قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن كوشى-قون ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا بولىپ وتىر. ويتكەنى, رەسپۋبليكامىزدىڭ جەر كولەمى ۇشان-تەڭىز كەڭ, ال تۇرعىندارىنىڭ سانى ونىمەن سالىستىرعاندا وتە از – 15 ميلليوننان ەندى عانا استى. سوندىقتان دا قازاقستان حالقىنىڭ سانىن كوبەيتىپ, دەموگرافيالىق جاعدايىمىزدى جاقسارتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الىنۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانىن الداعى ۋاقىتتا 20 ميلليونعا جەتكىزۋ كەرەك دەپ ناقتى مىندەت بەلگىلەۋىنىڭ دە باستى سەبەبى, مىنە, وسىعان بايلانىستى.
وسىعان وراي, “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” جاڭا زاڭنىڭ جوباسى جاسالىپ, تالقىلاۋدان وتۋدە. بۇل زاڭ ىشكى جانە سىرتقى كوشكە قاتىستى ءبىراز ماسەلەلەردى قامتيدى. ولاردىڭ اراسىندا ەتنوستىق قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنىڭ الار ورىنى ەرەكشە. ويتكەنى, قازاقستانداعى دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتىپ, حالقىمىزدىڭ سانىن كوبەيتۋگە ۇلەس قوساتىن – وسى ورالماندار كوشى.
مىنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كوشى-قون تۋرالى جاڭا زاڭ قانداي جاڭالىق اكەلەدى; بۇل سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋگە قانداي ىقپالىن تيگىزەدى دەگەن سۇراق ەرىكسىز بوي كوتەرەدى. وسىعان وراي, مىنا ماسەلەنى دە قاداپ ايتقىمىز كەلەدى. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى بۇدان بۇرىن قابىلدانعان “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭنىڭ جوباسىن دايىنداۋعا بەلسەندىلىكپەن ات- سالىسقان ەدى. ياعني, ءبىزدىڭ بۇرىنعى زاڭ مەن قازىرگى جاڭا زاڭ جوباسىن سالىستىرا ناقتى پىكىر بىلدىرۋگە تولىق مۇمكىندىگىمىز بار. ايتا كەتكەن ءجون, زاڭنىڭ جاڭا جوباسىندا ءبىراز جاقسى جاڭالىقتار مەن جەتىستىكتەر بار. ونى دايىنداعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇل ىسكە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كوڭىل بولگەنى بىردەن اڭعارىلادى. بۇعان جاقىندا عانا زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ ماقساتىندا وتكىزىلگەن ەكى بىردەي ماجىلىسكە قاتار قاتىسقانىمىزدا كوزىمىز ايقىن جەتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولعا الۋىمەن سىرت جەرلەردەگى قانداستارىمىزدى اتاجۇرتقا كوشىرىپ اكەلۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, كوپتەگەن يگى ىستەردى جۇزەگە اسىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قازىر جىل سايىنعى كوشى-قون كۆوتاسىنىڭ سانى 20 مىڭ وتباسىنا دەيىن جەتىپ, جاڭادان “نۇرلى كوش” باعدارلاماسى قابىلداندى. ورالماندارعا ارنالعان بۇدان دا باسقا قارجىلاي كومەك پەن قۇقىقتىق جەڭىلدىكتەر بار. الايدا, بۇل سالادا تەز ارادا ءبىر ءجۇيەگە ءتۇسىرىپ, رەتتەيتىن ماسەلەلەر دە از ەمەس.
بۇعان ناقتى مىسال كەلتىرەيىك. كوشى-قون سالاسىندا سوڭعى جىلدارى ەرەكشە داۋ-داماي تۋعىزىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ورالمان دەگەن اتاۋ. ءبىراز جۇرت مۇنداي اتاۋ وتە ورىندى دەپ ەسەپتەيدى. ءتىپتى بۇدان ون جىل, ون بەس جىل بۇرىن كوشىپ كەلگەندەر دە وزدەرىن ورالمانبىز دەپ ەسەپتەپ, ءتۇرلى كومەك, جەڭىلدىك تالاپ ەتەدى. ياعني, ولاردىڭ ويىنشا ورالمان دەگەن اتاۋ شەتەلدەن كەلگەن قازاقتاردىڭ ءبارىنىڭ ەنشىسىنە ومىرباقي جازىلىپ قوياتىن ماڭگىلىك مارتەبە سياقتى.
ال اعايىنداردىڭ ەكىنشى توبى بۇل اتاۋعا مۇلدەم قارسى. ورالمان دەگەن ءسوز ءبىر قازاقتى ەكىگە ءبولۋ, كەمسىتۋ دەپ سانايدى. سوعان بايلانىستى, بۇل اتاۋدى ءتۇپ-تامىرىمەن جويىپ, قولدانىستان الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ارىز-شاعىمدار ەڭ جوعارعى ورىندارعا دەيىن جازىلدى. كوشى-قون كوميتەتى ءتىل ماماندارىن جيناپ, بۇل جونىندە بىرنەشە رەت پىكىر الىسۋ دا وتكىزدى.
ال سوندا مۇنداي قاراما-قايشىلىق پەن تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ تۋىنداۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟!. سەبەبى, و باستان ورالمان دەگەن اتاۋعا ءتۇسىنىكتىڭ ناقتى, ءدال بەرىلمەۋىندە. وكىنىشكە قاراي, زاڭنىڭ جاڭا جوباسىندا دا بۇل ماسەلە ەسكەرىلمەگەن. مىسالى, زاڭ جوباسىنىڭ 1-بابىندا “ورالماندار – تاريحي وتانىندا تۇراقتى تۇرۋ ماقساتىمەن قازاقستانعا كەلگەن جانە وسى زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ءتيىستى ءمارتەبە العان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەگەمەندىك العان ساتتە شەتەلدە تۇراقتى تۇرىپ جاتقان ۇلتى قازاق شەتەلدىكتەر نەمەسە ازاماتتىعى جوق ادامدار جانە ولاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەگەمەندىك العاننان كەيىن ودان تىسقارى جەردە تۋعان ۇلتى قازاق بالالارى” دەپ كورسەتىلگەن. مىنە, وسى ۇزىننان ۇزاق قۇرمالاس سويلەمنىڭ العاشقى ەكى ءجاي سويلەمىنە سۇيەنىپ قورىتىندى جاساساق, شەتەلدەن كەلىپ ءتيىستى مارتەبە العان قازاقتاردىڭ ءبارى – ورالمان. ياعني, بۇدان ون جىل, ون بەس جىل بۇرىن كەلگەن اعايىنداردىڭ وزدەرىن ءالى كۇنگە ورالمانبىز دەپ ەسەپتەۋى زاڭعا سايكەس بولىپ شىعادى.
ال سول تارماقتىڭ ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى جاي سويلەمىنە قاراساق, شەتەلدە تۇراتىن 5 ميلليون قازاق ءۇرىم-بۇتاعىمەن قوسىلىپ ءتۇگەلدەي – ورالمان. ال شىندىعىنا كەلگەندە, شەتەلدە تۇراتىن قازاق تا, ونىڭ ءۇرىم-بۇتاعى دا ەشقانداي ورالمان ەمەس, تەك ورالمان اتانۋعا قۇقى بار ۇمىتكەرلەر. ياعني, ولار قازاقستانعا كەلىپ, ارنايى كۋالىك العاننان كەيىن عانا ورالمان اتانادى. جانە ول كۋالىكتىڭ مەرزىمى بىتكەن كۇننەن باستاپ ورالمان ەمەس, قولىندا شەتەلدىك پاسپورتى بار ەتنوستىق قازاق نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزگەلەرمەن قۇقى تەڭ ازاماتى. زاڭدا وسى ماسەلەنى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ نەگە انىقتاپ كورسەتىپ قويمايمىز؟!
جالپى, وسىنداي بۇلدىر, تۇسىنىكسىز سويلەمدەردى وقىپ وتىرىپ زاڭ جوباسىن جاساۋشىلاردىڭ ىنتا-ىقىلاسى جاقسى بولعانىمەن, ايتار ويدى ناقتى, تۇسىنىكتى جەتكىزۋگە كەلگەندە كىبىرتىكتەي بەرەتىندەرىن ايقىن اڭعارامىز. ورالمان دەگەن اتاۋدى ون بەس جىلدان بەرى حالىققا دۇرىستاپ تۇسىندىرە الماي جۇرگەنىمىزدىڭ باستى سەبەبى, مىنە, وسىدان بولسا كەرەك. وسىعان وراي زاڭ جوباسىنداعى ورالمان دەگەن ۇعىمعا “قولىندا ورالمان دەگەن مەرزىمى ءوتىپ كەتپەگەن كۋالىگى بار, جاردەماقى الۋعا قۇقىلى” دەگەن تىركەس قوسىلۋعا ءتيىس.
كوشى-قون سالاسىنداعى قازىرگى كەزدەگى ولقىلىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ تومەندىگىنەن تۋىنداپ وتىر. مىسالى, سىرت جەرلەردەگى اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا كەلۋىن بارىنشا وڭايلاتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ولارمەن الدىن الا بايلانىس جاساپ, قۇجاتتارىن دايىنداپ, شەكارادان ءوتۋىنەن باستاپ, تۇراقتى تۇراتىن جەرىنە دەيىنگى بۇكىل جولىن رەتتەپ, ءۇيلەستىرىپ وتىرۋ كەرەك. بۇل رەتتە, وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ وسى سالاداعى ءىس-ءتاجىريبەلەرى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. گەرمانيا, يزرايل سياقتى ەلدەر مۇنداي جۇمىستاردى مەملەكەتتىك ورگاندار ارقىلى ءبىر ورتالىقتان باسقارىپ, تاريحي وتانىنا ورالامىن دەۋشىلەردى الدىن الا تىزىمدەپ, ناقتى ءتارتىپ-ەرەجەلەر بويىنشا كەزەككە قويىپ, قاي جەرگە ورنالاساتىنىن انىقتاپ, قونىس اۋدارۋعا سودان كەيىن عانا رۇقسات بەرەدى. سوڭعى كەزدە رەسەي ۇكىمەتى دە شەتەلدەگى وتانداستارىن كوشىرىپ اكەلۋدە وسىنداي ءتارتىپ قولدانا باستادى.
وكىنىشكە قاراي, بىزدە كوشى-قوننىڭ دايىندىق جۇمىستارى ءالى كۇنگە جۇيەلى ءجۇرگىزىلمەي كەلەدى. ءبىز, كوبىنە, ءوز اياعىمەن كەلگەن ورالمانداردى كابينەتتە وتىرىپ تىزىمگە الىپ, كۆوتانىڭ كەزەگىنە قويۋمەن عانا شەكتەلەمىز. ال سوندا قازاقستاننىڭ كوشى-قون جۇمىستارىن وزگە ەلدەر سياقتى بەلگىلى ءبىر جۇيەمەن, ناقتى ەرەجە-تارتىپپەن جۇرگىزۋىنە نە كەدەرگى بولىپ وتىر؟!. مۇنداي سۇراق كوتەرىلسە, ەشقانداي اقىلعا قونبايتىن, ۇساق-تۇيەك جاۋاپ ايتىلادى. بۇعان ناقتى دالەل كەلتىرەيىك. كەيبىر وبلىستارعا كەلگەن ورالمانداردىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ جاردەماقى العاننان كەيىن ءىزىم-عايىم جوعالىپ كەتەتىنى تۋرالى اڭگىمە سوڭعى كەزدە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. استانادا وتكەن ماجىلىستە دە بۇل ماسەلە كوتەرىلدى. بىراق وعان بەرىلگەن جاۋاپتان تۇسىنگەنىمىز – قارجىلاي جاردەماقى العان ورالمانداردىڭ قايدا كەتكەنىن, نە ىستەپ جۇرگەنىن ەشكىم بىلمەيدى جانە ءبىلۋ مۇمكىن دە ەمەس. وسىنداي ءۋاج ەستىگەندە مىناداي سۇراق تۋادى: قازىرگى كەزدە ورالماننىڭ ءبىر وتباسىنا ورتا ەسەپپەن ءبىر ميلليون تەڭگە كولەمىندە قارجى بەرىلەدى. وسى اقشانى جىل سايىن كۆوتاعا كىرەتىن 15-20 مىڭ وتباسىنا كوبەيتىپ كورىڭىز. بۇل وتە كوپ مولشەردەگى قارجى. مىنە, وسىنشا كوپ قارجىنىڭ كىمگە بەرىلىپ, قايدا كەتىپ جاتقانىنا قاتاڭ باقىلاۋ جاساۋعا نەگە بولمايدى؟!. ءار وتباسىنىڭ يەسىنە 1 ميلليون تەڭگە ۇستاتىپ, سودان كەيىن ونىڭ ەسەبىن سۇراماۋ, ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك تالاپ ەتپەۋ بىزدەن باسقا قانداي ەلدە بار ەكەن؟!.
ورالمان – ءشوپ اراسىنا تۇسسە تاپتىرماي كەتەتىن ينە ەمەس, قايدا بارارىن ەشكىم ءبىلمەيتىن جەل ايداعان قاڭباق ەمەس, بالا-شاعاسى, دۇنيە-مۇلكى بار كادىمگى ادام. قايدا كەتسە دە قۇجاتتارىن رەتتەيدى, ەڭ قۇرىعاندا, ءبىر جەردەن تىركەۋدەن شىعىپ, ەكىنشى جەرگە تىركەۋگە تۇرادى. كۆوتا العان جەرىنەن كەتەتىن بولسا, ءتۇن جامىلىپ, جانعا بىلدىرمەي جاسىرىنا كوشۋى دە نەعايبىل. ال سوندا ول جەردە وكىمەت بار ەمەس پە؟!. ءيا, اۋىلدىڭ اكىمى, ىشكى ىستەر, تىركەۋ مەكەمەلەرى بار. مىنە, وسىلار اقشا العان بويدا كوشە جونەلگەن ورالمانداردىڭ قايدا باراتىنىن نەگە سۇرامايدى؟!.
بۇل رەتتە, اسىرەسە, كوشى-قون كوميتەتىنىڭ وبلىستىق دەپارتامەنتتەرىنىڭ نە ىستەپ وتىرعانى ءمۇلدەم تۇسىنىكسىز. ويتكەنى, كۆوتاعا كىرەتىندەردى تىزىمگە الىپ, قۇجاتتارىن قابىلدايتىندار دا, قارجى بەرەتىندەر دە – سولار. ال سوندا وزدەرى تىزىمگە الىپ, قارجى بەرگەن ادامدارىنىڭ قايدا كەتكەندەرىن, نە ىستەپ ءجۇرگەندەرىن ول دەپارتامەنتتەگىلەر قالايشا ءبىلمەيدى؟!. ارينە, شىنداپ كىرىسسە ابدەن بىلۋگە بولادى. بىراق وعان ىقىلاس جوق. ويتكەنى, مۇنىڭ ارجاعىندا ءبىراز كۇماندى نارسەلەر جاتىر. ناقتى دالەل كەلتىرەيىك, بۇگىنگى تاڭدا ورالمان رەتىندە تىركەلىپ, قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا قۇجات وتكىزگەن جانە بۇل جونىندە ەلباسىنىڭ جارلىعى دا شىققان, بىراق سوعان قاراماستان قازاقستان ءتولقۇجاتىن الماي قاشىپ جۇرگەن اعايىندار بارشىلىق (كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, مۇنداي ادامداردىڭ سانى 35 مىڭداي.)
ال سوندا ولاردىڭ تولقۇجات الۋدان قاشۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟!. سەبەبى تۇسىنىكتى – ولار ازاماتتىققا قۇجات وتكىزگەندە قازاقستاندا تۇراقتاپ قالۋدى ەمەس, تەك ءارتۇرلى جولدارمەن كۆوتاعا كىرىپ, اقشا تابۋدى عانا ويلاعان. اقشانى العان سوڭ قازاقستاننىڭ تولقۇجاتى قاجەت ەمەس, ەندى ولار قايتىپ كەتۋدى ويلاستىرىپ ءجۇر نەمەسە الدەقاشان كەتىپ تە قالعان.
ال نەشە ءتۇرلى جالعان قۇجاتپەن كۆوتاعا كىرىپ اقشا الىپ جاتقاندار بۇدان الدەقايدا كوپ بولسا كەرەك. كۆوتا العان بويدا ءىزىم-عايىم جوق بولىپ كەتەتىندەر, وسىنداي جالعان ورالماندار. ال مۇنداي كوزبوياۋشىلىق جاساۋدىڭ جولى وتە كوپ, ءتاسىلى الۋان ءتۇرلى. مىسالى, جوق ادامداردى جاساندى قۇجاتتارمەن كۆوتاعا قوسۋ, ورالمانداردىڭ بالالارىنىڭ سانىن وتىرىك كوبەيتۋ سياقتى جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. نەمەسە قازاقستانعا كەلمەگەن ادامنىڭ پاسپورتىنا شەكارادان ءوتتى دەگەن جالعان شتامپ باسىلادى (وتكەن جىلى كورشىلەس ەلدەردىڭ بىرىنە بارعاندا كۆوتاعا قوسۋ ءۇشىن پاسپورتتارىن قازاقستانعا بەرىپ جىبەرگەن, بىراق اقىرى سوڭىندا پاسپورت تا جوق, كۆوتانىڭ اقشاسى دا جوق, جەر سيپاپ وتىرعان ادامداردى ءوز كوزىممەن كوردىم). تۇراقتى تىركەۋ دە وسىلاي جالعان جولمەن شەشىلەدى. نەمەسە بۇرىنعى كۆوتا العان ادامنىڭ شەتەلدىك پاسپورتىنىڭ ءبىر-ەكى ءارپىن وزگەرتىپ, كۆوتاعا قايتادان كىرەدى (تەرىسكەي وبلىستاردىڭ بىرىندە ءدال وسىنداي كوزبوياۋشىلىق جاساماق بولعاندار قولعا ءتۇستى). الىس شەتەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىردى دەگەن جاساندى ديپلوم مەن تۋ تۋرالى العان كۋالىك جاساۋ دا كوبەيگەن. قازىر كومپيۋتەردىڭ زامانى – ءتۇرلى ءمور, شتامپ, ديپلوم جاساۋ ونشا قيىنعا تۇسپەيدى.
وسىنداي ماسەلە كوتەرىلسە كۆوتاعا ەنگىزۋدى ارنايى كوميسسيا شەشەدى دەگەن ءۋاج ءجيى ايتىلادى. بىراق ول كوميسسيانىڭ ءاربىر ورالماندى كوزبە-كوز ساناپ, تەكسەرىپ وتىرا المايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ولار, نەگىزىنەن, تۇسكەن قۇجاتتارمەن جۇمىس ءىستەيدى. ال قۇجاتتاردىڭ شىن, نە جالعان ەكەنىن اجىراتۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, شەت تىلىندە جازىلعان قۇجاتتىڭ نوتاريۋس بەكىتكەن اۋدارماسى نەگىزگە الىنادى. ال نوتاريۋس بولسا قۇجاتتىڭ راس-وتىرىگىن انىقتامايدى, اۋدارمانىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا عانا جاۋاپ بەرەدى.
مىنە, وسىنداي شىم-شىتىرىق جاعدايلار كۆوتاعا نەشە ءتۇرلى جالعان قۇجاتپەن كىرىپ, مەملەكەتتىڭ قارجىسىن تالان-تاراجعا سالۋعا جول اشىپ وتىر. بۇل جونىندە سوڭعى كەزدە ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءجيى ءسوز بولۋدا. وبلىستىق كوشى-قون دەپارتامەنتتەرىنىڭ ءبىراز قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇستىنەن وسى جونىندە قىلمىستىق ءىس تە قوزعالدى.
مۇنداي جاعداي, اسىرەسە, ورالماندارعا باسپانا ەمەس, اقشالاي جاردەماقى بەرىلەتىن بولعاننان كەيىن ايرىقشا اسقىندادى. مىسالى, ءبىز شەتەلدەردەن 2007 جىلى 15 مىڭ وتباسى, 2008 جىلى 20 مىڭ وتباسى كوشىپ كەلدى, ءسويتىپ, كوشى-قون كۆوتاسىنىڭ جوسپارىن تولىق ورىندادىق دەگەن ماقتانىشتى اڭگىمەنى ءار جەردەن ەستىپ قالامىز. ال, بىراق وسى مالىمەتتەردى دۇرىستاپ تەكسەرسەك, ءسويتىپ, ۇشان-تەڭىز جاردەماقى العان ورالمانداردى ىزدەپ, ناقتى ساناق جۇرگىزسەك, كوپتەگەن بىلىقتاردىڭ بەتى اشىلار ەدى. بۇل جاعداي كوشى-قون كوميتەتىنە قازىرگى جاڭا باسشىلىق كەلىپ, كۆوتاعا كىرۋدىڭ تالاپ-شارتتارىن ەداۋىر قاتايتقان سوڭ 2009 جىلى ءبىراز سايابىرسىدى. دەگەنمەن, شەشىلمەگەن ماسەلەلەر الدە دە بارشىلىق.
كوشى-قونداعى جەمقورلىقتىڭ اسقىنداۋىنا سىرتتان كەلەتىن اعايىنداردىڭ ازايا ءتۇسۋى دە ءوز اسەرىن تيگىزىپ وتىر. مىسالى, جىل سايىن ءار وبلىسقا كوشى-قون كۆوتاسى بويىنشا ورتا ەسەپپەن ءبىر مىڭ, ءبىر جارىم مىڭ وتباسىعا ورىن ءبولىنىپ, قارجى بەرىلەدى. ال كوپ جاعدايدا ول وبلىستاردا جاڭادان كەلىپ, دايىن تۇرعان وسىنشاما شىنايى ورالمان تابىلا بەرمەيدى. ونىڭ ەسەسىنە جالعان قۇجاتپەن جۇرگەن جاساندى ورالماندار بارشىلىق. وبلىستىق دەپارتامەنتتەگىلەر وسى جاساندى ورالمانداردى تىزىمگە كىرگىزىپ, جوسپاردى دا ورىنداپ, پايداعا دا كەنەلىپ, “ەكى جەپ بيگە شىعادى”.
كوشى-قون سالاسىنداعى مۇنداي جاعدايعا توسقاۋىل قوياتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى. سوعان وراي, كۆوتاعا جاڭادان, ناقتى كوشىپ كەلگەن, ومىردە بار, قۇجاتتارى دۇرىس ادامداردىڭ عانا كىرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە ولاردىڭ ءتيىستى جاردەماقىنى الىسىمەن دەرەۋ كەرى قايتىپ كەتپەي, قازاقستاندا تۇراقتى تۇرىپ قالۋىن قاداعالاپ وتىرۋدىڭ ءبىر جۇيەگە تۇسكەن مەحانيزمىن جاساپ بەكىتۋ قاجەت. جاڭا زاڭدا بۇل ماسەلە ەرەكشە ەسكەرىلگەنى ءجون. سونداي-اق, كۆوتا بويىنشا جاردەماقى الىپ, بىراق وزدەرى قازاقستانعا كەلمەي قالاتىن نەمەسە قايتىپ كەتەتىن ادامداردىڭ زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلاۋ كەرەك.
سوڭعى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە كۆوتاعا كىرىپ, جاردەماقى العانداردىڭ قانشاسى قازاقستاندا تۇرىپ جاتىر, قانشاسى كەلگەن جاقتارىنا قايتادان قايتىپ كەتتى جانە ونىڭ سەبەپتەرى نە دەگەن ماسەلە ناقتى تەكسەرىلىپ, ساراپتامادان وتكىزىلۋگە ءتيىس.
سونداي-اق, سىرت جەرلەرگە بارىپ, كوشى-قون جۇمىستارىن الدىن الا دايىنداپ, ۇيىمداستىرۋدى دا قولعا الۋ كەرەك. بۇعان قازاقستاننىڭ قازىرگى حالىقارالىق ارەناداعى ابىروي-بەدەلى تولىق جەتەدى. اسىرەسە, قازاقتار تىعىز ورنالاسقان ەلدەردىڭ تاشكەنت, نوكىس, بايان-ولگي, ءۇرىمجى سياقتى قالالارىنان كوشى-قون مەكەمەلەرىنىڭ ءبىر-ەكى ادامنان تۇراتىن شاعىن وكىلدىكتەرىن اشقان ءجون. مۇنداي وكىلدىكتەر تەك ەتنوستىق قازاقتاردىڭ كوشىن عانا ەمەس, ەڭبەك كوشى-قونىن دا, باسقا كوشتەردى دە رەتتەپ وتىرادى. قازاقستاننىڭ توعىز جولدىڭ تورابىندا جاتقانىن, ءبىزدىڭ جەرىمىزدە الۋان ءتۇرلى كوشتىڭ تولاسسىز اعىلىپ جاتاتىنىن ەسكەرسەك, كوشى-قونمەن اينالىساتىن مۇنداي وكىلدىكتەردىڭ بولاشاعى زور, پايداسى ۇلكەن.
الىستاعى اعايىندارمەن كوشى-قون ءجونىندە اقپاراتتىق پورتال اشىپ, سايت ارقىلى بايلانىس جاساۋدى دا قولعا الۋ كەرەك. ياعني, سىرت جەرلەردەگى قازاقتار قازاقستانعا قالاي كوشىپ بارۋعا بولاتىنىن, قاي وبلىسقا, قاي جەرگە ورنالاسقان ءتيىمدى ەكەندىگىن ينتەرنەت ارقىلى الدىن الا ءبىلىپ وتىرعاندارى ابزال. اتاجۇرتقا كوشۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن دە وسى ەلەكتروندىق بايلانىس ارقىلى جىبەرۋلەرىنە بولادى. سونداي-اق, ەتنوستىق قازاقتاردىڭ كوشىن شەتەلدەگى ەلشىلىكتەرىمىز بەن كونسۋلدىق مەكەمەلەرىمىزدىڭ, ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ءوزىمىزدىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ ۇيىمداستىرۋعا دا ابدەن مۇمكىندىك بار. مۇنداي ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا الدىن الا بەلگىلى ءبىر كولەمدە ارنايى قارجى ءبولۋ ماسەلەسى دە شەشىلۋى كەرەك.
بۇل ايتىلعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ قارجىلىق, زاڭدىق-قۇقىقتىق, تەحنيكالىق جاعىنان ونشا قيىن ەمەس. تەك وعان شىنايى ىنتا-ىقىلاس كەرەك. ال ىنتا-ىقىلاس بايقالماسا, وندا نەشە ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ, كوشى-قون جۇمىسىن وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارداعى ەسكى سارىنمەن جۇرگىزىپ, قازىرگى قالپىمىزدان تانباي, بەي-جاي وتىرا بەرەتىن بولامىز.
وسى رەتتە مىنا ماسەلەنى دە اتاپ كورسەتكىمىز كەلەدى. “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭ جوباسىندا كوشى-قون ماسەلەلەرى ءجونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتى 12 ءتۇرلى تارماقپەن بەلگىلەنگەن. بىراق ونىڭ ىشىندە كوشى-قون جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟!. كوشى-قون مەكەمەسىنىڭ ەڭ باستى مىندەتى – كوشتى ۇيىمداستىرۋ ەمەس پە؟! زاڭدا وسى ماسەلە دە ناقتى, ايقىن ەتىپ كورسەتىلۋى وتە قاجەت.
جوعارىدا كوشى-قون كۆوتاسىنا كىرىپ, جاردەماقى الۋدىڭ جەمقورلىقتىڭ ءبىر كوزىنە اينالعانىن ايتتىق. بۇل ماسەلەلەردى تولىق شەشۋگە جالعىز كوشى-قون كوميتەتىنىڭ شاماسى كەلمەيدى. سوعان وراي, زاڭ جوباسىندا ىشكى ىستەر, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ادىلەت ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىنە وسى ماسەلەلەردى دە جۇكتەپ, “ولار كوشى-قون سالاسىنداعى ءتۇرلى جەمقورلىقتار مەن زاڭسىزدىقتاردى بولدىرماۋدى قاداعالايدى” دەپ ناقتى كورسەتكەن ءجون.
بۇگىنگى تاڭدا شەتەلدەن كەلگەن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ ەڭ كوپ قيىندىق كورەتىن ماسەلەسى – تۇراقتى تىركەلۋ. اسىرەسە, قالالىق جەرگە كەلگەن ورالمان تانىسى بولماعاندىقتان تۇراقتى تىركەلە المايدى. تۇراقتى تىركەۋى جوق ادامعا ورالمان كۋالىگى بەرىلمەيدى, كۆوتاعا كىرمەيدى. ونى ەشكىم جۇمىسقا دا قابىلدامايدى. سوڭعى ۋاقىتتا الماتى سياقتى ۇلكەن قالالاردا تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋ تىپتەن قيىندادى. مۇنىڭ ءبارى الىستاعى اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا كەلۋىنە ۇلكەن كەدەرگى بولىپ وتىر. سوندىقتان زاڭ جوباسىندا كوشى-قون ماسەلەلەرى جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ شەتەلدەن كەلگەن ەتنوستىق قازاقتاردى بىرلەسە وتىرىپ 10 كۇن مەرزىم ىشىندە بەيىمدەۋ ورتالىقتارىنا, ەگەر ونداي ورتالىق بولماعان جاعدايدا الدىن الا بەلگىلەنگەن باسقا ءبىر مەكەن-جايعا مىندەتتى تۇردە تۇراقتى تىركەيتىنى اتاپ كورسەتىلۋگە ءتيىس.
ورالمانداردىڭ كوپ قيىندىق كورەتىن جانە ءبىر ماسەلەسى – اتتەستاتتارى مەن ديپلومدارىن, باسقا دا قۇجاتتارىن كۋالاندىرۋ, ياعني نوستريفيكاتسيا جاساتۋ. بۇل قۇجاتتاردىڭ شىن نەمەسە جالعان ەكەندىگىن انىقتاۋدا ءتۇسىنىسپەۋشىلىكتەر ءجيى كەزدەسەدى. ءتىپتى, قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن قازاقتارعا “اتتەستاتتار مەن ديپلومدارىڭدى بۇرىنعى تۇرعان ەلدەرىڭە بارىپ كۋالاندىرىپ اكەلىڭدەر” دەگەن تالاپ تا قويىلادى. مىنە, وسىنى بولدىرماۋ ءۇشىن زاڭدا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان شەتەلدەن كەلگەن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ ءبىلىمى جونىندەگى ءتۇرلى قۇجاتتارىن كۋالاندىرۋدى جۇزەگە اسىرادى دەگەن ماسەلە دە قامتىلۋى كەرەك. سونداي-اق, ورالمانداردى ورتا جانە جوعارى ماماندىقتار بويىنشا قايتا دايىندىقتان وتكىزۋ ماسەلەسى دە ەسكەرىلگەنى ءجون.
شەتەلدەن كەلگەن ورالمانداردىڭ اراسىندا ايەلى نە كۇيەۋى وزگە ۇلت وكىلىنە جاتاتىن وتباسىلار دا بار. بۇل, اسىرەسە, قاراقالپاقستاننان كەلگەن اعايىندار اراسىندا ءجيى بايقالادى. مىنە, سونداي وتباسىنداعى وزگە ۇلت وكىلىن كۆوتاعا قوسپاي, جەڭىلدىكتەردەن قۇر قالدىرۋ ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى, قازاققا كۇيەۋگە شىعىپ, بەس-التى بالا تۋىپ بەرگەن قاراقالپاق ايەلىنىڭ نە جازىعى بار؟!. ونى “ۇلتىڭ باسقا” دەپ شەتتەتۋ زاڭعا دا, ادامگەرشىلىككە دە ساي كەلمەيدى. سوعان وراي, زاڭ جوباسىنىڭ 9-بابىنا “ورالمان مارتەبەسىن العان وتباسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سانالاتىن وزگە ۇلت وكىلى دە ورالماندارعا ءتيىستى جەڭىلدىكتەر الۋعا قۇقىلى” دەگەن تولىقتىرۋ قوسقان ءجون.
ورالمان مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن قازاق ەكەندىگىن دالەلدەيتىن قۇجات كەرەك. بىراق, بۇل ماسەلە دە كۇن وتكەن سايىن قيىنداپ بارادى. كەيبىر ەلدەردەگى جەكە كۋالىكتە دە, پاسپورتتا دا ادامنىڭ قاي ۇلتقا جاتاتىنى كورسەتىلمەيدى. ءتىپتى, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ءتولقۇجاتتارىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى بولىپ كەتكەن قانداستارىمىز دا از ەمەس. مىسالى, تاجىكستانداعى ءبىراز اعايىندارىمىزدىڭ اكەلەرى قازاق, ال بالالارى تاجىك نە وزبەك بولىپ جازىلعان. مىنە, وسىلاردى ەتنوستىق قازاق دەپ تانىپ, ورالمان مارتەبەسىن بەرۋدىڭ جولى قانداي؟!. زاڭ جوباسىنىڭ 39-بابىنىڭ 2-تارماعى مەن 40-باپتىڭ 2-تارماعىندا بۇل ماسەلەنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەتەلدەگى مەكەمەلەرى انىقتايدى دەپ جازىلعان. بىراق بۇل وتە كۇماندى ماسەلە. شەتەلدەگى ەلشىلىكتەر قازاقستانعا كەلگەن ورالماننىڭ قازاق ەكەندىگىن الىستا جاتىپ قالاي انىقتايدى؟!. ءتىپتى, ورالماندى ءوزىنىڭ قازاق ەكەندىگىن دالەلدەيتىن انىقتاما اكەل دەپ شەتەلگە قايتادان جىبەرگەندە, ول مۇنداي انىقتامانى قالاي الادى, كىمنەن الادى؟!.
مىنە, وسىنى بولدىرماۋ ءۇشىن شەتەلدەن كەلگەن ازاماتتىڭ قازاق ەكەندىگى قازاقستانىڭ ءوز ىشىندە انىقتالۋى ءتيىس. بۇل مىندەتتى ورالمانداردى كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنا ەنگىزۋ ءجونىندەگى كوميسسياعا جۇكتەۋ كەرەك. ياعني, زاڭ جوباسىنا “ورالماننىڭ ۇلتتى قازاق ەكەندىگىن كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنا ەنگىزۋ ءجونىندەگى كوميسسيا انىقتاپ شەشەدى” دەگەن تىركەس ەنگىزگەن ءجون.
زاڭ جوباسىنىڭ 44-بابىندا “ورالمان مارتەبەسى ورالمان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن العاننان كەيىن توقتاتىلادى” دەپ كورسەتىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا ورالماندارعا بايلانىستى تۇسىنىسپەۋشىلىك پەن داۋ-دامايدىڭ ءبىرازى, مىنە, وسى ماسەلەدەن دە تۋىنداپ وتىر. مىسالى, ورالمان كۆوتا كەزەگىنە تۇرىپ, جاردەماقى الۋعا جاقىنداعاندا قازاقستان ازاماتتىعىنا قابىلدانعانى تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعى شىقسا, ول جاردەماقىدان قۇر قالادى. بىزدىڭشە, بۇل ادىلدىك ەمەس. وسىنى دا زاڭمەن ناقتىلاۋ كەرەك. بىراق بۇل جونىندە جانە ءبىر قاۋىپ بار. ەگەر شەتەلدەن كەلىپ, قازاقستان ازاماتتىعىن العانداردىڭ بارىنە ورالمان رەتىندە جاردەماقى تولەي باستاساق, تەگىن اقشادان دامەتكەن جۇزدەگەن مىڭ ادام كەزەككە تۇرادى. كوشى-قونداعى جەمقورلىقتىڭ ەڭ اسقىنداعان ءتۇرى, مىنە, سول كەزدە شىعۋى مۇمكىن. سوندىقتان, قازاقستان ازاماتتىعىن العاندارعا ورالمان رەتىندە جاردەماقى تولەۋدىڭ قاتاڭ ەرەجە-ءتارتىبىن جاساپ, بەكىتۋ كەرەك.
ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز – تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە اتاجۇرتقا ورالعان سان مىڭداعان قانداستارىمىز ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, دەموگرافيالىق جاعدايىمىزدىڭ جاقسارۋىنا ۇشان-تەڭىز ۇلەس قوسىپ, قۋانىشتاردى دا, قيىندىقتاردى دا وزگەلەرمەن بىرگە تەڭ ءبولىسىپ, تىنباي ەڭبەك ەتىپ, جۇرت قاتارلى ءومىر سۇرۋدە. ال كوشى-قون سالاسىندا ءارتۇرلى كەلەڭسىز جاعدايلار كەزدەسسە, ول, ەڭ الدىمەن, ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنداعى ولقىلىقتاردان تۋىنداپ وتىر.
“حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” جاڭا زاڭ وسى ولقىلىقتاردى بولدىرماۋدىڭ بارلىق العىشارتتارىن جاساپ, شەتەلدەگى اعايىندارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا كوپتەپ كەلۋىنە بۇرىنعىدان دا كەڭ جول اشادى دەگەن ءۇمىتىمىز دە, سەنىمىمىز دە مول.
ءسۇلتانالى بالعاباەۆ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.