ليفت وندىرىسىنە مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت

قازاقستان ليفتىشىلەرى ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ەرجان يگىباەۆتىڭ ايتۋىن­شا, ال­ماتىدا شۋ بولعان ليفت ورنا­لاسقان تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ پاي­دا­لانۋعا بەرىلگەنىنە 10 جىل عانا بولعان. بۇل – جارام­دى­لىق مەرزىمىمەن سالىستىر­عاندا مۇلدەم جاڭا ءۇي. ال ءليف­تىنىڭ «سەكىرىپ كەتۋىنە» كابي­نا­سى­نىڭ وزدىگىنەن باقىلاۋسىز قوزعالعانى, تەجەۋ مەحانيزمىنىڭ دۇرىس ىستە­مەۋى سەبەپ بولعان. ودان بولەك ليفت كابيناسىنداعى جوعارعى قىزۋ كورسەتكىشى ليفت جاب­دىقتارىنىڭ قاۋىپسىز جۇمى­سىنا كەرى اسەر ەتىپتى. سونداي-اق تۇرعىن ءۇي كەشەنىندەگى ليف­تىگە قىزمەت كور­سەتەتىن «ل» سەرى­ك­تەستىگىندە ونەر­كاسىپتىك قاۋىپسىزدىك كومي­تە­تىنەن رۇقسات قاعازى جانە ست-رك 3305-2018 ليفتىلەردىڭ ۇلت­­تىق ستاندارتىنا سايكەستىك سەرتي­­فيكاتى بولماعانى دا تەكسەرۋ ناتيجەسىندە بەلگىلى بولدى. اتال­عان سەرۆيستىك كومپا­نيا­نىڭ قىز­مەتتىڭ بۇل تۇرىمەن اينالىسۋعا, قىزمەت كورسەتۋ شارتىن جاساسۋعا قۇقىعى بولماعانىن بىلدىرەدى.

بۇعان دەيىن قازاقستاندا سەر­ۆيستىك كومپانيالار قىزمەتىنىڭ رەتتەلمەۋىنەن ليفتىلەر شاحتاعا قۇلاپ, اپاتقا ۇرىندىرعان جاع­داي­لار جايلى سان رەت ايتىلدى, جازىلدى. بىراق بۇدان اپات سانى ازاي­عان جوق. ءتىپتى جىل باسىنان بەرگى جاعدايلاردى ساناساق تا جەت­كىلىكتى.

ليفت سالاسىنداعى باستى ماسەلە – ەسكىرگەن ليفتىلەردىڭ كوبەيۋى سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالار تاراپىنان ءتيىستى قىزمەتتىڭ كاسىبي دەڭگەيدە كورسەتىلمەۋىنەن تۋىنداپ وتىر.

ساراپشى بىزبەن اڭگىمەسىندە ايتىپ وتكەندەي, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندە ليفتكە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالاردا توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى ونەركاسىپتىك قاۋىپسىز­دىك كوميتەتى بەرگەن ليفتىلەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا جۇمىستاردى جۇرگىزۋ قۇقىعىنىڭ كۋالىگى بولۋى كەرەك. ودان كەيىنگى تالاپ – ست-3305-2018 «مۇگەدەكتەرگە ارنالعان ليفتىلەر, ەسكالاتورلار, تراۆولاتورلار جانە كوتەرگىشتەر» ۇلتتىق ستاندارتىنىڭ تالاپتارىن ساق­تاۋعا, جابدىقتاۋعا, ورناتۋعا جانە پايدالانۋعا, تاۋلىك بويى جەدەل قىز­مەت كورسەتۋگە مىندەتتى.

قازىر قازاقستان بويىنشا 4 مىڭنان اسا ءليفتىنى جاڭعىرتۋ قاجەت. ولاردىڭ ءبارىنىڭ نورماتيۆتىك مەرزىمى وتكەن. ستان­دارتتى قىزمەت ەتۋ مەرزىمى – نەگىزى­نەن 25 جىل. ماماندار مەرزىمى اياقتا­لۋعا جاقىن ليفت قىزمەتىن 2 جىلعا عانا ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بارىن ايتادى.

الماتىدا 6 مىڭعا جۋىق ليفت بار. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, 2019 جىلدىڭ باسىندا قالادا جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەتىن مىڭعا جۋىق ليفت بولىپتى, قازىر ولاردىڭ سانى 300 ليفتىگە دەيىن قىسقاردى. قالعانى 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اۋىستىرىلادى.

ليفت تاڭداۋ – قۇرىلىس كومپانيا­لارىنىڭ قۇقى. دەگەنمەن قازاقستاندا شىققان ليفت باعاسى رەسەي جانە بەلارۋس وندىرىسىندەگى ليفتتەردىڭ باعا­سى­مەن تەڭەسىپ قالدى. ورتاشا ەسەپپەن ءبىر وتاندىق زاۋىت تولىعىمەن ىسكە قوسىل­سا, جىلىنا 500-گە جۋىق ليفت شىعا­رۋعا بولادى. ەرجان يگىباەۆتىڭ ايتۋىن­شا, ليفت سالاسىندا وتاندىق ونىمدەردى قولداۋ ماسەلەسى دە وتكىر تۇر. قازاقستانعا جىلىنا 5 مىڭنان اسا ليفت سىرتتان تاسىمالدانادى. ال وتاندىق وندىرۋشىلەر سۇرانىستىڭ 21 پايىزىن عانا قاناعاتتاندىرىپ وتىر. قازىر ەلدە ءليفتىنىڭ كەرەك-جاراعىن شىعاراتىن 3 زاۋىتتىڭ ءبىرى – الماتىدا, قالعانى الماتى, اقمولا وبلىستارىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. ولاردىڭ ونىمدەرىنىڭ ساپاسى ىشكى نارىقتا برەند رەتىندە تانىلىپ جۇرگەن تەحنولوگيا­لارمەن تەڭەسە الادى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, تاپسىرىس بەرۋشىلەرگە دايىن ءونىمدى شەتەلدەن ساتىپ الۋ ءتيىمدى, جەرگىلىكتى نارىقتا تولىق وندىرىستىك تسيكل ءۇشىن قاجەتتى كەيبىر كەرەكتى قۇرامداس بولىكتەر تاپشى. اتاپ ايتقاندا, ەلەۆاتوردى قۇراستىرۋعا ارنال­عان نەگىزگى قوندىرعىلار باسقا ەلدەر­­دەن كەلسە, پايدالانىلعان بول­شەك­­تەر مەن توراپتاردىڭ 40 پايىزعا جۋىعى نەگىزىنەن قىتاي مەن كورەيا ەلدەرى­نەن اكەلىنەدى. باعاسى ءبىراز ولشەم­دەرگە تاۋەلدى بولعان سوڭ ينفلياتسيا, دول­لاردىڭ باعامىنا قاراي وزگەرىپ تۇرادى.

«دايىن ءليفتىنى جەتكىزۋشىلەرگە كەدەن باجى سالىنبايدى. ال ونى جيناقتاۋ ءۇشىن سالىناتىن باج – 5-15 پايىز. بۇل فاكتور قازاقستاندىق وندىرۋشىلەرگە ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز. تاراتىپ ايتقاندا, قازاقستاندا ليفت قۇراستىرعاننان دايىن ءونىمدى سىرتتان اكەلگەن وڭاي. وسىعان وراي, نارىقتا وتاندىق وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرۋ, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ قاراستى­رى­لىپ جاتىر. قازاقستاندا وندىرىلگەن ليفتىلەردىڭ باعاسى باسەكەگە قابىلەتتى ەكەنى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتىلعان. بىراق ونىڭ باعاسى بىرقاتار پارامەتر­لەرگە تاۋەلدى بولعان سوڭ, دوللاردىڭ باعامىنا قاراي قۇبىلىپ وتىرادى. 9 قاباتقا ارنالعان 500 كيلولىق ءليفتتىڭ باعاسى – مونتاجسىز 8-8,5 ملن تەڭگە, ال مونتاج باعاسى – 1-1,5 ملن تەڭگە. ليفتىلەردىڭ كابيناسى, ايناسى ءتارىزدى ءبىراز بولشەكتەرى وزىمىزدە دايىندالادى. سىرتتان تاسىمالداناتىنى – اقپاراتتى باسقارۋ نۇكتەلەرى. بىزگە ونىمدەرىن ەكسپورتتاپ وتىرعان رەسەي مەن بەلارۋس ونىمدەرىنىڭ باسقارۋ تەتىكتەرى – يمپورت. باسقاشا ايتقان­دا جان-جاعىمىزدان كەلىپ جاتقان ونىمدەردىڭ باعدارلامالىق باسقارۋ تەتىكتەرى – رەەكسپورت. ءبىزدىڭ يمپورتتىق نۇكتەلەرىمىزدەن ولار دا يمپورتتاپ وتىر. قازىر بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا مۇشە ەلدەر اراسىندا ليفت ءوندىرىسى بو­يىنشا وق بويى وزىپ كەتكەن ەشكىم جوق. ءبارى – ءبىر دەڭگەيدە. ەلدە اقپاراتتى تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەن جاس­تار كوبەيىپ كەلەدى. دەمەك ءليفتىنىڭ اقپاراتتىق باعدارلاماسىن دا وزىمىزدە دايىنداۋعا مۇمكىندىك بار», دەيدى ە.يگىباەۆ.

تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندەگى جەدەلساتى اينالاسىندا پروبلەما قوردا­لانىپ قالدى. قازاقستاننىڭ ءىرى قا­لالارىندا, اتاپ ايتقاندا, الماتى مەن استانادا ليفتىلەرگە قىزمەت كورسەتەتىن 60-تان 80-گە دەيىن كاسىپ­ورىن بار. بىراق ولاردىڭ ءبارى بىردەي سەرتيفيكاتتاۋدان وتپەگەن. ءتىپتى تەندەردە جولى بول­عانداردىڭ كەيبىرىندە سەرتيفيكات جوق ەكەنىن ايتادى ماماندار.

2012 جىلى زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, ءليفتىنى مونتاجداۋعا, وعان قىزمەت كورسەتۋگە ليتسەنزيا بەرۋ الىنىپ تاستالدى. سول-اق ەكەن, پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى كوڭىلىنە جاقىن كوم­پانيالارمەن كەلىسىم جاساپ, بىلىك­تىلىگى تومەن, قىزمەت اقىسى ارزان ما­مان­داردىڭ كومەگىنە جۇگىنە باستادى. ە.يگىباەۆ ايتىپ وتكەندەي, قازىر قاۋىم­داستىقتا ۇلتتىق ستاندارتتاۋ جۇيەسىنىڭ سەرتيفيكاتىنا يە سەرۆيستىك كومپانيالار بار. ماماندارىنىڭ دا كاسىبي بىلىكتىلىگىنە ەشكىم سىن ايتىپ كورگەن ەمەس. بىراق سالانىڭ قىر-سىرىن تۇسىنبەيتىن جانە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنە كوڭىل بولمەيتىن سەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ «جولى بولىپ» الدارىن وراپ كەتكەنى نارىقتىڭ كوڭىل كۇيىن بۇزىپ قانا قويماي, تۇرعىنداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. سول سەبەپ­تى قاۋىمداستىق ونەركاسىپتىك قاۋىپ­­سىزدىك كوميتەتىنە حابارلاسىپ, كوم­پا­­نيا­لاردىڭ قابىلداۋ پروتسەسىن باقى­لاۋدى كۇشەيتۋدى سۇراپ وتىر.

بىلتىر قاۋىمداستىقتا ديسپەتچەر­لىك قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالار تۋرالى دەرەكتەردى جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەتىن قاناتقاقتى جوباعا جولداما بەرىپتى. ەندى ليفتىلەردە ونىڭ كوتەرگىش كراندارىنىڭ جاعدايىنان حابار­دار بەرىپ تۇراتىن دەرەكتەر اۆتو­ماتتى تۇردە جاڭارتىلىپ تۇرا­دى. ەگەر تۇرعىن كۇماندانسا, سەرۆيس­تىك قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيا تۋ­رالى مالىمەتتەردى تالاپ ەتۋگە قۇ­قى بار. سەبەبى ليفت – تەك قانا جالت-جۇلت ەتىپ تۇرعان ادەمى كابي­نا ەمەس, كەز كەلگەن ساتتە ومىرگە قاۋىپ ءتون­دىرۋى مۇمكىن وبەكت. 2020 جى­لى باقىلاۋ, رەتتەۋ جۇمىستارىن توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرمەككە تالپىنىستار جاسالعان. ال جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىندار بولسا, بۇل قۇزىرەتتى تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسىنا سىلتەيدى. مۇنداي جاۋاپسىزدىق ونسىز دا تۇيتكىلدى سالانىڭ جاعدايىن ودان سايىن كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەن. سەبەبى تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى پروبلەمانى شەشە المايدى ءارى ءىستى جۇرگىزە الاتىن ماماندار دا تاپشى.

قازاقستان جىل سايىن 5 مىڭ ليفت يمپورتتايدى. 2017 جىلى ەلىمىزدە 5 ليفت قۇراستىرۋشى زاۋىت بولعان. 2019 جىلى قولدانىستاعى 2 056 ءليفتى­نىڭ 232-ءى عانا وتاندىق بولسا, قالعان

1 824-ءى يمپورتتالعان. ال قازىر بىزدە جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان 5 زاۋىتتان ۇشەۋى عانا قالعان. بۇل ماسەلە بو­يىنشا نارىقتا وتاندىق كاسىپكەرلەرگە باسىمدىق بەرۋ, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ جاعى ەندى قولعا الىندى. وسىعان دەيىن اتالعان جاعداي پارلامەنتتە كوتەرىلگەن. توزىعى جەتكەن ليفت شاحتاسىنىڭ ەسىگى اشىق-شاشىق جاتاتىنى بيىل دا دەپۋتاتتار تاراپىنان ايتىلدى.

سەناتور ەسقالي ابدىكەروۆ مامىر ايىندا ۇكىمەتكە جولداعان ۇسىنىس-حاتىندا ليفتىلەردىڭ جاعدايى مەن وعان تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالاردىڭ ساپاسى, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان وسى تۇرعىداعى باقىلاۋدىڭ تومەندىگى سىن كوتەرمەيتىنىن جەتكىزگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى 5 جىلدا ەلىمىزدەگى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر­دە ليفتىلەردەگى اپاتتىق جاعدايلار كوبەيىپ, ازاماتتاردىڭ جاراقات الۋ, قايعىلى قازاعا ۇشىراۋ وقيعالارى جيىلەپ كەتكەن. جەرگىلىكتى جەرلەردە ليفتىلەردى تەحنيكالىق كۇتىپ ۇستاۋدى جۇزەگە اسىراتىن كومپانيالاردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ جاسالمايدى, ولاردىڭ قىز­مەتىنە قويىلاتىن تالاپتار ايقىن­دالماعان, ليفت ۇيىمدارىن سەرتيفيكاتتاۋ تەتىگى ازىرلەنبەگەن. ليفتىلەردى مونتاجداۋ جانە وعان تەحنيكالىق قىز­مەت كورسەتۋ قۇقىعىنا ليتسەنزيا بەرۋدىڭ كۇشىن جويۋ جاعدايدى ۋشىق­تىرىپ وتىر.

قازاقستان ليفتشىلەرى ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, 2018-2022 جىلدار ارالى­عىندا ەلىمىزدە ليفت اقاۋىنان 13 جاعداي تىركەلىپ, ونىڭ 8-ءى قايعىلى جاعدايمەن اياقتالعان ەكەن.

قازاقستاندا ءزاۋلىم ۇيلەر قاتارى جىل سايىن كوبەيىپ بارادى. زامانعا لايىقتى جىلدام ءارى جايلى ليفتىلەر دە اسا قاجەتتى قۇرالعا اينالعانىن, وركەنيەت پەن ءليفتىنى ءبولىپ جارا المايتىنىمىزدى كورىپ ءجۇرمىز. بۇل باعىتتا بيزنەستىڭ عانا ەمەس, بيزنەستىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ, «تەندەرگە» «باتا بەرىپ وتىرعان» جاۋاپتى ورىنداردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋ ماڭىزدى.

الماتى