نەمەسە «تۇركى جازۋى كۇنىن» ۇلىقتاۋدىڭ ۇلاعاتى
ەلوردا تورىندە تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە تيكا حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ قولداۋ كورسەتۋىمەن «تۇركى جازۋى كۇنى» اتتى ايرىقشا داتاعا وراي حالىقارالىق فورۋم ۇيىمداستىرىلدى. ۇلكەن شارانىڭ وتكەنى تۋرالى حاباردى گازەتتىڭ كەشەگى نومىرىندە بەرگەنبىز. ايتۋلى كۇندى ۇلىقتاعان جيىندا تۇركى جۇرتى ءۇشىن باعالى قازىنا – تۇركى جازۋىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ دە بار ەكەنىن بىلدىك.
اتاقتى ورحون-ەنيسەي جازبالارىن ءبىز تۇركى جازۋى دەيمىز. وتكەنىن تاسقا قاشاپ جازعان داڭقتى بابالار ءحىىى عاسىر وتكەن سوڭ ۇرپاقتارىنىڭ سول جازۋلاردى ءوز تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ مايەگىنە اينالدىراتىنىن بولجاماعان بولار, ءسىرا؟ بۇل جازبالاردىڭ ماڭىزدىلىعى تاسقا قاشاپ جازىلۋىندا عانا ەمەس, سول زامانداردا وزگە دە وركەنيەتتەرمەن تەڭ تۇرىپ ءومىر سۇرگەن مادەنيەتتىڭ, جازۋدىڭ بار بولعانىن ايعاقتاۋىندا دەپ شامالايمىز. تۇركى حالىقتارىنىڭ VII-VIII عاسىرلارداعى مادەني مۇرالارىنىڭ قاتارىندا ەسەپتەلەتىن ورحون-ەنيسەي جازبالارى ەنيسەي وزەنى مەن موڭعوليا استاناسى ماڭىنداعى ورحون وزەنىنىڭ بويىنان تابىلعانىن, ول تاسقا قاشاپ جازىلعان ايگىلى تونىكوك, كۇلتەگىن, بىلگە قاعان جىرلارى ەكەنىن قازىرگى كۇنى كوزى قاراقتى جانداردىڭ بارلىعى بىلەدى. سونداي-اق, باسى باردى ءيدىرىپ, تىزەلىنى بۇكتىرگەن تۇركى حالقىنىڭ دالالىق يمپەريا قۇرىپ, وركەنيەت جاساعانى تاريحتان ءمالىم. بۇل كۇندە ورحون-ەنيسەي جازبالارىمەن قوسىپ ەسەپتەگەندە تۇركى جۇرتىنىڭ سىرلى تاريحىن 150-دەن استام ەسكەرتكىشتەن وقۋعا بولادى ەكەن جانە مۇنىڭ ءبارى تۇركى جازۋى دەپ ەسەپتەلەدى. سلاۆيان قاۋىمىنىڭ سلاۆيان جازۋى مەن مادەنيەتىنىڭ كۇنىن, ياعني, سول جازۋدىڭ نەگىزىن قالاعان ۇستازدار كيريلل مەن مەفوريدى ەسكە الۋ كۇنىن كەڭ اۋقىمدا تويلايتىنىنان حابارىمىز بار. ءوز ەلىمىزدە دە 24 مامىردا اتاپ وتىلەتىن سول مەرەكەدەن 18 مامىردا تويلاناتىن بولىپ بەكىتىلگەن «تۇركى جازۋى كۇنىنىڭ» دارەجەسى مىسقالداي دا كەم ەمەس ەكەنىن بايانداعىمىز كەلەدى. ءارى بۇل كۇندى ءوز دەڭگەيىندە اتاپ ءوتۋ وركەنيەتتىلىك تۇرعىسىندا وزگە ەلدەرمەن تەرەزەمىزدىڭ تەڭ ەكەنىن اڭعارتىپ, رۋحاني سەرپىلىس بەرۋ ءۇشىن قاجەت سەكىلدى.
كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ۇلكەن جازۋى: «بيىكتە كوك ءتاڭىرى, تومەندە قارا جەر جارالعاندا, ەكەۋىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى جارالعان. ادام بالاسى ۇستىنە اتا-تەگىم بۋمىن قاعان, ىستەمى قاعان وتىرعان. وتىرىپ, تۇركى حالقىنىڭ ەل-جۇرتىن قالىپتاستىرعان, يەلىك ەتكەن», دەپ رۋح كوتەرەتىن سوزدەرمەن باستالادى. بابالارىمىزدىڭ ءبىر كەزدەگى تۇتاستىعىنان حابار بەرەتىن تۇركى جازۋى قازىرگى كۇنى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە جەكە-جەكە مەملەكەتتەرگە اينالعان تۇركى ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسيالانۋ مۇمكىندىگىنە دە جول سىلتەپ تۇرعان باعدارشام ىسپەتتى. ارينە, بۇگىنگى كۇنى تۇركىلىك ينتەگراتسيانىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ءارى قۋاتتى قوزعاۋشىسى رەتىندە الەم قازاقستاندى, ونىڭ ىشىندە, استانانى تانيتىنى راس. بۇل تۋرالى جيىندى اشىپ بەرگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى گۇلشارا ابدىحالىقوۆا جاقسى ايتتى. «استانا بۇگىنگى تاڭدا جالپىتۇركىلىك ينتەگراتسيانىڭ ۇيلەستىرۋشى ءارى قۋاتتى قوزعاۋشى بۋىنىنا اينالىپ وتىر. ەلوردامىزدا ءجيى-ءجيى جالاۋىن كوتەرىپ, جەمىستى ىستەردى جالعاستىرىپ جاتقان كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق جيىندار مەن فورۋمدار, عىلىمي كونفەرەنتسيالار وسىنىڭ ايعاعى. تەك سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە استانا قالاسى ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى باسقوسۋلاردىڭ ۇيىتقىسى بولدى. 2012 جىلى استانا – تۇركى دۇنيەسىنىڭ مادەني ورتالىعى رەتىندە كوپتەگەن مادەني, تانىمدىق ءىس-شارالار وتكىزدى. تۇركى كەڭەسىنىڭ باسشىلىعى, تۇركسوي, تۇركى كەڭەسىنىڭ جانىنداعى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جيىندارى ۇيىمداستىرىلدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن استانادا شاڭىراق كوتەرگەن تۇركى اكادەمياسىنىڭ استانادا قۇرىلۋىنىڭ دا ۇلكەن سيمۆولدىق ءمانى بار دەپ سانايمىز.
2001 جىلعى 18 مامىر كۇنى استانادا تۇركى دۇنيەسىنە قادىرى جوعارى قىمبات مۇراسى – كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ كوشىرمەسى قويىلدى. بۇل تاريحي وقيعا قازاقستاننىڭ بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ قاراشاڭىراعى ەكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەگەن ەدى. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى 18 مامىردى «تۇركى جازۋى كۇنى» دەپ بەلگىلەۋ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. ەلباسىمىزدىڭ جاقسى باستامالارىمەن ۇندەستىك تاباتىن مۇنداي تاربيەلىك ءمانى بيىك ۇسىنىس ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاپتى», دەگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەلىمىزدىڭ بۇل باستاماسىنا قوسىلىپ, ونى بارشا تۇركى دۇنيەسىنىڭ مەرەكەسىنە اينالدىرۋدى ۇسىنعان تۇركى كەڭەسىنىڭ باسشىلىعىنا ۇلكەن ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
جيىندا قۇتتىقتاۋ ءسوز العان تۇركسوي-دىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ ورحون-ەنيسەي جازبالارىنان باستاپ تۇركى الەمىنىڭ ادەبيەت پەن ونەر تۋىندىلارى, تاڭداۋلى شىعارمالى مەن فولكلورلىق ەڭبەكتەرى قاشاندا وزەكتىلىگىن جوعالتپايتىن حالىقتىق مۇرالار ەكەنىن ايتتى. ول جيىرما جىل ىشىندە تۇركى ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ كەلە جاتقان تۇركسوي عاسىردان عاسىرعا جەتىپ ساقتالعان مۇرالاردى پاش ەتەتىنىن, اتاپ ايتقاندا, 2011 جىلدى «عابدوللا توقاي جىلى», 2012 جىلدى «ميرزا فاتالي احۋندوۆ جىلى», 2013-ءتى «مۇقان تولەباەۆ جىلى», 2014 جىلدى قىرعىزدىڭ اتاقتى اقىنى «توقتوعۇل ساتىلعانوۆ جىلى» دەپ بەكىتكەنىن باياندادى. تۇركسوي باس حاتشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل 290 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن تۇركىمەنستاننىڭ ابىز اقىنى ماقتۇمق ۇلىنا ارنالعان ءتۇرلى ءىس-شارالار ءوتۋدە. دۇيسەن قاسەيىنوۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا تۇركى جازبا مۇرالارى مەن قازىرگى تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى بۇدان بۇرىن دا تۇركسوي ۇيىمداستىرعان ءىس-شارالار شەڭبەرىندە كوتەرىلگەنىن, تۇركپا-نىڭ كەزەكتى باسقوسۋىندا بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارىلعانىن مالىمدەپ, بارشا تۇركىنىڭ قاراشاڭىراعىندا باستالعان وسىناۋ ۇلى مەرەكەنىڭ تۇگەل تۇركىنىڭ مەيرامىنا اينالارىنا سەنىمى مول ەكەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق, ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى تاحير بالىقباەۆ مادەنيەت الىپپەدەن باستالاتىنىن, وركەنيەتتى ەلدەر ەجەلگى الىپبيلەرىن, اتاپ ايتقاندا, پەتروگليفتەردەگى سىزبالارىن قۇرمەتپەن ۇلىقتايتىنىن ايتا كەلىپ, الەم قاۋىمداستىعى بۇرىندارى لاتىن, كيريلل جازۋى كۇندەرىن اتاپ ءوتىپ جۇرگەن بولسا, ەندى وعان تۇركى جازۋى كۇنى مەيرامى قوسىلعانىن باياندادى. «ەل تاعدىرى قاشاندا كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ قولىندا. سول سەبەپتى سوڭعى جىلدارى جاڭا زامان تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان تىڭ ماماندىقتارمەن قاتار تۇركىتانۋشى مامانداردى دايارلاۋ ىسىنە دە اسا ءمان بەرىلىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ىرگەلى وقۋ ورىندارىندا وسى باعىتتاعى كافەدرالار مەن ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى. بولاشاقتا اتالمىش سالادا ماگيسترلەر مەن دوكتورانتتار دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ سانىن كوبەيتە بەرەمىز», – دەدى ول. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى اسقار مۋسينوۆ ءوز سوزىندە دۇنيەجۇزىنە تانىمال تۇركولوگ عالىمدار مەن كورنەكتى قوعام قايراتكەرلەرى قاتىسقان وسى فورۋم ارقىلى تۇركى اكادەمياسى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلگەنىن ايتىپ, تاياۋدا بودرۋم قالاسىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءتورتىنشى ءسامميتى وتەتىنىن, وسى القالى جيىنعا تۇركى اكادەمياسىنىڭ حالىقارالىق مارتەبەسىن ايقىندايتىن قۇجاتتار ازىرلەنىپ جاتقانىنان حاباردار ەتتى.
«بۇگىنگى تۇركى مەملەكەتتەرى ساقتار مەن عۇنداردىڭ, تۇرىك قاعاناتىنىڭ زاڭدى جالعاسى ەدى. التىن سارايلاردا تۇرىپ, التىن تاقتا وتىرعان, التىننان كيىم كيگەن, ءولىسىن دە التىننان كيىندىرىپ كومگەن, بايتاق تاريح جاساعان, ونەگە قالدىرعان بابالارىمىز ەشقانداي دا وزبىرلار مەن جابايىلار بولعان جوق. بودان بولعان ەكى عاسىر ىشىندە تاريحىمىز تابانعا تاپتالدى. كەڭەس داۋىرىندەگى ءبىزدىڭ تاريحىمىز ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالدى. سونىڭ سالدارىنان ەل جادىنان ايىرىلا جازدادى. تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ باعى تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىمەن بىرگە جاندى», دەپ ءسوز باستاعان ورحون-ەنيسەي جازبالارىن ۇزاق جىلداردان بەرى زەرتتەپ, ونىڭ قازاقشا اۋدارماسىن جاساپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن كورنەكتى عالىم, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى ەرەكشە قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان ءىلىمنىڭ ءبىرى تۇركولوگيا ەكەنىنە ءمان بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاريح ءۇشىن از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قىرۋار شارۋالار اتقارىلىپ, باۋىرلاستىقتى جاڭعىرتۋ بارىسىندا قۇرىلعان ۇلكەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بارلىعى ورتاق وردامىزعا اينالعان. كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ەلورداعا ورالۋىمەن بىرگە قازاقستاندا كۇلتەگىن سىيلىعى تاعايىندالدى. سودان بەرى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۋعان كۇنى «كۇلتەگىن كۇنى» دەپ اتالىپ ءجۇر. ۋنيۆەرسيتەتتە تۇركى جازۋى تاريحىنىڭ مۇراجايى اشىلدى. تۇركولوگ ماماندار دايىندالا باستادى. ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اتلاسى دا, باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ اتلاسى دا قازاقستاندا دايىندالىپ جارىق كوردى. پارلامەنت شەشىمىمەن 18 مامىردى «تۇركى جازۋى كۇنى» دەپ اتايتىن باقىتتى زامانعا جەتتىك. بۇل تۇركى ەلدەرىنىڭ باۋىرلاستىعىن ارتتىرا تۇسەتىن, الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى بەدەلدى شارالاردىڭ بىرىنە اينالادى دەپ سەنەمىن», دەگەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ الداعى ۋاقىتتا اتقارىلۋى ءتيىس شارالاردىڭ ءبىر پاراسى رەتىندە تومەندەگى جايلاردى اتاپ ءوتتى. بىرىنشىدەن, تۇركى اكادەمياسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, وعان لايىقتى عيمارات سالۋدى ويلاستىرۋ. ەكىنشىدەن, تۇركى حالىقتارىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەرىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحى مىندەتتى تۇردە وقىتىلۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, كۇلتەگىن سىيلىعىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ, «تۇركى الەمىنە سىڭىرگەن ايرىقشا ەڭبەگى ءۇشىن» دەپ نوبەل سىيلىعى دارەجەسىندە تۇركى اكادەمياسىندا تاپسىرۋ داستۇرگە اينالسا. تورتىنشىدەن, تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ءبىر تەلەارنا اشىلسا. بەسىنشىدەن, تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىنا ارنالعان ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپتار ءار حالىقتىڭ ءوز تىلىندە, وعان قوسا ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جارىق كورسە.
1893 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن مالىمدەمە جاسالدى. دات عالىمى ۆيلگەلم تومسون دانيا كورولدىك عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماجىلىسىندە ورحون جانە ەنيسەي وزەندەرى بويىنان تابىلعان ەسكەرتكىشتەردەگى قۇپيا جازۋدى وقۋدىڭ كىلتىن تاپقانىن حابارلادى. عالىمنىڭ ەڭ الدىمەن وقىعان سوزدەرى «ءتاڭىرى» ءسوزى ەدى. ال سول ۋاقىتتا موڭعوليا جانە التاي جەرلەرىنەن تابىلعان جازۋلار ەجەلگى سكانديناۆيالىق دەپ ەسەپتەلەتىن. ويتكەنى, بۇل جازبالار سكانديناۆيالىق ءسۇيىربۇرىشتى جازۋلارعا ۇقساس بولاتىن. تومسون تابىلعان جازبالاردىڭ تۇركىتەكتەس حالىقتارعا ءتان ەكەنىن اشقان سوڭ, سكانديناۆ عالىمدارى جازبالاردى زەرتتەۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جوعالتادى. وسى جەردە ايتا كەتۋگە ءتيىس ءبىر نارسە – وسى كۇنگە دەيىن كەيبىر عالىمدار تۇركى جازۋىن «رۋنا جازۋلارى» نەمەسە «سىنا جازۋلارى» دەپ اتاپ ءجۇر. «رۋن» ءسوزى سكانديناۆ تىلىندە «قۇپيا», «بەلگىسىز» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. تۇركى جازۋىنىڭ رۋنا جازۋى نەمەسە سىنا جازۋى دەپ اتالۋىندا العاشىندا جازۋدى زەرتتەۋگە سكانديناۆ عالىمدارىنىڭ اتسالىسۋى اسەرىن تيگىزدى مە دەپ شامالايمىز. ال, بۇل جازۋلاردىڭ بىلگىرى, ورحون-ەنيسەي جازبالارىن كوپ جىلداردان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى تۇركى جازۋىن «بىتىگ جازۋى» دەپ اتاۋدى ۇسىنعانىنا دا ءبىراز ۋاقىت بولدى.
ورحون-ەنيسەي جازبالارىنىڭ ءماتىنى تۇركىلەردىكى ەكەنى انىقتالعان وسى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە ورىس, تۇرىك عالىمدارى مەن تۇركىتەكتەس ەلدەردىڭ كوپتەگەن عالىمدارى ۇلكەن شارۋالار جاسادى. بىراق سول كەزدەن بەرى جاسالماعان ەڭ ماڭىزدى نارسە – بۇل جازبالاردىڭ ناقتى اۆتورى مەن جازۋدىڭ تابيعاتى انىقتالماعان. ۇلكەن جيىندا كورنەكتى اقىن, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ قازىرگى تاڭدا عالىمدار اراسىندا اتالمىش جازبالاردىڭ تۇرىكتەر وزگەلەردەن كوشىرىپ العان ارىپتەر جۇيەسى بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرلەردىڭ دە بار ەكەنىن العا تارتتى. «عالىمدار ارىپتەر جۇيەسىن ىزدەي باستادى. وڭتۇستىك ازيادان سوعدى جازبالارىن تاپتى. ءالى كۇنگە دەيىن ورحون ءالفاۆيتىنىڭ ءسۇيىر بۇرىشتى ارىپتەرى سوعدى جازۋلارىنان شىققان دەپ ەسەپتەلەدى. مەنىڭ ويىمشا بۇل بوس ساندىراق. جازۋدىڭ قالپىن قۇرمەتتەمەۋ. مىنە, وسى جۇمىستارمەن تۇركى اكادەمياسى اينالىسۋى كەرەك. تۇرىك مادەنيەتىنىڭ, ەتنوسىنىڭ, حالىقتارىنىڭ تاريحى دەگەنىمىز – جازۋدىڭ تاريحى. سول ءۇشىن ناقتى شىندىقتى انىقتاۋ قاجەت», دەگەن اقىن «وت شۋمەرا دو درەۆنەگو كيتايا ي دالەە» دەيتىن ماقالاسىندا ەجەلگى تۇركى جازۋىنىڭ موڭعولياعا جەتكەنگە دەيىنگى باعىتىن انىقتاۋعا ۇمتىلعانىن باياندادى. «موڭعوليادان كەيىن التايعا دەيىن كەلگەن تۇركى جازۋى قازىرگى قازاقستان جەرىنە جەتكەن جوق. ونى يسلام توقتاتتى. سونداي-اق, حريستيان ءدىنىنىڭ وكىلدەرى دە بۇل جازبالاردىڭ تارالماۋىنا مۇددەلى بولدى. ويتكەنى, تۇركى جازۋىنىڭ كەلەسى ءبىر ءتۇرى سول كەزدە بالقانعا دەيىن جەتكەن بولاتىن. ءبىز بۇل جازۋلاردى قىپشاق-بۇلعار جازۋى دەيمىز. ول قازىرگى بولگاريا جەرىنەن تابىلىپ وتىر. بولگاريا حريستيان ءدىنىن قابىلداعاندا ول جازۋلار كيريلليتسانىڭ نەگىزى بولدى. ونىڭ بىرنەشە ءارپى كيريلليتسا تۇرىندە ساقتالعان. بۇل ءبىزدىڭ قازىنامىز», – دەدى اقىن.
جيىندا رەسەي تۇركولوگياسىنىڭ عانا ەمەس, الەمدىك تۇركولوگيانىڭ بىلگىر مامانى سانالاتىن تاتارستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى تاريح جانە ادەبيەت ينستيتۋتى ءتىل ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ميرفاتيح زاكيەۆ بايانداما جاسادى. ول ءوز سوزىندە تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ ەۋروپا ورتالىقتاندىرىلعان عىلىم رەتىندە دۇنيەگە كەلگەنىن ايتتى. بۇل عىلىمدى جاساۋشىلار ەۋروپانى تەك ەۋروپا حالىقتارىنا ءتيىستى دەپ دالەلدەپ, ءتىپتى, ازيانىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا ەڭ الدىمەن, ءۇندى-ەۋروپالىق حالىقتار ءومىر سۇرگەن, باسقالار كەيىن كەلگەن دەپ ەسەپتەيتىنىن ايتا كەلىپ, مىسالى, سونىڭ ىشىندە, تۇرىكتەر كوشپەندىلەر رەتىندە ازياعا كوپ كەيىن قونىس اۋدارعانىن تۇجىرىمدايدى, دەدى عالىم. «ولاردىڭ ايتۋىنشا تۇركى جۇرتى موڭعوليا مەن التايدا ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ باسىندا قالىپتاسقان. ورحون-ەنيسەي جازبالارىن تۇركى جۇرتىنىڭ ەڭ العاشقى جازبا ەسكەرتكىشتەرى رەتىندە قابىلدايدى. سوندىقتان, بىرقاتار عالىمدار ورحون-ەنيسەي جازبالارىنىڭ ءتىلىن ەجەلگى تۇركى ءتىلى دەپ ەسەپتەيدى. بىراق ەسكەرتكىشتەر ورتا عاسىرعا جاتاتىنىن ءبارىمىز بىلەمىز. بۇل ءبىر. حح عاسىردىڭ سوڭى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىندا جاسالعان زەرتتەۋلەر تۇركى جۇرتىنىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن كوپ بۇرىن جازۋى بولعانىن ايعاقتادى. 1930 جىلى جاسالعان ەكسپەديتسيا ءتورت جىلدىڭ ىشىندە 1000-عا جۋىق ءتۇرلى تاڭبالار بەينەلەنگەن مونەتالار تاپتى. تاتار ارحەولوگى مۋحاماديەۆ ەجەلگى جازبالاردى جاقسى بىلەدى. ول تاڭبالاردان ەجەلگى تۇركىلەردىڭ جازۋىن وقىدى. بىراق, وسى ۋاقىتقا دەيىن الەمدىك عىلىمي ورتا ونى ءۇندى-يراندىق جازۋلار دەپ ەسەپتەيدى», دەگەن عالىم ايگىلى گلوزەل جازبالارىنا قاتىستى ءوز ويىمەن ءبولىستى. 1924 جىلى فرانتسياداعى ۆيشي قالاسىنىڭ ماڭىندا الاڭسىز سيىر باعىپ جۇرگەن ەميل فرودەن ەسىمدى جاس جىگىت عىلىمي ورتانى ەلەڭ ەتكىزگەن وقيعانىڭ باستى كەيىپكەرىنە اينالادى. شۇڭقىرعا قۇلاپ كەتكەن سيىردى شىعارىپ الۋعا ارەكەتتەنگەن ول سول جەردە ءۇش مەتر شاماسىنداعى تاس قورشاۋعا كەزىگىپ, ونىڭ ىشىنەن كوپتەگەن فراگمەنتتەردى كورەدى. ميرفاتيح زاكيەۆ ولاردىڭ سانىن ءۇش مىڭعا جۋىق دەپ شامالادى. مىنە, تاريحقا گلوزەل جازبالارى دەگەن اتپەن ەنگەن سول قازىناعا بايلانىستى الەمدىك عالىمداردىڭ 90-شى جىلدارعا دەيىن ءبىر تۇجىرىمعا كەلە الماعانىن ايتقان زاكيەۆ حالىك تارجان ەسىمدى تۇرىك ۇلتىنان شىققان پاريجدىك ءپيانيستىڭ بۇل جازبالارعا نازار اۋدارعانىن, ءسويتىپ, ونى ەجەلگى جادىگەرلەر بويىنشا بىلىكتى مامان كازىم ميرشانعا جىبەرگەنىن بايانداي وتىرىپ, ناتيجەسىندە 1993 جىلى سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن كونفەرەنتسيادا كازىم ميرشان گلوزەل جازبالارىنىڭ تۇركى تىلىندە جازىلعانىن دالەلدەپ شىقتى دەيدى. «پروتوتۇرىكتەردىڭ گلوزەل جازبالارى ورىس جازۋىنان دا كونە. كەيىنگىسى الدىڭعىسىنىڭ نەگىزىندە پايدا بولعان. ءوز كەزەگىندە ورىس جازۋى لاتىن جازۋىنىڭ پايدا بولۋىنا نەگىز قالادى. مىنە, سول ءۇشىن ورحون-ەنيسەي جازبالارى تۇركىلەردىڭ ەڭ العاشقى جازۋى ەمەس. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن شامامەن ءتورت مىڭ بەس ءجۇز جىل بۇرىن پايدا بولعان گلوزەل جازۋلارى بار. ءبىز وسى ماسەلەنى ويلانۋىمىز كەرەك», – دەدى عالىم.
كوپشىلىك نازارىن اۋدارىپ, فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا وي سالعان تاعى ءبىر پىكىردىڭ يەسى – جيىندا قىرعىز دەلەگاتسياسى اتىنان سويلەگەن بەلگىلى ادەبيەتشى عالىم وسماناكىن يبراەۆ. ول الەمدى كوپ شارلاعانىن ايتتى. بىراق استاناعا تۇڭعىش رەت جولى ءتۇسىپتى. ونى رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىمەن سالىستىرعانىن ايتىپ ءوتتى. باسىندا نەۆا جاعاسىنداعى قالانى دا ەشكىم تۇسىنبەگەنىن, وعان اتاقتى پۋشكيننىڭ «كراسۋيسيا گراد پەتروۆ, ي ستوي نەكولەبيمو, كاك روسسيا» دەپ جىر ارناعانىن ەسكە ءتۇسىرىپ, استانادا جاڭا قازاقستاننىڭ رۋحاني, مادەني, ساياسي سەميوتيكاسى ايقىن بەينەلەنگەنىن ايتتى. «استانا – ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزگە ءسىڭىپ كەتكەن ءارى ءبىزدى باسىپ تۇرعان كەڭەستىك ساياسي-يدەيالىق داستۇرشىلدىكتەن ءبولىنۋ. بۇل قالا – ءسوزدىڭ جاقسى ماعىناسىنداعى جاڭا الفاۆيت, جاڭا ارىپتەر, قۇندىلىقتاردىڭ جاڭا تىزبەگى» دەگەن عالىم ءتىپتى وسىدان ءبىر جىل بۇرىن كەلگەندە قالانىڭ سيمۆولدىق ءمانىن تۇسىنبەۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى. ول جاڭا شاھاردان جاڭا ومىرگە تالپىنىستى, وعان قوسا ەگەمەندىكتى جۇزەگە اسىرۋ وڭاي ەمەستىگىن بايقاعانىن الەمدەگى سوڭعى كەزدە ورىن العان وقيعالارمەن بايلانىستىردى. «الەمگە قاراي وتىرىپ ءبىز قولدا بار نارسەلەردى تاعى دا سالماقتاۋىمىز كەرەك. وتكەن شيرەك عاسىر كىمنىڭ ناعىز دوس, كىمنىڭ دوسپىن دەپ وتىرىك ەمەۋرىن بىلدىرگەنىن اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءيا, وتكەن جىلدار ىشىندە ءبىزدىڭ ەل كوپ نارسەلەردەن قۇر قالدى. قولدا بار مۇمكىندىكتەردى دە جىبەرىپ العان كەزدەرىمىز از ەمەس. ونىڭ ءبىرى ورتالىق ازيادا بىرەگەي ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني وداق قۇرۋ مۇمكىندىگىن جىبەرىپ العانىمىز. وزىمشىلدىگىمىز كەدەرگى كەلتىردى. جالپى, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلىگى تۇرماق, ورتالىق ازياداعى تۇركى مەملەكەتتەرىن بىرىكتىرۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس ەكەن. ەندىگى جەردە تۇركى جۇرتىنا ورتاق وسىنداي ۇلكەن شارالار ارقىلى عانا تاعدىردىڭ ءوزى دايىنداعان شارۋالاردى جۇزەگە اسىرىپ, العا قاراي جىلجيمىز دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەدى ول.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, جازۋشى الدان سمايىلدىڭ سوزىندە كۇلتەگىن, تونىكوك, بىلگە جازبالارى روماندار مەن داستاندارعا, كوركەم فيلمدەر مەن درامالارعا سۇرانىپ تۇرعانى ايتىلدى. «ءبىز ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ, بارلىق ۇيىمداستىرۋ شارالارىن تۇگەندەپ الىپ, كەلەسى فورۋمدا ورحون ەسكەرتكىشتەرىندەگى تاريحي باياندى ارقاۋ ەتكەن ادەبي-درامالىق جانە ەكراندىق شىعارمالارعا تۇركى اكادەمياسىنىڭ, تۇركى ەلدەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ, تۇركى كەڭەسى مەن تۇركسوي-دىڭ اتىنان بايگە جاريالاساق. تاريحتى وسىنداي ناقتى شارالارمەن تىرىلتسەك. كوكتۇرىكتەر قاعاندارى مەن ەرلەرى, داڭقتى عاسىرلارىمىز بىزبەن جانە الەممەن قايتا تىلدەسسە... تاريح الدىنداعى پارىز وسى ەمەس پە؟», دەگەن جازۋشى استانادا باستالعان شارانىڭ انكارا, باكۋ, تاشكەنت, بىشكەك, اشحاباد, قازان, ۋفا ارقىلى حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلسە دەگەن تىلەك ايتتى.
ۇلكەن جيىننىڭ پلەنارلىق ءماجىلىسىن تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارحان قىدىرالى ءجۇرگىزىپ وتىردى. ماقالانىڭ باس جاعىندا دا جيىندى تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرعانىن تاپتىشتەپ جازعان بولاتىنبىز. ەكى كۇنگە ۇلاسقان فورۋمدا تۇركيا, ازەربايجان, قىرعىزستان, رەسەي جانە وزگە دە تۇركىتىلدەس ەلدەردەن كەلگەن عالىمدار مەن وتاندىق ماماندار «تۇركى جازۋى: وتكەنى, بۇگىنى جانە بولاشاعى» جانە «ورتاق تاريح: تەوريالىق-مەتودولوگيالىق ماسەلەلەرى» اتتى سەكتسيالار بويىنشا باياندامالار جاساپ, پىكىر الىستى. جيىن اياسىندا تۇركى اكادەمياسىنىڭ شىعارعان ەڭبەكتەرىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. سونداي-اق, كەشە تۇركى اكادەمياسى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنداعى ۋفا عىلىمي ورتالىعىمەن مەموراندۋمعا قول قويدى. جيىن قورىتىندىسى بويىنشا ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ ورتاق قازىناسى تۇركى جازۋىنا الداعى كۇندەرى اتقارىلۋى ءتيىس شارالار كورسەتىلگەن بايلانىستى ارنايى قارار قابىلداندى.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».