسكە قوسىلىپ, باتىستا ەۋروپالىق, ال شىعىستا قىتايلىق كولىك جۇيەسىنە شىعاتىن اۆتوكولىك جانە تەمىرجول جۇيەلەرى جاڭعىرتىلۋى ءتيىس. سونداي-اق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق گەوگرافيالىق جانە گەوساياسي فاكتورلاردىڭ نەگىزىندە ەكونوميكالىق تۇرعىدان الەمنىڭ جەتەكشى ماكروايماعىنا اينالماق. اقسەرىك ءايتىموۆ, قازيتۋ عىلىم-ءبىلىم كەشەنىنىڭ پرەزيدەنتى, باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى: – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى جۇيە دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل جوباعا بىرەۋلەر و باستا ۇركە قاراعانىمەن ءبىز كەدەن وداعىن ويداعىداي قالىپتاستىرا الدىق. كەزىندە ەۋرووداق تا ءوز رەتىمەن قالىپتاسقانى بەلگىلى. مەنىڭشە, بۇل جۇيە ءبىلىم سالاسىنا دا يگى اسەرىن تيگىزەدى. اسىرەسە, كاسىپكەرلەر الەمدەگى بيزنەس زاڭداردى, وزگە دە وزگەرىستەر تۋرالى كوپ دەرەكتەردەن جانە الەمدىك زاڭدىلىقتاردان حاباردار بولۋى ءتيىس. ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسسوز ۇستىندە ەلىمىزدىڭ ۇستانىمدارى سالماقتى پايىمعا نەگىزدەلگەن. ەلباسىمىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى دامىتۋدىڭ باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالىق اسۋى جانە بارلىق ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا كەڭىستىگى ءۇشىن بازالىق جاعدايلار قالىپتاستىرۋ ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ بىزگە بەرەتىن پايداسى كوپ بولۋى ءتيىس. ەلميرا وتەشەۆا, كاسىپكەرلەردىڭ ايماقتىق پالاتاسى سالىق جانە كەدەندىك رەسىمدەۋ ءبولىمىنىڭ ساراپشىسى: – ءبىز ينتەگراتسيانىڭ ءۇش كەزەڭىن باستان كەشىپ وتىرمىز. ونىڭ ءبىرىنشىسى, كەدەن وداعى بولسا, ەكىنشىسى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك بولىپ تابىلادى. بۇگىندە بۇل ەكى كەزەڭ دە ارتتا قالىپ, قازىرگى كۇنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تابالدىرىعىندا تۇرمىز. بۇل ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ تولىسقان, كەمەلدەنگەن وتە جوعارى دەڭگەيى. وسى تۇرعىدا ەۋرازيالىق وداقتىڭ باستى ۇستانىمىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگىلەپ بەردى. ياعني بۇل – ءوزارا تەپە-تەڭدىك, ءار مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەركىندىگىنە, ىشكى ىستەرى مەن شەكاراسىنا قول سۇقپاۋ ارقىلى بىرلەسۋ دەگەن ءسوز. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جونىندەگى كەلىسىمشارت تاراپتارىنا سايكەس تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ, سونداي-اق, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشتەرىنىڭ سالماعى اجەپتاۋىر جەڭىلدەيدى. ۇلتتىق ەكونوميكالاردىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا بىرىڭعاي ساياسات جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق, ەەو جونىندەگى كەلىسىمگە سايكەس ورتاق وتانىمىز قازاقستان ءوزىنىڭ گەوەكونوميكالىق جاعدايىن ەداۋىر كوتەرىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى قۇرلىقتىق توماعا-تۇيىقتىقتان سىپىرىلىپ, سۋىرىلىپ العا شىعادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلىمىز رەسەيلىك جانە بەلورۋسسيالىق كولىك ينفراقۇرىلىمىنا جەڭىلدىك جاعدايلاردا كىرۋگە مۇمكىندىك الادى. سەنبەسەڭىز, مىنە, قاراڭىز, قازاقستانعا باتىس ارقىلى ەۋرووداق شەكارالارىنا, شىعىس ارقىلى جاپونيا جانە ازيا-تىنىق مۇحيتى قاۋىمداستىعى قولتىعىنداعى وزگە دە ەلدەرگە شىعۋعا جول اشىلعالى تۇر. سوندىقتان دا, بۇل ەكونوميكالىق بىرلەستىكتىڭ ءتوزىمدى, يكەمدى, الەمدەگى ءوزى تەكتەس ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار اراسىندا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى كوڭىلدەگى تۇيتكىلدەردى تارقاتا الادى. جانتاس سافۋللين, «جايىق پرەسس» جشس باس ديرەكتورى: – تاياۋدا قول قويىلاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندە بەتىنەن قالقىماي, تەرەڭنەن تارتىپ, الىستان تولعاپ وي-پىكىر قوزعاعاندارىڭىز ءۇشىن بارىڭىزگە كوپ راحمەت! ءتۇيىن جاسار الدىندا نىشاندىق تۇردە العاندا ۇشى-قيىرى جوق ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ينتەگراتسيالىق ۇردىستەرگە قاتىسى جونىندە ەكى-ءۇش اۋىز پىكىر قوسۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر. سوڭعى الىنعان رەسمي دەرەكتەر مۇندا كەدەن وداعى ەلدەرىمەن اراداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى ءبىر ميلليارد دوللارعا جۋىقتاعانىن كورسەتەدى. وتكەن جىلى رەسەيدىڭ بەس بىردەي گۋبەرنياسىمەن شەكتەسەتىن ورال وڭىرىندە كورشى ەلگە ەكسپورتتايتىن تاۋارلاردىڭ كولەمى ون ءۇش پايىزعا ءوسىپتى. شەكارالاس ايماعىمىزدىڭ بەلورۋسسيامەن بايلانىستارىندا دا وڭ سەرپىلىستەر بار. بۇل جونىندە دوڭگەلەك ۇستەلدە وزدەرىڭىزدىڭ دە ايتىپ وتكەندەرىڭىز ءبىز ءۇشىن وتە باعالى قۇندىلىق. بۇگىندە شەكارالىق وبلىس بىرلەسكەن كاسىپورىندار سانى جونىنەن سالىستىرمالى تۇردە العاندا رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا الدىڭعى لەكتە تۇر. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قول قويىلعاننان كەيىن ونىڭ سانى مەن بىرلەسكەن كاسىپورىندارداعى جۇمىس ورىندارى ودان ءارى وسە تۇسەتىنى انىق. وسىنىڭ ءبارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرت وسۋىنە جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا نەگىز قالاماق. ەندەشە, ىسكە ءسات! تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى: – ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستان» مەن باتىس وڭىردەگى ءىرى مەدياحولدينگ «جايىق پرەسس» جشس بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى ءوزىنىڭ العا قويعان ماقساتى مەن مىندەتىن ورىنداپ شىقتى دەپ وي تۇيە الامىز. بۇگىنگى ايتىلعان ورنىقتى وي-پىكىرلەر مەن سالماقتى ۇسىنىس-تىلەكتەردىڭ شارتتى تۇردە ايتىلماعانى, ونىڭ ءبارىنىڭ ناقتى دەرەكتەرمەن جانە ساراپتامالىق سيپاتتاعى دايەكتەرمەن بايلانىستىرىلعانى دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ مارتەبەسى مەن ءباسىن كوتەرە ءتۇستى دەپ سانايمىز. جازىپ العاندار گۇلبارشىن اجىگەرەەۆا, وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى, تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان». باتىس قازاقستان وبلىسى.