ادامزات تاريحىنا ۇڭىلسەڭىز, ەسەپسىز سوعىستار, قاقتىعىستار بارىسىندا جەڭۋشى جاقتىڭ توناۋشىلىق ارەكەتتەرى, كونتريبۋتسيا ەسەبىندە قىمبات زاتتاردى تارتىپ الۋى نەگىزىندە نەبىر ادام قولىنان تۋىنداعان اسىل زاتتار ءبىر ەلدەن ءبىر ەلگە كوشىپ وتىرعانىن بايقايسىز. مۇنان باسقا كونتراباندالىق جولمەن دە, اۆانتيۋريست قازىنا ىزدەۋشىلەر مەن قازىرگى كۇنگى «قارا ارحەولوگتەر» دەپ اتالاتىنداردىڭ تاپقانىن شەت ەلدەرگە ساتۋى ارقىلى دا ەجەلگى مىسىر مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنەن, ءۇندىستان مەن قىتايدان, ورتالىق ازيا قالالارى مەن دالالارىنان ەسەپسىز جادىگەرلەر قولدى بولىپ, دامىعان ەلدەردىڭ مۋزەيلەرىنەن نەمەسە باي كوللەكتسيونەرلەردىڭ جەكە قورلارىنان ورىن تاپتى. تۇركىستانداعى ياساۋي كەسەنەسىنەن قولدى بولعان قۇندىلىقتاردىڭ ەڭ ءبىر اسىلى تۋرالى «ازىرەت سۇلتان» قورىق مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ارحەولوگ مارات تۇياقباەۆپەن كەزدەسىپ, ايگىلى لۋۆرداعى شىراعداننىڭ وندا قالاي بارعانى جانە ونى ەلگە قايتارۋدىڭ قانداي قيسىندى جولدارى بارى توڭىرەگىندە پىكىر الىسقان ەدىك.
– ماكە, ءسىزدىڭ شاشىڭىز وسى ياساۋي كەسەنەسىنىڭ قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋ جانە جيناۋمەن اعارعانىن بىلەمىز. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدى وسىدان باستاساق؟
– ءيا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى گەرمانيا بۇكىل ەۋروپا ەلدەرى مەن رەسەيدەن ەسەپسىز كوپ جادىگەرلەردى ارنايى ۆاگوندارمەن تاسىپ اكەتتى. مۇنداي ارەكەتتەن كەڭەس وداعى دا باس تارتقان جوق, ءوز مادەني قۇندىلىقتارىن قايتارىپ قانا قويماي, كونتريبۋتسيا ەسەبىندە كوپتەگەن دۇنيەلەردى قوسا اكەتتى.
قازاقستاننان جادىگەرلەرىمىزدىڭ سىرتقا تاسىلۋى ءحىح عاسىردىڭ اياعىنان باستاپ بەلەڭ الدى. العاشقى دەرەك ۆ.ءلۋنيننىڭ «يز يستوري رۋسسكوگو ۆوستوكوۆەدەنيا ي ارحەولوگي ۆ تۋركەستانە» دەگەن ەڭبەگىندە كەلتىرىلگەن.
– قۇدايعا شۇكىر, ەڭ ۇلكەن قازىنامىز تايقازان 54 جىلدان كەيىن وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ جانكەشتىلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە قايتتى. ونان كەيىنگى كەرەمەت جادىگەرىمىز ياساۋي كەسەنەسىنىڭ شىراعدانى لۋۆرعا قالاي بارىپ قالعان؟
– كەسەنەدەگى باستى دا قۇندى جادىگەر دەپ ءامىر تەمىر سىيعا تارتقان تايقازان مەن التى شىراعداندى ايتامىز. بۇلاردىڭ دا تاعدىرى ابدەن تالقىعا ءتۇسىپ, بۇگىندەرى رەسەي مەن فرانتسياعا دەيىن جەتكەندەرى بار. ءۇش ۇلكەن, ءۇش كىشى شىراعدانداردان بۇگىندەرى كەسەنەدە ءبىر ۇلكەن, ەكى كىشى شىراعدان عانا ساقتالعان. ءبىر ۇلكەن شىراعداننىڭ ۇستىڭگى بولىگى 1905 جىلى 11 اقپانىندا ۇرلانىپ, اقىرى, 1910 جىلى فرانتسيادان تابىلدى. سول جىلى ارحەولوگيالىق كوميسسياعا ءۇستى ۇرلانعان شىراعداننىڭ تومەنگى بولىگى سالىستىرىلىپ كورۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى دە ەرميتاجدا قالىپ قويدى.
– ەندى ونى ۇرلاعان ادام كىم دەگەن سۇراق تۋىندايدى؟
– ۇرى دەپ ەشكىمدى ايتا المايمىن. دەگەنمەن, فرانتسياداعى ۇستىڭگى بولىگى جورج مارتو دەگەن كوللەكتسيونەردىڭ قولىندا بولعان. ول قايتىس بولعان سوڭ ءوز وسيەتى بويىنشا 1916 جىلى لۋۆرعا 7079, 7080 نومىرلەرمەن وتكىزىلگەن. شىراعدان ءبىر-بىرىنە كيىلەتىن ءۇش بولىكتەن تۇرادى. سوندىقتان, ەكى نومىرمەن ۇستىڭگى ەكى بولىگى بەلگىلەنگەن. استىڭعى ءۇشىنشى بولىگى قابىرحانا بولمەسىنىڭ ەدەنىنە بەكىتىلىپ تاستالعاندىقتان ۇرىلار الىپ كەتە الماي, قالىپ قويعان. بىراق بۇل دا 1910 جىلى سانكت-پەتەربۋرگقا فرانتسيادان الىنعان فوتوسۋرەتىمەن سالىستىرۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى.
تاريحي وتانىنا قايتپاي قالعان جادىگەر قازىرگى كەزدە ەرميتاجدا ساقتاۋلى, تاپ وسىنداي تاعدىر كەسەنەدەگى تايقازان مەن ءبىر ۇلكەن, ءبىر كىشى شىراعداندى دا كۇتىپ تۇردى.
– تايقازاننىڭ ەرميتاجداعى تاعدىرى بەلگىلى. سوندا وسىنداعى شىراعداننىڭ تاعى بىرەۋى ەرميتاجدا تۇر ما؟ وعان قالاي بارعان؟
– يران ونەرى مەن ارحيتەكتۋراسى, تاريحى مەن مادەنيەتى, ءدىنى مەن ادەبيەتى ەرتەدەن-اق الەم عالىمدارىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ كەلگەنى ءمالىم. 1935 جىلى 11-16 قىركۇيەك ارالىعىندا «يران ونەرى مەن ارحەولوگياسى» تاقىرىبىمەن ءۇشىنشى حالىقارالىق كونگرەسس لەنينگرادتا ەرميتاج تەاترىندا جۇمىس ىستەپ, 18-قىركۇيەكتە كسرو حالىق كوميسسارلارى سوۆەتىنىڭ توراعاسى ۆ.مولوتوۆتىڭ كونگرەسس دەلەگاتتارىن موسكۆادا قابىلداۋىمەن اياقتالدى.
مۇنان بۇرىنعى 1926 جىلى فيلادەلفيا, 1931 جىلى لوندون كونگرەستەرى دە يران ادەبيەتى, ونەرى, تاريحى مەن ارحيتەكتۋراسىنا ارنالعان بولاتىن. ال ءۇشىنشى لەنينگراد كونگرەسىنىڭ وتۋىنە ەرميتاجدا جيناقتالعان يران ونەرى مەن ارحەولوگيا تابىستارى ىقپال ەتتى.
سوناۋ ءى پەتر زامانىنان باستاپ, ونان سوڭ ءىى ەكاتەرينا مەن ءحىح عاسىرداعى رەسەي يمپەراتورلارى تۇسىندا جۇرگىزىلگەن ساياسات بارىسىندا ەرميتاجعا يران ونەرىنە قاتىستى وتە كوپ قۇندى زاتتار جيناقتالعان بولاتىن.
– سوندا الپاۋىت مەملەكەتتەر وزگە ەلدىڭ جادىگەرلەرىنە كوز سۇزگەن بولىپ تۇر عوي؟
– مۇنداي ساياساتتى كەڭەس وكىمەتى دە قولداعانىن وسى كونگرەسكە ارنالىپ اشىلعان, ەرميتاجدىڭ 83 زالىنا ورنالاسقان وراسان كوپ كورمە ەكسپوناتتارىنان-اق بايقايمىز. 1931 جىلى ەكىنشى كونگرەستەن سوڭ-اق بۇكىل ورتا ازيا, قازاقستان مەن كاۆكاز رەسپۋبليكالارىنداعى يران ونەرىنە قاتىستى جادىگەرلەر ەسەپكە الىنىپ, 1934 جىلى قاڭتارىنان باستاپ لەنينگرادقا تاسىلا باستادى.
– ياساۋي كەسەنەسىنەن, ياعني ازىرەت سۇلتاننان وسى كورمەگە تايقازاننان باسقا قانداي جادىگەرلەر اپارىلدى؟
– ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىنەن تايقازان مەن ءبىر ۇلكەن, ءبىر كىشى شىراعدان الىندى. كونگرەستە بۇل جادىگەرلەر جايلى ا.ياكۋبوۆسكيدىڭ «تەمىر تۇسىنداعى يران شەبەرلەرى ورتا ازيادا» اتتى بايانداماسىندا ايتىلدى. مۇنان باسقا دا 16 ەلدەن كەلگەن 170 عالىم جاساعان باياندامالارىندا ءوز زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى جايلى اڭگىمەلەدى.
ەرميتاج ديرەكتورى ي.وربەليدىڭ قازاق اسسر-ءى ۇكىمەتىنە جىبەرگەن جەدەلحاتىندا بۇل جادىگەرلەر «...ۋاقىتشا, كورمەگە قويۋ ءۇشىن» الىنادى دەلىنگەن, وسى قۇجاتتىڭ 1989 جىلى قازاننىڭ قايتارىلۋىنا كوپ جاردەمى ءتيدى. بىراق شىراعداندار سول كۇيى ەرميتاجدا قالىپ قويدى.
– وسى سالادا ءومىر بويى قىزمەت ەتىپ كەلەسىز. بۇل جادىگەرلەردى قالاي قايتارا الامىز؟
– ەندىگى جەردە لۋۆرداعى, ەرميتاجداعى شىراعدانداردى قايتارۋعا ارەكەت جاساپ جاتىرمىز. وتكەن جولى تۇركىستانعا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ كەلگەندە دە قالانىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى ايتتى. اسىرەسە تۇركىستان وبلىسىنىڭ اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى جارىلقاسىن ازىرەتبەرگەنوۆ پەن عالىم قۇلبەك ەرگوبەك داۋرەن اباەۆقا ارنايى اماناتتادى. ار جاعىن بىلمەيمىن.
ال ونىڭ ار جاعىندا قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ باسى اكەلىنىپ, تۇركىستانعا جەرلەۋىن ۇيىمداستىرساق, ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى ءبىر كوتەرىلىپ قالار ەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ەسكەندىر ەرتاي,
جۋرناليست