ۇمىتپەن وتكەن عۇمىر: بادريسافا بايتۇرسىن كەلىنىنىڭ ە.پەشكوۆاعا جازعان حاتتارى

كەڭەس بيلىگى تۇسىندا بادريسافا اباقتىعا قامالىپ, حابار-وشارسىز كەتكەن وتاعاسى­نىڭ جاي-كۇيىن ءبىلۋ ماقساتىندا «قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندارعا كومەك» (ساياسي قىزىل كرەست) ۇيىمىن باسقارعان ەكاتەرينا پاۆلوۆنا پەش­كو­ۆاعا ءار جىلدارى قولتاڭبالىق مانەرمەن ەكى مارتە حات جازعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. العاشقى حاتى 1931 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا الماتى قالاسى نارىن كوشەسىندەگى مەكەن-جايدان جولدانعان. حات مازمۇنى 1930 جىلى ماسكەۋدىڭ بۋتىركا تۇرمەسىنە قامالعان ا.بايتۇرسىن ۇلىنان وتباسىنا ۇزاق ۋاقىت حات-حابار كەلمەگەندىكتەن, ونىڭ قايدا ەكەنىن ءبىلىپ بەرۋدى ءوتىنىش ەتكەن ساۋالعا قۇرىلعان. بۇل ورايدا ءوتىنىش يەسى بىلاي دەيدى ء(ماتىننىڭ ءستيلى مەن ورفوگرافياسى سول كۇيىندە ساقتالدى): «ۆ پوليتيچەسكي كراسنىي كرەست. ت. پەشكوۆوي. موسكۆا. موي مۋج بايتۋرسۋنوۆ احمەت باي­تۋرسۋنوۆيچ (كازاك), ناحودياششيسيا پود ستراجەي ۆ بۋتورسكوي تيۋرمە س 1930 گ. دو سەنتيابريا ... (تۇسىنىكسىز ءسوز - اۆتور) پەرەستال ناپيسات منە ي دەتيام پيسمو. ا پوتومۋ پروشۋ ۆاشەگو سودەيستۆيا نە وتكازات سووبششيت منە: گدە ناحوديتسيا مۋج موي بايتۋرسۋنوۆ احمەت ناستوياششەە ۆرەميا. ادرەس موي: الما-اتا, نارىنسكايا 83. بايتۋرسۋنوۆوي بادريسافا. 1931 گ. يانۆاريا 10 دنيا. پريلوجەنيا: پوچت. ماركا دوست. ۆ 20 كوپ». حاتتىڭ سوڭىنا قويىلعان قولتاڭبا فاميليانى تۇتاس جازۋ ارقىلى بەرىلگەن.

1931 جىلدىڭ 21 ناۋرىزىندا اتالعان ۇيىم بادريسافاعا قاعازعا تاسپەن تاڭبالانعان جاۋاپ جازادى ء(ماتىننىڭ ورفوگرافياسى سول كۇ­يىندە ساقتالدى): «گر-كە بايتىرسۋنوۆوي. ۆ وتۆەت ۆا­شەگو وبراششەنيە سووبششايۋ, چتو, سوگلاسنو سپراۆ­كە, پولۋچەننوي يز وگپۋ پوس­تانوۆلەنيەم وت ء13/ى-31 گ. مۋج ۆاش, باي­تىرسۋنوۆ احمەد باي­تەر­سۋلوۆيچ, پريگوۆورەن ك زاكليۋچەنيۋ ۆ ك/لاگەر سروكوم 10 لەت ي ناپراۆلەن ۆ سولوۆەتسكي لاگەر. پيسات ەمۋ موجنو پو ادرەسۋ: كەم مۋرمان: د. ۋپراۆلەنيە لاگەرەي, زاكليۋچەننومۋ: ... ».

جاۋاپ حاتتىڭ دەرەكتەمەلىك ماڭىزى مىناداي: «ا.بايتۇرسىن ۇلى وگپۋ-دىڭ (وبە­دينيوننوە گوسۋدارستۆەننوە پوليتيچەسكوە ­ۋپراۆلەنيە - بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باس­قارما) 1931 جىلدىڭ 13 قاڭتارداعى قاۋلى­سى­مەن 10 جىلعا سولوۆەتسك كونتسلاگەرىنە ايدال­عان». بۇل قالىڭ جۇرتشىلىققا بەلگىسىز مالى­مەت. ءبىزدىڭ جوبالاۋىمىزشا, ول ارحانگەلسكىگە 1932 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كونتسلاگەردەن بوساتىلىپ, ءبىرشاما جەڭىلدەتىلگەن جاڭا اكىمشىلىك جازانى (بۇگىنگى كۇندەگى «كولونيا پوسەلەنيە») وتەۋ ءۇشىن كەلگەن. ءبىز مۇنداي اقپاراتتى اعارتۋشى ۇستازدىڭ 1933 جىل­دىڭ 16 اقپانىندا ە.پەشكوۆاعا جازعان حاتى­نىڭ مازمۇنىنان بايقايمىز. وندا ول 20 اي تۇرمەدە, 22 اي كونتسلاگەردە بولعانىن, لاگەردە قانداي جۇمىس اتقارعانىن, ارحانگەلسكى­گە اكىمشىلىك جازانى وتەۋ ءۇشىن كەلگەن 2,5 اي مەرزىم بويى (ياعني 1932 جەلتوقسانى مەن 1933 جىلدىڭ 16 اقپانى ارالىعى) جۇمىس­سىز وتىرعان اۋىر جاعدايىن جازادى. دەمەك ا.بايتۇرسىن ۇلى سولوۆەتسك كونتسلاگەرىندە, شا­مامەن, 1931 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان 1932 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن (22 اي) جازا وتەگەن. ال ارحانگەلسكىدە اقپان ايىنىڭ ورتاسىنان باستاپ 12 تامىزعا دەيىن بولىپ, ودان ءارى ە.پەشكوۆانىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا تومدا ايداۋدا جۇرگەن وتباسىمەن قوسىلۋعا اتتانادى. دەمەك ول ارحانگەلسكىدە باس-اياعى 6 اي ءومىر سۇرەدى. ايداۋدىڭ باسىم بولىگىن ارالداعى سولوۆەتسك لاگەرىندە وتكىزگەن.

ە.پەشكوۆا باسقارعان ۇيىمنىڭ باد­ريسافاعا جازعان جاۋابىنداعى «كەم مەن مۋرمان» دەگەن ەلدى مەكەندەر سولوۆەتسك لاگەرىنىڭ ماڭىنداعى, قازىرگى تاڭدا كەم جانە مۋرمانسك دەپ اتالاتىن قالالار. شاماسى, «اتاقتى» لاگەردىڭ اكىمشىلىگى اتالعان ەكى قالانىڭ بىرىندە ورنالاسقان بولسا كەرەك.

ال ەكىنشى حات كەڭەس ۇكىمەتىندە جاپپاي تەررورلىق قۋعىن-سۇرگىن ورىن العان جىلدارى جازىلعان. ونىڭ جازىلعان مەرزىمىنە تەرەڭ نازار سالعاندا, ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عۇمىرناماسىمەن ءبىرشاما تانىس كىسىنىڭ تۇلا بويى تۇرشىگىپ كەتەدى. جازا كەسىپ, ۇكىممەن اتىلعان كىسىنىڭ قازاسىن تۋعان-تۋىستارىنان جاسىرعان ادامشىلىققا ءتان ەمەس قاتىگەزدىك پەن مەن قانىپەزەرلىك – ءتىرى جاندى شوشىتاتىنى حاق.

بادريسافا جازعان ەكىنشى حاتتتىڭ مازمۇنى مىناداي ء(ماتىننىڭ ءستيلى مەن ورفوگرافياسى سول كۇيىندە ساقتالدى): «منوگوۋۆاجاەمايا توۆ. پەشكوۆا. يا جەنا بايتۋرسۋنوۆا, موي مۋج احمەت بايتۋرسۋنوۆ بىل وپيات ۆزيات ۆ ورگانوم نكۆد 15/ VIII 1937, پوسلە چەگو يا نيموگلا دو سەگو ۆرەمەني دوبيتسيا و ەگو پولوجەني كاك كۋدا ون ناپراۆلەن. ون يزۆەستەن ۆام 1933 گ. ۆام, كاكتو سپاسلي ەگو وت سمەرتي ۆى. ون پوسلەدنەي ۆرەميا بولەل ي وچەن پلوحو چۋۆستۆوۆال سەبيا, يا ستارۋحا بولنا بولەزنەي لەپسەمينا (تۇسىنىكسىز ءسوز, شاماسى, ەپيلەپسيا بولسا كەرەك - اۆتور), تاكجە نەت سرەدستۆو نا سۋششەستۆوۆانيە. توۆ. پەشكوۆا ەسلي موجنو لي ۋزنات چەرەز ۆاس موەگو مۋجا تو سووبشيتە پو سلەدۋيۋششەمۋ ادرەسۋ. گ. كۋستاناي نازاروۆۋ ا. دوۆوسترەبوۆانيا.»

قوستاناي قالاسىنان جولدانعان حاتتىڭ جازىلۋ مەرزىمى كورسەتىلمەگەن, بىراق حات ساۋىتىنىڭ (كونۆەرتتىڭ) سىرتىندا «21(؟)738» دەگەن ساندار تاڭبالانعان جانە ۇيىمنىڭ اتىنان جازىلعان جاۋاپ حاتتىڭ مەرزىمىندە «38» دەگەن سان تۇر. وسىعان قاراپ بىزدەر بۇل حاتتى 38 جىلدىڭ ىشىندە جازىلعان دەپ توپشىلاپ وتىرمىز. قوستاناي پوشتاسىنان تىركەلگەن مەرزىمدى 1938 جىلدىڭ 21 نە بولماسا 27 شىلدەسى (جەتىنشى اي) دەپ جوبالايمىز. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1937 جىلى سوڭعى ۇستالعان مەرزىمى – 15 تامىز.

1938 جىلى بادريسافانىڭ تۇرمەگە قا­ما­لىپ, حابار-وشارسىز كەتكەن وتاعاسىن ىزدەپ ە.پەشكوۆاعا حات جازۋى بىزگە مىناداي قا­سى­رەتتى كولدەنەڭ تارتادى. اتالعان ۋاقىت­تا ا.بايتۇرسىن ۇلى ومىردە جوق بولا­تىن. زەرتتەۋشىلەر وعان اتۋ جازاسى 1937 جىل­دىڭ 8 جەلتوقسانىندا شىققان جانە ول دەرەۋ ورىن­دالعان دەپ تۇيىندەپ ءجۇر. دەمەك بادريسافا كۇيەۋىنىڭ اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنىنەن جانە ول ۇكىمنىڭ ورىندالعانىنان حابارسىز. تىپتەن, ول جارىنىڭ قايتقانىن ءوزىنىڭ دەمى ۇزىلگەن­شە بىلمەي كەتكەن بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى احمەتتىڭ ارتىندا قالعان, كۇنى كەشەگە دەيىن كوزى ءتىرى بولعان ۇرپاقتارى دا اتاقتى تۇلعانىڭ 1937 جىلى اتىلعانىن مۇلدەم كەش بىلگەنى ءمالىم.

جۇرەگى جارالى, قام كوڭىلدى كەيۋانا وتا­عاسىنىڭ قايدا ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن باياعى 1931 جىلى ە.پەشكوۆاعا جازعان امال-ارەكەتىن قاي­تالاپ, تاعى دا حات جازعان. ول «جولداس پەش­كوۆادان» احمەت سىزگە بۇرىننان تانىس, ونى كەزىندە ءبىر اجالدان قۇتقارىپ ەدىڭىز, ەندى تاعى دا كومەكتەسىڭىزشى دەيدى. ءوزى ناۋقاس, كۇنكورىسى دە قيىن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, نكۆد قىزمەتكەر­لەرى بادريسافانى حالىق جاۋىنىڭ جۇبايى رەتىندە الماتىدان قيانداعى قوستانايعا كۇش­تەپ اۋدارۋى دا مۇمكىن ەدى. ال بادريسافا ءۇشىن بۇل باياعى 1930-1933 جىلدارداعى اقاڭنىڭ ماس­كەۋ تۇرمەسىنە قامالىپ, اق تەڭىزگە ايدال­عانى, مۇنى قىزى شولپانمەن بىرگە تومعا كۇشتەپ كوشىرگەن زورلىق-زومبىلىقتارى تاعى قايتالانىپ جاتقان سياقتى ۇيرەنشىكتى كورىنىس ەدى. «ۇيرەنىسكەن جاۋ اتىسپاققا جاقسى» دەگەندەي, وتاعاسىنىڭ قايتا ورالاتىنان كۇدەر ۇزبەي, جۇرەككە سابىر بەرىپ, كوڭىلدى ءۇمىت وتىمەن الاۋلاتۋ كەرەك. قازاقتىڭ ء«ۇمىتسىز تەك شايتان» دەيتىنى دە وسى بولار؟ «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەگەن, تاعى دا قولى ۇزىن ە.پەشكوۆاعا حات جازىپ, قاراكەت ەتۋ قاجەت...

قاراكەتتىك سيپاتتاعى سۇراۋ حات باعىتتالعان ۇيىم 1937 جىلدىڭ ورتاسىندا بالشەبەكتەردىڭ زورلىعىمەن كۇشتەپ جابىلعان بولاتىن. باد­ريسافا بۇدان دا حابارسىز. تەكتى, مادەنيەتتى ە.پەشكوۆا بادريسافانىڭ ساۋالىنا جاۋاپ حات جازادى. وندا ول ۇيىمنىڭ جابىلعانىنا باي­لا­نىستى كومەكتەسە المايتىنىندىعىن تىلگە تيەك ەتە كەلە, ونى ىزدەستىرۋ جولىن سىلتەيدى جانە بۇدان بىلاي سۇراۋ سالىپ حات جازباۋىن ەسكەرتەدى:

قوستانايدا اۋرۋشاڭ (تالما اۋرۋى), كۇن كورىسى قيىن بادريسافا كىمدى ساعالادى ەكەن؟

بادريسافانىڭ احمەت ۇستالعاننان كەيىن­گى جىلدارى قوستانايدا تۇرعانى, ودان ءارى الەك­ساندروۆ­كاداعى مۇگەدەكتەر ءۇيىن پانا­لاعانى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى باقىتكەرەي ءابىتاي ۇلىنىڭ ءوز قولىمەن جازعان ەستەلىگىندە باياندالادى. ول جازبا ءبىزدىڭ مۇراعاتى­مىز­دا كوپ جىلداردان بەرى ساقتالىپ كەلەدى. ەستەلىكتە كۇيەۋى احمەت حالىق جاۋى بولىپ ۇستالعاننان كەيىن بادريسافا تۋىستارىنان پانا تابا الماي, 1942 جىلدىڭ جاز ايلارىندا الەكساندروۆكاداعى مۇگەدەكتەر ۇيىنە بارىپ ورنالاسقانى, وندا ول 3-4 جەتىدەن كەيىن كوز جۇمعانى ايتىلادى (مارحابات: ۇلت ۇستازى تۋرالى ەكى ەستەلىك. https://www.abai.kz/post/117170).

بادريسافانىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى الەك­ساندروۆكاداعى ۇيىندە وتكەنىن ولكە­تانۋ­شى جۋرناليست بايتۇرسىن ءىلياستىڭ «التىن بەسىك» كىتابىندا كەلتىرىلەتىن نۇرزيپا بەرىك­بايقىزىنىڭ ەستەلىگى دە قۋاتتايدى. اۆتوردىڭ جازۋىنشا, نۇر­زيپا بەرىكبايقىزى – اقاڭنىڭ اعاسى قاليدىڭ ءامىر دەگەن بالاسىنان تارايتىن نەمەرەسى نازار ءامىر ۇلىنا 1940 جىلى تۇرمىسقا شىققان كىسى. نازار 1914 جىلى تۋعان. مەدۋچيليششە ستۋدەنتى نۇرزيپا 1923 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ول تۇرمىسقا شىققانعا دەيىن (ياعني 1940 جىلعا دەيىن) قوستانايدا تۇراتىن قاليدىڭ قىزى, ورىنبوردا اقاڭنىڭ قولىندا وقىپ, تاربيە كورگەن كاتەزدىڭ ۇيىنە الدەبىر مەرەكە كۇنى قىدىرىپ كەلگەندە بادريسافانى كورگەنىن جانە 1943 جىلى ول كىسىنىڭ وسى ۇيگە قايتا سوققانىن ايتادى. سوڭعى كەلگەنىندە باد­ريسافا: «الماتىدان قاعازدارىمدى جوندەتتىم. مىنا جەردەگى الەكساندروۆاكادا مۇگەدەكتەر ۇيىنە ورنالاساتىن بولدىم. قۇجاتتارىم بىرىڭ­عايلانعاشا, قالادا بولا تۇرامىن», دەپ, ءبىراز كۇندەر قوستانايدا ايالداپ, الەك­ساندروۆكاعا اتتانادى. «سول كەتكەننەن ول مول كەتتى. ءبىز ونى سودان بىلاي كورە المادىق», دەيدى ەستەلىك يەسى. ايتپاقشى, اتالعان ەستەلىكتىڭ بايانى بويىنشا, احمەتتىڭ اتىلعانى اعاسى قاليدىڭ ۇرپاقتارىنا دا سول ءبىر 1943 جىلدارعا دەيىن بەلگىسىز بولعان. ولار دا, بادريسافا سياقتى, احمەت ايداۋدان ورالادى دەپ كۇتىپ جۇرگەن (مارحابات: بايتۇرسىن ءى. التىن بەسىك. قوستاناي, 1998, 192-196 ب.).

بادريسافانىڭ حات سوڭىندا «دوۆوسترەبو­ۆانيا» دەپ كورسەتەتىن «نازاروۆ ا.» دەگەن كىسى وسى ەستەلىكتەگى نازار ما ەكەن دەپ ەلەڭ­دەگە­نىمىز راس. بىراق حات جازىلعان ۋاقىتتا ول ءالى ۇيلەن­بەگەن 24 جاستاعى جىگىت جانە «نازار» ونىڭ سويى ەمەس, ەسىمى. سوندىقتان بادريسافا سەنىم ءبىلدىرىپ وتىرعان «ا.نازاروۆ» مۇلدەم باسقا كىسى دەپ توپشىلايمىز. ونى ىزدەۋ جانە بۇرىنعى الەكساندروۆكاداعى مۇگەدەكتەر ءۇيى تۋرالى مۇراعاتتاردى سارالاۋ الدىڭعى كۇن­دەردىڭ ەنشىسىندەگى مىندەت دەپ سانايمىز. سونى­مەن قاتار ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1937 جىلى اتىلعانى ونىڭ ەڭ جاقىن ادامدارىنا (جۇبايى, تۋعان-تۋىسىنا) 1943 جىلدارعا دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلۋى دە كوپ نارسەنى جاڭاشا پايىمداۋعا يتەر­مەلەيدى. ەل اڭسارىندا «ماعجان, ساكەن اتىلماپتى, لاگەردە ايداۋدا ءجۇرىپتى» دەگەن سوزدەر كەڭەستىك ساياسي بيلىكتىڭ اتۋ جازاسىنا ۇشىراعانداردىڭ شىندىعىن جۇرتتان جاسىرىپ, بۇركەمەلەگەن ساياساتىنان تۋىنداعان دەپ پايىمداۋعا بولادى. ناقتى مىسال – بادريسا­فانىڭ ۋايىم باسقان قام كوڭىلدى ءۇمىت وتىنا «جىلىتىپ», ە.پەشكوۆاعا جازعان ساۋال حاتى.

تاعى ءبىر ەرەكشە كوڭىل اۋداراتىن ماسەلە – حاتتاردىڭ جازىلۋ تاڭباسى (كالليگرافياسى) مەن مانەرى ء(ستيلى). ءار جىلدارى جازىلعان ەكى حاتتىڭ جازۋ تاڭباسى مەن بايانداۋ مانەرى – ەكى ءتۇرلى. ءبىرىنشى حاتتىڭ كالليگرافياسى ءبىر­شاما كوركەم, مانەرى جاتىق ءارى ساۋاتتى جازىلسا, ەكىنشىسىنىڭ تاڭبالانۋى مەن مانەرىندە قارابايىرلىق كورىنىس تاپقان جانە ستيلدىك تە, ورفوگرافيالىق تا قاتەلەر بار, ورىسشاسى دا بىركەلكى ەمەس. بۇعان قوسا, العاشقى حات ورىس ورفوگرافياسىنىڭ كەڭەستىك داۋىردە وزگەرگەن ۇلگىسىندە, ياعني قاتاڭ دىبىستى بىلدىرەتىن «» تاڭباسىن قولدانبايتىن تارتىپپەن جازىلسا, ەكىنشىسىندە ەسكى ۇلگى ءىشىنارا قولدانىلعان. ەكى حاتتىڭ قايسىسى بادريسافانىڭ ءوز قولتاڭ­باسى­مەن جازىلعانىن ناقتى ايقىنداۋ قيىن. ول ءۇشىن مۇنى باسقا قولجازبالارمەن سالىستىرۋ قاجەت. احمەتتانۋشىلار وسى ماسەلەگە الداعى ۋاقىت­تا كوڭىل اۋدارادى دەپ ويلايمىز. بۇل ءوز كەزە­گىندە تىڭ تانىم-پايىمدارعا جول اشۋى ابدەن مۇمكىن.

الماسبەك ابسادىق,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

قوستاناي