جاراتۋشىنىڭ ادامزات پەشەنەسىنە بۇيىراتىن ماعىنالى عۇمىرى بار-جوعى جيىرما-وتىز جىل شاماسىندا ەكەن. كىسى پەندەسىنىڭ قالعان ۋاقىتى ەس جيىپ, ەتەك جابۋمەن جانە تاماقتانۋ, ۇيىقتاۋ سياقتى ءناپسىلى حارەكەتتەرمەن وتەتىن كورىنەدى. جان اتاۋلىنىڭ بارلىعى دا اس ءىشىپ, كوز ىلىندىرەتىن تابيعات زاڭىنا مويىنسۇناتىنى بەلگىلى. دەيتۇرعانمەن اسقار تۇلعا – اسانباي اسقاروۆتىڭ باسىپ وتكەن ءومىر بەلەستەرىندەگى ماعىنالى عۇمىرىنىڭ ءار ءساتى دە تەككە وتپەگەنىنە ءبىزدىڭ كوزىمىزدى جەتكىزەدى.
اسەكەڭنىڭ كوشەلى ىسكە ۇيتقى بولعان كوسەمدىگى, شەشىلىپ سويلەيتىن شەشەندىگى, عالىمدىق كەمەڭگەرلىگى مەن ۇستازدىق تالىمگەرلىگى, اقىنعا ءتان ۇشقىر شابىتى, ساياساتشىعا ءتان ۇستامدىلىعى, كەسىمدى پىكىر, كەسەكتى ويىمەن باۋرايتىن جازبالارى, قاناتتى سوزدەرى – وسىنىڭ ءبارى دە ماعىنالى عۇمىرىنىڭ ءمانىن اشا تۇسەتىندەي.
تالانت تۋعاننان بويعا بىتەدى. ءاربىر جان يەسى پەشەنەسىنە جازىلعان وسى بارماقتاي باعىمەن ءومىر ەسىگىن اشسا دا, ەسەيە كەلە بۇل قاسيەتتەرى دارالانىپ, ازاماتتىڭ تۇلعالىق كەلبەتىنە اجار بەرەتىنى كوپ ەمەس. جارتى عاسىرلىق ەڭبەك جولىنىڭ تەڭ جارتىسىندا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان, سوعىس ءورتىن دە كورىپ, قاراپايىم سولداتتان كوميسسار دارەجەسىنە كوتەرىلگەن اسانباي اسقاروۆ – تۋمىسىنان بەرىلگەن تالانتى ارقىلى كەمەل بيىككە كوتەرىلگەن از تۇلعانىڭ بىرەگەيى.
اسقار تۇلعا اعامىزعا تالانتتى قانشالىق ءۇيىپ-توگىپ بەرسە, جاراتۋشى ونىڭ تاعدىرىن دا مەيلىنشە كۇردەلى ەتكەنگە ۇقسايدى. بالا جاسىنان-اق اكەدەن ايىرىلعان ۇل ءومىردىڭ اششىسىن ەرتە تاتادى. بىراق نامىسىن قايراپ, تەز ەسەيىپ, جۇرت ىسىنە جاستايىنان جەگىلەدى. ۇستازدىقتان باستالعان ەڭبەك جولى – كومسومول قاتارىنان اۋدان باسشىلىعىنا, كەيىننەن وبلىس دەڭگەيىنە دەيىن ۇلاسادى. جيىرما التى جىل بويى وبلىس باسقارىپ, ەلگە ەڭبەك ەتۋدىڭ بولەكشە ۇلگىسىن قالىپتاستىرادى.
«ەل دەگەندە ەزىلەدى جۇرەگىم,
ەلىمدى مەن باقىتىم دەپ بىلەمىن».
ءسوز جوق, اسەكەڭ – ەلىن, جەرىن جان جۇرەگىمەن قالتقىسىز سۇيگەن جان. ۇلتىنا دەگەن ۇلى سەزىمىن ءون بويىنا ولشەۋسىز سىڭىرگەن تۇلعا. حالقىنىڭ باقىتىن ءوزىنىڭ باقىتىنا بالاعان باسشى. بۇعان اسەكەڭنىڭ ەل مۇراتى ءۇشىن اتقارعان يگىلىكتى شارۋالارى تولىق دالەل.
اسەكەڭ اتقا مىنگەن جىلداردا ەل-جۇرتىنىڭ شىن جوقشىسى بولدى. الماس قىلىشتاي وتكىرلىگىمەن ەشكىمنەن تايسالماي اسقاق ءۇن قاتىپ, باتىل ىستەرگە باردى. سول ءۇشىن دە ول بارلىعىنا بىردەي جاقپادى. ء«وز حالقىنىڭ مۇڭ-مۇددەسىن تۇسىنگەن ادامدى ۇلتشىل دەپ كىنالاۋعا بولا ما؟», دەيدى اسەكەڭ, – ويتكەنى ادام ۇلتتىق سانا سەزىمگە كوتەرىلمەيىنشە ينتەرناتسيوناليست بولا المايدى. حالىق قالاي يتەرە سالساڭ, سولاي جىعىلا سالادى دەپ ەسەپتەيتىندەر قاتەلەسەدى. حالىقتىڭ كۇشى ونىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىندە ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك... حالىقتىڭ وزىنە ءتان كاتەگوريالارىمەن ويلايتىن ادام ەلىنىڭ مۇددەسىنسىز ءومىر سۇرە المايدى. ءوز حالقىن ءسۇيۋ باسقا حالىقتى دا سىيلاۋعا يتەرمەلەيدى».
ءومىر ءسۇرۋدىڭ وسى ءپرينتسيپى ءبىزدىڭ ويىمىزعا الاش ارىسى – مىرجاقىپتى ورالتادى. بالاقتان ءبورى, جاعادان جاۋ جارماسىپ, «جاۋسىڭ» دەپ جانالقىمنان العاندا جاقاڭنىڭ اشىنا جازاتىنى بار ەدى: «بىزدە قازىر شىن كوممۋنيست بولدىم دەپ وتىرعاندار – كەشەگى ۇلتشىلدار. مۇنان كەيىن دە شىن كوممۋنيست بولۋعا جارايتىندار – تاعى دا سول بۇرىنعى ۇلتشىلدار» , دەيدى.
ەكى ارىستىڭ وي تولعامىنداعى وسى ۇندەستىك, وسى تامىرلاستىق «حالىققا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن الەكەڭ ء(اليحان بوكەيحان) فيلوسوفياسىنا ەرىكسىز اكەلىپ جۇگىندىرەدى. جەكە بولاشاعىن حالقىنىڭ كەلەشەگىمەن تىعىز بايلانىستىرعان اسانبايشا ايتساق, ء«وز حالقىنىڭ جايىن ءوز ۇلى تۇسىنبەسە, كىم تۇسىنەدى!؟» ەندەشە, اسەكەڭ حالقىن شىن سۇيگەن ەرەكشە تۇلعا بولدى.
اسەكەڭنىڭ حالقىنا دەگەن رياسىز سۇيىسپەنشىلىگى باقاي ەسەپپەن كۇنەلتكەن الدەبىر جاندايشاپ وپاسىزدارعا تاپتىرماس پۇرسات بەردى. ولار وسى ءبىر الماعايىپ كەزدىڭ وسال تۇسىن ءساتتى پايدالانىپ, ارىزدى قارداي بوراتتى. ارقاشان تالانتتىلاردان قايمىعىپ كەلگەن كوممۋنيستىك رەجىم اسەكەڭنىڭ ۇلتىنا دەگەن قالتقىسىز پەيىلى مەن «ىسكەرلىگىنەن» سەسكەنىپ, ەگدە تارتقان شاعىندا ەسىل ەردى ءىستى قىلادى.. توتاليتارلىق وكتەمدىك پەن شوۆينيستىك مەنمەندىككە كورە الماۋشىلىق پەن كۇندەستىك قوسىلادى. اقىرى ەسىل ەر ەگدە تارتقان شاعىندا ءتورت جىل, ءتورت اي تار قاپاستا وتىردى. سانالى عۇمىرىن تۇگەلگە دەرلىك ەل يگىلىگى جولىندا سارپ ەتكەن, سول ءۇشىن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, لەنين وردەنى, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى سياقتى ت.ب. تولىپ جاتقان اتاق-ماراپاتتار يەسى وسىلايشا ءاپ-ساتتە «زيانكەس» بولىپ شىعا كەلدى. مۇنى سول كەزدىڭ تراگەدياسى دەگەننەن باسقا ايتارىمىز جوق, ارينە. ايتپەسە, اردا وسكەن اسىل ازاماتتىڭ ەل-جۇرتىن كوركەيتۋدەن باسقا جازىعى جوق ەدى. سۇراق كوپ, جاۋاپ جوق...
اسەكەڭنىڭ وسىناۋ ءومىر جولدارىن كوڭىل كوكجيەگىمدە تولقىتىپ, ابىز اعا تۋرالى ويعا شومعانىمدا جۇرەك تۇكپىرىمدە «نار تۇلعا جازىقسىز جاپا شەگىپ, ءتورت جارىم جىل تاس تۇرمەدە قامالماعانىندا ۇلتىنىڭ مەرەيىن ارتتىرا تۇسەتىن تاعى دا تالاي يگى ىسكە باستاماشى بولار ەدى-اۋ» دەگەن وكىنىش شارپيدى. ارينە, بۇل ءبىزدىڭ پەندەلىك ويىمىز, وزەكتى ورتەگەن جۇرەك سىرىمىز. بالكىم, ءابدىلدا اقىن تاجىباەۆ ايتقانداي كوپ قيناعان, قورلاندىرعان تۇرمەنىڭ اسەكەڭ پوەزياسىنا بەرگەن ولجالى جاعىن دا كورە ءبىلۋىمىز كەرەك شىعار؟ تالانت يەسىنىڭ ءوزى دە: «قالاي دەگەندە دە وتكەن كۇندەرگە وكىنىشپەن قاراي بەرۋ جاراسپايدى. قوعام, ورتا, جالپى جۇرتتىڭ ىقىلاسىمەن ءجۇرىپ, دامىعانىمەن ونىڭ ءار الۋان قىرلارى ادامنىڭ ەركىنە كونە بەرمەيدى» دەپتى عوي. «جاراتقان دا پەندەسىنە كوتەرە الاتىن تاعدىر ءناسىپ ەتەدى» دەگەن راس تا شىعار, بالكىم...
امال نەشىك, قازىر بىزدە حالقىنىڭ جايىن ەمەس, قاراقان باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ كەتكەن بيشىكەشتەر مەن وليگارحتار از با؟! وسىندايدا, اتتەڭ, اسا بايلارى كوپ, «اسانبايلارى» جوق دۇنيە-اي دەيسىڭ!
«ەر جىگىتتىڭ باسىنا نە تۇسپەيدى,
سەن مەنى ويلاي بەرمە, جاسىماعىن»
اسەكەڭ ادال جارى فاتيما اپايعا جولداعان ولەڭ جولدارىن وسىلاي قۇرادى. ءوزىنىڭ ءتۇبى اقتالاتىنىنا يلاندى. اقيقاتتىڭ جەڭەتىنىنە كۇمانسىز سەندى. ونى جۇرەك تۇكپىرىنەن شىققان مىنا ولەڭ شۋماقتارى راستايدى:
ەلىمدى ويلاپ سوگىلەدى قابىرعام,
نامىسىم مەن ارىم ارتىق
جانىمنان.
ەلىم-جۇرتىم اقتىعىما سەنىڭدەر,
ۇلىڭ ەدىم ادالدىققا تابىنعان.
سەن ارقىلى ەلگە سالەم جولدايمىن,
جارتى جولدا ەگىلەدى بورداي كىم؟
قازىر مەيلى كىم نە دەسە, و دەسىن,
ءتىرى بولسام ءوزىمدى-ءوزىم قورعايمىن!
ءبىر جاقسىسى, اسىل ازامات مورت سىنعان جوق. بويىنداعى قۋاتىن ويىنداعى جىر شۋماقتارى ارقىلى كورسەتتى. توگىلدىرىپ جىر جازدى. بىراق اسەكەڭدەي ارىستى كۇيىندىرگەنى, جانىن اۋىرتقانى دۇشپاندارىنىڭ جالاسى ەمەس, سەنگەن سەرىكتەرىنىڭ وزىنەن تەرىس اينالعانى, بەتىن باسقاعا بۇرعانى بولدى. مۇنى اقىن ءوز ولەڭىندە بىلاي جەتكىزەدى:
ايتشى دوسىم,
بولادى زامان قانداي؟
ايتىسۋعا بارادى شامام قالماي.
مىناۋ ءومىر شىنىمەن تولعانى ما؟
تاباندارى تايعاناق ادامدارعا-اي!
كىمگە ايتامىن سىرىمدى,
كىمگە سەنەم؟
قايتىپ قانا كوگەرەر بۇل كوسەگەم؟
ساتىپ كەتتى سىرتىمنان
كەيبىر ساباز,
تاماق ىشكەن ءبىر اياق,
ءبىر كەسەمەن...
بۇل جاقسىلىق بار جەردە جاماندىق بولاتىنىن, ادالدىق پەن ارامدىق قاتار جۇرەتىنىن تاعى دا دالەلدەدى. تاعى دا دەيتىنىم, وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن احاڭ دا:
«قيىن ەمەس, اباقتىعا جاپقانى,
قيىن ەمەس دارعا اسىپ اتقانى.
ماعان قيىن وسىلاردىڭ بارىنەن,
ءوز اۋىلىمنىڭ يتتەرى ءۇرىپ,
قاپقانى,»
دەپ وپىنعان ەكەن.
ءومىردىڭ ءتاتتىسىن دە, تالقىسىن دا تەڭدەي تاتقان اسانباي اعا عۇمىرى بىزگە ۇلت ءۇشىن كۇيۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن ۇعىندىرادى. ويتكەنى تاريحتىڭ قاي بەتىن پاراقتامايىق, جۇرتى ءۇشىن جانىن سالىپ, ەلى ءۇشىن تەرىن توككەن ارلى ارىستاردىڭ اتىنا كۇيە جاعىلماعانى از بولماپتى.
اسەكەڭنىڭ قولتاڭباسى دا ايرىقشا. كوزىمەن كورگەن, جۇرەكپەن تۇيسىنگەن ءومىر قۇبىلىستارى, سىر-تولعامدارى قامتىلعان بىرنەشە كىتابى جارىق كورگەن. ولاردىڭ ىشىندە «تاعدىر», «كوزقاراس», « ۇلى تۇراننىڭ ۇلدارى» اتتى عۇمىرنامالىق, پۋبليتسيستيكالىق, تاريحي پالساپاعا تولى ەڭبەكتەرىن وقىپ وتىرىپ, كەمەل ءبىلىم مەن تەرەڭ ويدىڭ قازىناسىنا قۇنىعىپ كەتكەنىڭىزدى سەزبەي قالاسىز. وقىعان سايىن جان-دۇنيەڭمەن بەرىلە تۇسەسىڭ. ال «جۇماق پەن توزاق جىرلارىنا» وي توقتاتقاندا: «پاح, شىركىن! اقىن وسىنداي بولسايشى» دەپ, جىردىڭ مولدىرلىگىنە, جۇرەكتىڭ كوزىن ءدوپ باساتىن شەبەرلىگى مەن ولەڭدەگى ۇيقاستىڭ وتكىرلىگىنە ءتانتى بولماسقا ەش امالىمىز قالمايدى. ماعان «اسەكەڭ تەك شىعارماشىلىقپەن شۇعىلدانعاندا تالانتتى جازۋشى, تانىمال ادەبيەتشى بولاتىنى ءشۇباسىز-اۋ» دەگەن وي كەلەدى. بۇل, استە, اسەكەڭنىڭ قولداعى ەڭبەكتەرىن ولقىسىنعاننان ەمەس. كەرىسىنشە, سۇيسىنگەندىكتەن, قالام قۋاتىنا تولىق يلانعاندىقتان تۋعان وي دەر ەدىم.
ەڭبەكپەن ەرجەتكەن ەر زەينەت دەمالىسىنا شىققاندا دا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا المادى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «بايدىبەك-سىلاندى» قوعامىنىڭ جانە مۇحاممەد حايدار دۋلاتي قورىنىڭ پرەزيدەنتى مىندەتتەرىن اتقارىپ, قوعامدىق جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. بۇل اسەكەڭنىڭ جۇرت جۇمىسى مەن قاۋىم حارەكەتى ءۇشىن جاراتىلعان ايرىقشا جان ەكەنىن اڭداتادى. ەگەر, «مەن شارشادىم, وڭاشا بولۋعا مۇرسات بەرىڭدەر» دەسە, اسەكەڭ بيىگى ەش الاسارماس ەدى عوي. جوق, ولاي ىستەگەن جوق. قاشاندا حالىق ءۇشىن كۇش-قۋاتىن ايانباي سارپ ەتتى.
ءسوز اراسىندا ايتۋدىڭ رەتى كەلەدى, بىزدە بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان باسشىلار از بولعان جوق قوي!؟ الايدا بيلىكتە جۇرگەن كەزىندە قولپاشتاۋدى كوپ كورگەنىمەن, تىزگىن تاپسىرىپ, تاقتان تۇسكەن سوڭ ولاردىڭ حالىق قاپەرىندە قالعانى, جۇرت نازارىندا جۇرگەنى از. ەستە قالعانىنان ۇمىتىلىپ جاتقاندارى كوپ سياقتى. كەرىسىنشە, ەل ارداقتىسى ديمەكەڭ مەن اسەكەڭنىڭ جۇرت جۇرەگىنەن تۇپكىلىكتى ورىن الۋى نەلىكتەن؟ مەنىڭشە, بۇعان اسەكەڭنىڭ: «حالقىمنان اينالايىن. حالقىم ءۇشىن كەرەك بولسا, قازىر دە ساداعا بولۋعا دايىنمىن. حالقىمنان باسقا كۇننىڭ دە, ءتۇننىڭ دە ماعان كەرەگى جوق. حالقىم امان بولسا, مەن دە امانمىن. مەن حالقىمنىڭ اراسىنداعى ءبىر قاۋىزىمىن. حالقىم پارىقتايدى. تۇرمەدەن مەنى شىعارىپ العان دا وسى حالقىم دەپ ويلايمىن» دەيتىن رياسىز جۇرەك سىرى تولىق جاۋاپ بەرەتىن ءتارىزدى. حالقىنىڭ شىن جاناشىرى, ەلىنىڭ شىن تىلەكشىسى, سول جولدا جانىن دا, مالىن دا قۇربان قىلۋعا, ءوزىن ساداعا ەتۋگە دايىن ادام عانا حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى. جالپاق جۇرتتىڭ اسەكەڭە اراشا ءتۇسىپ, «اسانبايدى قۇتقارۋ كوميتەتىن» قۇرۋلارى سەبەبىنىڭ سىرى وسىندا جاتسا كەرەك.
اسەكەڭ ءبىر تۇستا ديمەكەڭمەن ەكەۋارا اڭگىمەسىن بىلايشا ساباقتايدى: «ورىستى رەنجiتسەڭ, ماسكەۋگە شابادى. قازاقتى رەنجiتسەڭ, قايدا شابادى؟ ءوزiڭنiڭ الدىڭا اينالىپ كەلەدi, اسانباي. ورىستىڭ ارتىندا تۇرعان ماسكەۋi بار. قازاقتىڭ ارتىندا تۇرعان ماسكەۋi جوق. قازاقتىڭ ماسكەۋi – بiزدەرمiز, اسانباي. قولىڭنان كەلگەنشە قازاقتى جىلاتپاۋعا تىرىس. قورلىققا بەرمە. قورلىققا كونگەن حالىق زورلىققا دا كونەتiن يiسالماس, ىنجىق بولىپ كەتەدi. ۇلت ءوزiنiڭ مۇددەسiن ءوزi قورعاي الاتىن دارەجەگە جەتۋi كەرەك. «كەزiندە قازاقتىڭ جانىن ساقتاپ قالساق ەكەن...» دەدiك قوي. بiز ول داۋiردەن وتتiك. ەندi قازاقتىڭ رۋحىن, نامىسىن ساقتاۋىمىز كەرەك!» دەيتiن ماعان ديمەكەڭ» دەپ ەسكە الادى.
وسى ءسوز بۇل تۇلعالاردىڭ حالىق جۇرەگىندە ماڭگىلىككە قالاتىنىنىڭ تۇپكى سەبەبىنىڭ كىلتىن ۇستاتقانداي بولادى. قازاق مەملەكەتىنىڭ بەكەمدىگى ءۇشىن بەلىن بۋىپ كىرىسكەن, الاش جۇرتىنىڭ وركەندەۋى جولىندا جانىن سالىپ جۇمىلعان, ءسويتىپ, جاڭعىرعان جاڭا قوعام قۇرۋعا ءبىر كىسىدەي تەرىن توگىپ, ەڭبەك ەتكەن اسانباي اسقاروۆ اعامىز ءتىرى بولسا ءجۇزدىڭ ءجۇزىن كورەر ەدى. «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەگەن قازاقتىڭ وي ورامىنا سۇيەنىپ, ءبىز اسەكەڭ تۇلعاسىنىڭ ءوز حالقىمەن مىڭ جاسايتىنىنا يلانامىز.
اسەكەڭ – ارتىنا سونى سوقپاق قالدىرعان ايتۋلى تۇلعا. سول سوقپاقپەن بۇگىندە تالاي جاس ماقسات-مۇراتىنا بەتتەپ كەلەدى. ونى ۇلگى تۇتقان كوپتەگەن جەتكىنشەك ەلى مەن جەرىنە ەڭبەك ەتۋگە قۇلشىنا كىرىسۋدە. ەڭبەكتىڭ اششى تەرى كەسكىندەگەن اسەكەڭ بەينەسى ۋاقىت وزعان سايىن بيىكتەي تۇسەتىنى, ۇرپاق اۋىسقان سايىن اسقاقتاي بەرەتىنى ءشۇباسىز. ءبىز بۇعان كامىل سەنەمىز.
نامازالى وماشەۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى