سوڭعى جىلدارداعى ءتۇرلى قيىندىقتارعا قاراماستان, جۇرىسىنەن جاڭىلماي, العا ىلگەرىلەگەن ەكونوميكا سەكتورلارىنىڭ قاتارىندا وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسى دا بار. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن جان-جاقتى قولداۋ مەن جۇيەلى جۇمىستىڭ, كاسىپورىندار ۇستانعان دۇرىس ستراتەگيانىڭ ناتيجەسىندە سالادا ايتارلىقتاي سەرپىلىس بايقالىپ وتىر. دەگەنمەن, وڭ شەشىمدى قاجەت ەتەتىن دۇنيەلەر دە جوق ەمەس. وسى ورايدا ءبىز قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەيرام پىشەمباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– مەيرام قۇدايبەرگەن ۇلى, ماشينا جاساۋ وتە كۇردەلى ءوندىرىس ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان ونىڭ ءتۇرلى قيىندىقتارمەن ءجيى بەتپە-بەت كەلەتىنى دە بەلگىلى. سوعان قاراماستان, سالا ەل ەكونوميكاسىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىر. جالپى, سالانىڭ قازىرگى جاي-كۇيى قالاي؟
– راس ايتاسىز, ماشينا جاساۋ سالاسى ءۇشىن قولايلى كەزەڭ دەگەن تۇسىنىك جوق. ويتكەنى ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي, بۇل – وتە كۇردەلى ءوندىرىس. سوندىقتان سالانىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن اشىپ, لايىقتى ءونىم جاساۋ, يندۋستريانىڭ ساپالى ءارى جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋ ءۇشىن كادر تاپشىلىعى, قارجىلاندىرۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ۆاليۋتالىق قۇبىلمالىلىق سەكىلدى ماسەلەلەردى ەڭسەرۋگە ءماجبۇرمىز. وسىنداي قات-قابات دۇنيەلەرمەن قاتار, ءوندىرىستى عىلىمدى قاجەتسىنەتىن زەرتتەۋلەرمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ, ءوندىرىس ينفراقۇرىلىمى مەن وتكىزۋ نارىقتارىن دامىتۋ سەكىلدى اۋقىمدى جۇمىستى دا اتقارىپ كەلەمىز. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بيۋروكراتياسى مەن شامادان تىس ءنورماتيۆيزمى دە كەيدە تەجەۋشى فاكتور بولىپ الدان شىعاتىنىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق.
مىنە, وسىنداي كەدەرگىلەرگە قاراماستان, وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسى سەنىمدى تۇردە العا باسىپ كەلەدى. ماسەلەن, بۇل سالاداعى ءوندىرىس كولەمى 2010-2021 جىلدارى التى ەسە ءوستى. ياعني 376 ملرد تەڭگەدەن 2,4 ترلن تەڭگەگە دەيىن ايتارلىقتاي ۇلعايدى. مۇنداي ءۇردىس بيىل دا بايقالىپ وتىر. سەگىز ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءوندىرىس كولەمى 1,3 ەسە, ياعني 1,4 ترلن تەڭگەدەن 1,8 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. قازىر سالانى دامىتۋدىڭ 2019-2024 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. اتالعان قۇجات ماشينا جاساۋدى دامىتۋ ماسەلەلەرىن عانا ەمەس, جالپى وڭدەۋ ونەركاسىبىن دە قامتيدى.
سالانىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسى دە ارتىپ كەلەدى. ايتالىق, 2010-2021 جىلدارى وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ەكونوميكاداعى, ياعني ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى ۇلەسى 1,9 ەسە (1,5 پايىزدان 2,8 پايىزعا دەيىن), ونەركاسىپتەگى ۇلەسى 2 ەسە (3,1 پايىزدان 6,3 پايىزعا دەيىن), وڭدەۋشى سەكتورداعى ۇلەسى 1,4 ەسە (9,8 پايىزدان 13,9 پايىزعا دەيىن) ۇلعايدى. ماشينا جاساۋشىلار ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ارتاراپتاندىرىلعان ءارى تەحنولوگيالىق سيپاتتاعى ۇلتتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا جاردەمدەسۋگە نيەتتى. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكادا 3,5 مىڭنان استام ماشينا جاساۋ كاسىپورىنى جۇمىس ىستەيدى. ولار 115 مىڭ ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.
قازاقستاندا وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋعا ءتيىستى العىشارتتار بار. مۇنىڭ ءبارى بولاشاقتا ونىمدىلىگى جوعارى ءارى ەكسپورتقا باعدارلانعان وڭدەۋ سەكتورىن جانە جالپى ونەركاسىپتى قۇرۋعا بەرىك نەگىز بولا الادى. العىشارت دەپ وتىرعانىمىز – ەنەرگەتيكالىق جانە شيكىزاتتىق بازا, وندىرىستىك جانە ادامي الەۋەت. قازىرگى جاعدايدا ەلدە دە, الەمدە دە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ جانە ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى شيەلەنىسە تۇسۋدە. مۇنداي ىرگەلى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, سالاداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى جانداندىرىپ, دامۋ ديناميكاسىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ول كەڭ اۋقىمدى تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ نەگىزىندە ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنداعى ءوسۋدىڭ جوعارى سەرپىنىن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ءاردايىم اۋقىمدى سۇرانىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
ماشينا جاساۋ لايىقتى جالاقى دەڭگەيى مەن ساپالى جۇمىس ورىندارىنا سۇرانىس تۋدىرادى, بىلىكتى مامانداردىڭ دامۋىن ىنتالاندىرادى. جوعارى قوسىمشا قۇن مەن ەكونوميكانىڭ فاكتورلىق ونىمدىلىگىن وندىرۋگە, جاڭا تەحنولوگيالار مەن ونىمدەردى بەيىمدەۋگە ءارى وندىرىسكە ەنگىزۋگە قابىلەتتى. ماشينا جاساۋ سالاسى تۇتاستاي وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ وسۋىنە بارىنشا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرەدى ءارى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ تۇرعىسىنان باستى قوزعاۋشى كۇش بولۋعا قابىلەتتى. سايىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە وڭ اسەر ەتەدى. مىسالى, ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءبىر جاڭا جۇمىس ورنى وزگە سالالاردا شامامەن 7-8 جۇمىس ورنىن قۇرۋعا جول اشادى.
– الەمدەگى قازىرگى گەوساياسي جاعداي وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىنا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟
– ءيا, الەمدەگى گەوساياسي احۋال دا, ەكونوميكالىق جاعداي دا وتە كۇردەلى بولىپ تۇر. وكىنىشكە قاراي, مۇنىڭ كەز كەلگەن ەلدىڭ كەز كەلگەن بيزنەسىنە جاقسى اسەر بەرمەسى انىق. ونى ءبارى ءبىلىپ, ءتۇسىنىپ وتىر. دامىعان دەرجاۆالاردىڭ سانكتسيالىق تەكەتىرەسى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا تىكەلەي ءارى قاتاڭ اسەر ەتەدى. قازىر بولىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا, مەملەكەتارالىق شارۋاشىلىق جانە كولىك-لوگيستيكالىق بايلانىستارعا قالاي قانشالىقتى زيان اكەلەتىنىن بولجاۋ قيىن. قازىرگى تاڭدا وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەر اراسىنداعى وندىرىستىك قاتىناستار زارداپ شەككەن كەزدە ەل ىشىندەگى تاۋەكەلدەردى ەسەپتەۋ دە قيىن. شىنىندا دا, ءبىزدىڭ سالادا مۇنىڭ بارلىعى شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە. ءبىر عانا جيىنتىقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ءوندىرۋشىنىڭ وندىرىستىك تسيكلىن بۇزۋى مۇمكىن. ال مۇنىڭ سالدارى جامان. مەرزىمدى وتكىزىپ الۋى مۇمكىن, ايىپپۇلدار ارقالاپ, نەسيەلىك بەرەشەك ءوسۋى ىقتيمال, كليەنتتىك بازانى جوعالتىپ الۋى مۇمكىن.
ءبىزدىڭ كاسىپورىندار اقش, قىتاي, تۇركيا, يزرايل, ۇلىبريتانيا, اۋستراليا, كانادا مەملەكەتتەرىمەن, ەۋروپالىق وداق جانە تمد ەلدەرىمەن, الەمدىك ءىرى كومپانيالار مەن حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتتارىمەن وندىرىستىك تۇرعىدان تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس ورناتقان. بۇل رەتتە الەم نازارىنداعى رەسەي فەدەراتسياسى – قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەس. ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ونداعان ميلليارد دوللارعا جەتىپ وتىر.
ارينە, ەنەرگيا رەسۋرستارىن (مۇناي, گاز, كومىر) جانە مەتالداردى (تيتان, اليۋميني, مىس, نيكەل, پاللادي, تەمىر كەنى), جوعارى تەحنولوگيالىق تاۋارلاردى (ميكروسحەمالار, كومپيۋتەرلەر, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ, جارتىلاي وتكىزگىشتەر), جاساندى ينتەللەكت پەن روبوتتەحنيكامەن, اۆياتسيامەن بايلانىستى تەحنولوگيالاردى جەتكىزۋ توقتاعان كەزدە جۇمىس ىستەۋ قيىن. دەسە دە, قازاقستان بيلىگى ەل ءۇشىن, وتاندىق كاسىپورىندار ءۇشىن جاھاندىق پروتسەستەردىڭ ىقپالىن جۇمسارتۋعا كۇش سالىپ جاتىر. ءبىزدىڭ سالا دا ارىپتەس ەلدەردىڭ بارلىعىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ۇمتىلاتىن بولادى جانە ازىرشە بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلىپ تۇر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, وسى جىلدىڭ 7 ايىندا قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 13,7 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندەگى كورسەتكىشتەن 7,8 پايىزعا جوعارى. ءوسىم ەكسپورت (6,3 پايىزعا ۇلعايدى) ەسەبىنەن قالىپتاسىپ وتىر. سول سەكىلدى ءبىزدىڭ باسقا ەلدەردەگى سەرىكتەستەرىمىزبەن دە قارىم-قاتىناسىمىز جاقسى. ءوزارا مۇددەلىلىك بار. سىرتتاعى بايىرعى ارىپتەستەرىمىزدىڭ قيىندىقتاردى باستان وتكەرىپ وتىرعانىنا قاراماستان, ءبىز ءالى دە بىرلەسىپ, ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزدى جالعاستىرۋ جولدارىن ىزدەپ جاتىرمىز. ويتكەنى بۇل – بيزنەس. سوندىقتان ونى باسقاشا قابىلداماۋ كەرەك.
– ماشينا جاساۋ – اۋقىمدى سالا. ونىڭ ۇلكەن ءبىر تارماعى تەمىر جولمەن بايلانىستى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– ماشينا جاساۋ سالاسى دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ يندۋستريالىق قۋاتىنىڭ وزەگى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءدال وسى سالادا ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالىق كۇردەلىلىك قالىپتاسادى. ەكونوميكا سالالارىنىڭ بارلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ءوندىرىس قۇرالدارى قۇرىلادى. ماسەلەن, ماشينا جاساۋ سالاسى قازاقستاندا 37 كىشى سالانى قامتيدى جانە ونەركاسىپتىڭ ەڭ كۇردەلى ءارى سارالانعان سالاسى بولىپ سانالادى. مىسالى, ءسىز ايتقان تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋدىڭ سالا ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىنە قوسقان ۇلەسى 12 پايىزعا تەڭ. بىلتىر تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋداعى ءوسىم 73 پايىزعا جەتىپ, 286 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سەكتورداعى وقشاۋلاۋدىڭ ورتاشا دەڭگەيى 50 پايىزدان جوعارى.
2010-2020 جىلدارداعى يندۋستريالاندىرۋ كەزەڭىندە تەمىر جول ماشيناسى سالاسىندا «تۇلپار-تالگو» ۆاگون جاساۋ زاۋىتى, لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى, ەلەكتروۆوز قۇراستىرۋ زاۋىتى جانە «پرومماشكومپلەكت» ىسكە قوسىلدى. ولار جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر شىعارادى ءارى ەكسپورتتايدى. ءبىزدىڭ ەلگە بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن General Electric, General Motors, Alstom, JAC, «كاماز», «ترانسماشحولدينگ» سەكىلدى ترانسۇلتتىق كومپانيالار كەلدى. قازاقستاندا ەلەكتروۆوزدار, جولاۋشىلار جانە رەفريجەراتورلىق ۆاگوندار, تەمىر جول دوڭگەلەكتەرىنىڭ جۇپتارى مەن وستەر شىعارۋ جولعا قويىلعان. رەلستى بەكىتۋ ەلەمەنتتەرى مەن باعىتتامالى بۇرمالار, ۇزىندىعى جوعارى رەلستەر جانە باسقا دا جيىنتىقتار وندىرىلەدى.
قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, ترانزيتتىك الەۋەتى, تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋ نارىعىنداعى ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانىس, جۇرگىزىلىپ وتىرعان يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى وتاندىق تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋدىڭ قالىپتاسۋى مەن سەرپىندى دامۋى ءۇشىن سينەرگەتيكالىق اسەر بەردى. تەمىرجول جىلجىمالى قۇرامىنىڭ پاركىندە 1 800-دەن استام لوكوموتيۆ, 139 مىڭ جۇك ۆاگونى جانە شامامەن 2,6 مىڭ بىرلىك جولاۋشىلار ۆاگونى بار. ولاردىڭ توزۋ دەڭگەيى 46 پايىزعا تەڭ. بۇل تەمىر جول سالاسىن دا, سول سياقتى تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋدى دا ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن بازالىق العىشارتتار بولىپ سانالادى. سوندىقتان قازاقستاندا تەمىر جول ماشيناسىن جاساۋدى دامىتۋدى جانە پەرسپەكتيۆالى جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى قولداۋ جالعاسادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن.
– جالپى, سالادا جەدەل شەشۋدى قاجەت ەتەتىن قانداي پروبلەمالار بار؟
– ارينە, قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەرگە جانە دامۋدىڭ جالپى وڭ سەرپىنىنە قاراماستان, سالادا ماشينا جاساۋدى ءتيىمدى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان تەجەۋشى فاكتورلار دا بار. سونىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىنە توقتالايىن. ءبىز شيكىزات پەن جيىنتىقتاۋىشتاردىڭ يمپورتىنا قاتتى تاۋەلدىمىز. ويتكەنى وزىمىزدە بازالىق دايىنداۋ وندىرىستەرى جوق. ماسەلەن, ەلدەگى جالپى يمپورتتىڭ شامامەن 17 ملرد تەڭگەسى ماشينا جاساۋ سالاسىنا ءتيىپ وتىر. بۇل – ەلدەگى جالپى يمپورتتىڭ 45 پايىزى, ال وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى يمپورتتىڭ 52 پايىزى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە مەتالل ونىمدەرىنىڭ يمپورتى 2 ەسە, جىلىنا 1,2 ملن توننادان 2,4 ملن تونناعا دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار بىلتىر بولات پروكاتىنىڭ باعاسى بىردەن 60-80 پايىزعا ۇلعايدى. ماشينا جاساۋ ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىنداعى مەتالداردىڭ ۇلەسى 30-60 پايىزدى قۇرايدى. الايدا قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ مەتاللۋرگتەر ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىن قاجەتتى مەتالل ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتپەيدى.
سونىمەن قاتار الەمدىك نارىقتا ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنىڭ 2 ملرد دوللارعا ازايعانى بايقالىپ وتىر. ويتكەنى ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى دايىن ءونىمدى ەكسپورتتاۋدا كەدەرگىلەر بار. ماسەلەن, قوسىلعان قۇن سالىعىن قايتارۋ ۇزاق ۋاقىتتى الادى. سونداي-اق بىزدە قولايلى شارتتار بويىنشا ەكسپورتتىق قارجىلاندىرۋ ۇسىنىلماعان. سالانىڭ نەگىزگى قورلارى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. ماشينا جاساۋدا جابدىقتىڭ توزۋى 52 پايىزدى قۇراپ وتىر. ولاردى رەتتەۋ ءۇشىن كرەديت كەرەك. ال كرەديتتىڭ مولشەرلەمەلەرى تىم جوعارى. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 42 ملرد دوللارعا جۋىق قاراجات جەتىسپەيتىنىن ايتتى. سويتە تۇرا, بانكتەردە تريلليونداعان تەڭگە قارجى ءىس جۇزىندە ەكونوميكاعا ەش پايداسىن تيگىزبەي بوسقا جاتىر. قولجەتىمدى قارجى رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن وڭدەۋ ونەركاسىبى كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەمەسى 50 پايىزدان اسپايدى. سالا كاسىپورىندارى جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتەدى.
بۇل رەتتە ورىن العان پروبلەمالاردى شەشىپ, وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن ماشينا جاساۋدى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس, قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعى ۇكىمەتپەن جانە سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ بويىنشا تۇراقتى جانە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدە. ايتالىق, يندۋستريالىق سەرتيفيكاتى بار وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە بىرقاتار باسىمدىق بەرىلدى. ماشينا جاساۋ ءونىمىن ەكسپورتتاۋشى كاسىپورىندارعا قوسىلعان قۇن سالىعىن قايتارۋدىڭ وڭايلاتىلعان تەتىگى ازىرلەندى. ەندى زاڭناماعا جانە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى.
2022 جىلدان باستاپ ەلدە وندىرىلمەيتىن تەحنولوگيالىق جابدىقتىڭ يمپورتىنا ەسەپكە الۋ ادىسىمەن قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋ جەڭىلدىگى 3 جىلعا ۇزارتىلدى. بيىلعى اقپاننان باستاپ شەتەلدىك وندىرۋشىلەردەن مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن ليفتىلەر, ترانسفورماتورلار, اۆتوبۋستار, گاز, سۇيىقتىق جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ەسەپتەۋىشتەر ساتىپ الۋعا ەكى جىلعا تىيىم سالىندى. ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى ارقىلى 3 پايىزدان اسپايتىن مولشەرلەمە بويىنشا وڭدەۋشى ونەركاسىپ جوبالارىن نەسيەلەۋ قۇرالى ەنگىزىلدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جوبالاردى قوسىمشا مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ قامتاماسىز ەتىلدى. ناقتىراق ايتساق, 2022 جىلعا – 285 ملرد تەڭگە, 2023 جىلعا 135 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ بيرجالىق ساۋدا-ساتتىققا قولجەتىمدىلىگى كەڭەيتىلدى. «تاۋار بيرجالارى تۋرالى» زاڭعا بيرجالىق ەمەس تاۋارلار ساۋداسىنىڭ جاڭا ءتارتىبى, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ساۋدا-ساتتىعىنا قاتىسۋىنا دەلدالدارسىز تىكەلەي قول جەتكىزۋ بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
سونداي-اق بازالىق وندىرىستەر قۇرۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردى ساتىپ الۋ كەزىندە وتاندىق وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرۋ باعىتىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ وداق مۇددەلى تاراپتارمەن بىرلەسىپ ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىندا سارالانعان سالىق مولشەرلەمەلەرىنە كوشۋ جۇمىسىنا بەلسەندى ارالاسىپ وتىر.
– الدا قانداي ماقسات-مىندەتتەر تۇر؟ جوبا-جوسپارلارمەن بولىسە وتىرساڭىز.
– وداق سالانىڭ جانە وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن دامىتۋعا, ارتتىرۋعا ودان ءارى جان-جاقتى جاردەمدەسۋدى كوزدەپ وتىر. ماشينا جاساۋ سالاسى – ەكونوميكانىڭ نەگىزگى درايۆەرى. جاھاندىق ساۋدانىڭ 40 پايىزى وسى سالامەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءبىز ءوز كاسىپورىندارىمىزعا ىشكى نارىقتا عانا ەمەس, الەمدىك نارىقتا دا ءوز ورنىن تابۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن ناقتى مىندەتتەر قويىپ وتىرمىز. مەملەكەت تە ەل مەن قوعامنىڭ ورنىقتى دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى ماشينا جاساۋ سياقتى جوعارى تەحنولوگيالىق سالالاردىڭ دامۋىن قولداۋدى جالعاستىرۋى كەرەك. ەگەر نازاردان تىس قالىپ قويسا, مۇنىڭ سالدارى بىردەن بايقالماق. بۇل ەكونوميكالىق بازانىڭ بەرىكتىگىنىڭ تومەندەۋىنە, ەكونوميكانىڭ سىرتقى كۇيزەلىستەرگە توتەپ بەرە الماۋىنا, جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە, ماكروەكونوميكالىق تۇراقسىزدىققا جانە ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى الەمدە جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەرگە دەگەن قولداۋ ەرەكشە.
باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ بىزدەن ماشينا جاساۋ سالاسىن ودان ءارى دامىتۋعا دەگەن كەشەندى كوزقاراستى تالاپ ەتەدى. ءبىز بۇل ماسەلەنى كەلەسى ۇرپاققا قالدىرا المايمىز. لايىقتى بولاشاق ءبىزدىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمىز بەن بۇگىنگى ناتيجەلى جۇمىسىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى. قازىرگى جاعدايلار مەن سىن-قاتەرلەر وتاندىق ماشينا جاساۋدى وزىڭقى ءارى ساپالى دامىتۋ ءۇشىن جاڭا تاسىلدەر مەن جۇيەلى شەشىمدەر ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان سالانى دامىتۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن, جاڭا سەرپىن بەرەتىن بىرىڭعاي جانە كەشەندى ساياسات قاجەت. وندا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا, وندىرىستىك جانە ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەردى دامىتۋعا, ويلاستىرىلعان ساۋدا ساياساتىنا, ىشكى نارىقتى قورعاۋ (تەحنيكالىق رەتتەۋ) ارقىلى وتاندىق ءونىم ءۇشىن وتكىزۋ نارىقتارىن كەڭەيتۋ ساياساتىنا ايىرىقشا ءمان بەرىلۋى كەرەك. اتالعان ماسەلەلەردى جۇيەلى تۇردە شەشۋ قاجەت جانە بۇل ءتيىستى مارتەبەسى بار قۇجات شەڭبەرىندە عانا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.
ءبىز قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەتپەن وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپاردى ازىرلەۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتىرمىز. سالانى دامىتۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلى سالانىڭ ءوندىرىس كولەمى مەن ەكسپورتىن بىرنەشە ەسە ۇلعايتۋعا, وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ ءوندىرىس كولەمى مەن ەكسپورتتىق ءتۇسىمىن ۇلعايتۋ ەسەبىنەن سالىق سالىناتىن بازانىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»