شەكارالىق وڭىرلەردىڭ الەۋەتى قانداي؟

ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نۇربولات قۇرمەت ۇلىنىڭ مالى­مەتىنشە, 2022 جىلعى 1 تامىزداعى جاع­داي بويىنشا قىتايمەن شەكارالاس وبلىستاردا 3,5 ملن ادام تۇرادى. بۇل دەگەنىمىز – قازاقستان حالقىنىڭ 18 پا­يىزى.

– ماسەلەن, اباي وبلىسى شىعى­سىن­دا قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميا­لىق اۋدانىمەن شەكتەسەدى. اۋدانى – شامامەن 180 مىڭ شارشى شاقىرىم. وبلىستا 610,7 مىڭ ادام تۇرادى. ۋربان­دالۋ دەڭگەيى – 60,5 پايىز. وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى – اگروونەركاسىپ كەشەنى, كەن ءوندىرۋ, ما­شينا جاساۋ, جەڭىل ونەركاسىپ, قۇ­رىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ. شىڭ­جاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىمەن اقسۋات جانە ءۇرجار اۋداندارى شەك­تەسىپ جاتىر. ءۇرجار اۋدانىنىڭ ءتيىستى ينفراقۇرى­لىم قۇرىلىسى ەسەبىنەن باقتى اۋىلىن­داعى شەكارا وتكەلىندە قىتايمەن ەركىن ساۋ­دانى دامىتۋدىڭ الەۋەتى زور. بۇل شەكارا وتكەلىنىڭ 200 جىلدىق تاريحى بار. ول «قىتايدىڭ ەۋروپاعا شىعار تەرەزەسى» رەتىندە بەلگىلى, – دەيدى نۇربولات قۇرمەت ۇلى.

قىتاي – اباي وبلىسىنىڭ سىرت­قى ەكونوميكالىق قاتىناستاعى نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. ەكسپورتتا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى, مەتالل كەندەرى نەگىزگى ۇلەسكە يە. قىتايدان كوكونىستەر مەن جەمىستەر, رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارى, جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارى, سانيتارلىق-تەحنيكالىق بۇ­­يىمدار, ماشينالار مەن جاب­دىق­تار, ەلەكترونيكا يمپورتتالادى.

قىتايمەن شەكتەسەتىن ءوڭىردىڭ ءبىرى – شىعىس قازاقستان وبلىسى. 2022 جىلعى 1 تامىزداعى جاعداي بويىنشا بۇل ايماقتا 731,3 مىڭ ادام تۇرىپ جاتىر. اۋماعى – شامامەن 103 مىڭ شارشى شاقىرىم. وڭىردە ۋرباندالۋ دەڭگەيى جوعارى – 66 پايىز.

– وبلىس ەكونوميكا­سى اي­تارلىقتاي ارتاراپ­تان­دى­رىلعان. ءوڭىر ءتۇستى مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, حيميا ونەر­كاسىبى, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ماماندانعان. وبلىس­تا ءتورت اۋدان, اتاپ ايت­قاندا زايسان, كاتونقاراعاي, كۇر­شىم, تارباعاتاي اۋداندارى قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىمەن شەكارالاس جاتىر. زايسان اۋدانىندا «مايقاپشاعاي» ءىرى شەكارالىق وتكىزۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەيدى. ءوڭىردىڭ قىتايمەن ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالار سالاسىندا جاقسى بايلانىس قالىپتاسقان. قىتايعا نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى, ءتۇستى مەتالدار, سيرەك كەزدەسەتىن جانە قىمبات مەتالدار ەكسپورتتالادى. ال ول جاقتان بۇل وڭىرگە اكەلىنەتىن يمپورتتىڭ نەگىزىن كوكونىستەر مەن جەمىستەر, ماشينا جاساۋ ونىمدەرى, ەلەكترونيكا, قۇرىلىس ماتەريالدارى, مۇناي-حيميا ونىمدەرى قۇراپ وتىر, – دەيدى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.

الماتى وبلىسى دا قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىمەن شەكارالاس. 2022 جىلعى 1 تامىزداعى جاعداي بو­يىنشا الماتى وڭىرىندەگى حالىق سانى – 1,5 ملن ادام. وبلىس اۋماعى 104 مىڭ شارشى شاقىرىمنان اسادى. تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. قازاقستان بويىنشا ۋرباندالۋ كورسەتكىشىنىڭ ەڭ تومەنگى (16,2 پايىزى) دەڭگەيى دە وسى وڭىرگە ءتان.

– الماتى اگرارلىق-يندۋس­تريالىق ءوڭىر بولىپ سانالادى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان اۋىل شارۋاشىلىعى, تاماق ونىم­دەرىن ءوندىرۋ, قۇرىلىس ماتە­ريال­دارىن ءوندىرۋ جانە ماشي­نا جاساۋعا ماماندانعان. وبلىس­تا ەكى اۋدان (را­يىمبەك, ۇيعىر) شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونو­ميا­لىق اۋدان­ىمەن ورتاق شەكاراعا يە. وبلىس اۋماعى ارقىلى «باتىس ەۋ­روپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىزى وتەدى. ۇيعىر اۋدانىندا «قالجات» شەكارالىق وتكىزۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەيدى. قى­تاي – الماتى وبلىسىنىڭ نەگىز­گى ساۋ­دا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. قىتايعا جونەل­تىلەتىن نەگىز­گى ەكسپورتتىق تاۋارلار – اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى جانە ازىق-ت ۇلىك. ال قىتايدان كوكو­نىستەر مەن جەمىستەر, حيميا ونەر­كاسىبى ونىمدەرى, قۇرىلىس ماتەريالدارى, پارفيۋمەريا, پلاستماسسا جانە رەزەڭكە بۇيىمدار, جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى, اعاش بۇيىمدارى, قاعاز ونىمدەرى, شىنى جانە شىنى بۇيىمدارى, مەتالل بۇيىمدارى مەن ماشينا جاساۋ ونىمدەرى يمپورتتالادى, – دەيدى نۇربولات قۇرمەت ۇلى.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنە سۇيەن­سەك, قىتايمەن اراداعى باستى ترانزيتتىك كوپىر رەتىندە جەتىسۋ وبلىسىن اتاۋعا بولادى. مۇنداعى حالىق سانى – 699 مىڭ ادام. وبلىس 119 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتىر. ۋرباندالۋ دەڭگەيى – 44,4 پايىز. وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمى اگرارلىق-يندۋستريالىق باعىتتان تۇرادى. ەكونوميكانىڭ نەگىزىن اگروونەركاسىپتىك كەشەن, ماشينا جاساۋ جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ قۇراپ وتىر.

– وڭىردە ەكى ءىرى شەكارالىق وتكىزۋ پۋنكتى ورنالاسقان. بۇل – قا­زاق­ستاننىڭ پانفيلوۆ اۋدان­ىن­د­اعى العاشقى «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حا­لىقارالىق ورتالىعى, سونداي-اق الاكول اۋدانىنداعى «دوستىق» شەكارا وتكىزۋ پۋنكتى. «قورعاس» ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كەشەنى بولىپ سانالادى. ورتالىق 30 كۇن ۆيزاسىز ءجۇرۋدى, ادامداردىڭ, تاۋار­لار مەن كولىكتىڭ ەركىن ءجۇرۋىن قام­تا­ماسىز ەتەدى. قىتايدان كەلۋشىلەر ءۇشىن كۇنىنە 8 مىڭ يۋان تۇراتىن باجسىز تا­ۋارلار ەكس­پورتى بار. قازاقستاندىقتار ءۇشىن سالماعى 25 كيلو نەمەسە ايىنا ءبىر رەت قۇنى 500 ەۋرو بولا­تىن تاۋارلار­دى باجسىز اكەتۋ مۇمكىندىگى قاراستى­رىلعان. ەر­كىن ەكونوميكالىق ايماق ينۆەس­تور­لارعا كورپوراتيۆتى تابىس سالى­­عى­­نان, م ۇلىك سالىعىنان, قوسىل­عان قۇن سالىعىنان جانە باس­قا دا بىرقا­تار تولەمدەردەن بو­ساتۋ سياقتى ءتۇرلى سالىق­تىق جە­ڭىل­دىكتەردى ۇسىنادى, – دەيدى ول.

ساۋدا قاتىناستارىنان باسقا, قىتاي­مەن شەكارالاس وڭىرلەر ەكونومي­كانىڭ ناقتى سەكتورلارىن دامىتۋ ءۇشىن قىتاي ينۆەس­تيتسياسىن بەلسەندى تۇردە تارتۋ مۇمكىندىگىنە يە. 2022 جىل­دىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا قى­تاي­مەن شەكارالاس ءتورت وبلىس­تا قحر ينۆەس­تورلارىنىڭ قا­تى­سۋىمەن 131 كاسىپورىن تىر­كەلگەن. بۇل كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىندا, ونەركاسىپتە, قۇرى­لىستا جانە ساۋدادا جۇمىس ىستەيدى.

قازاقستانمەن شەكارالاس شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىندا 2018 جىلى 24,8 ملن ادام تۇرعان. ياعني قازاق­ستانعا قاراعاندا 5,2 ملن ادامعا كوپ. 2018 جىلى ۋرباندالۋ دەڭگەيى 50,9 پايىز­دى قۇراپتى. ءوڭىردىڭ اۋماعى 1,6 ملن شاقىرىمعا تەڭ. ونىڭ اكىمشىلىك-اۋماق­تىق قۇرى­لىمىنا 14 پرەفەكتۋرا, 4 پرە­­فەك­تۋرالىق دەڭگەيدەگى قالا, 105 ۋەزد, 13 مۋ­ني­تسيپالدىق اۋدان, 1 076 كەنت كىرەدى. اكىم­شىلىك ورتالىعى – ءۇرىمشى قالاسى. وندا 4 ملن-نان استام ادام تۇرادى.

– شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونو­ميالىق اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسى سوڭعى جىلدارى ەل ۇكىمە­تىنىڭ ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جونىندەگى اۋقىمدى ينۆەس­تي­تسيالىق جوبالارى ەسەبىنەن قارقىندى دامۋدا. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى 184,4 ملرد دوللاردى قۇراعان. ال جان باسىنا شاققاندا 7,4 مىڭ دوللارعا تەڭ. ءوڭىر مۇناي جانە تابيعي گاز وندىرۋگە, مۇناي وڭدەۋ مەن مۇناي حيمياسىنا, كومىر ءوندىرۋ مەن قايتا وڭدەۋگە, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا, جەڭىل ونەركاسىپكە, ەلەكترونيكا وندىرىسىنە, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋگە ماماندانعان. بولاشاقتا قازاق­ستاننىڭ قحر شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونو­ميا­لىق اۋدانمەن شەكارالاس وڭىر­لەرىنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس­تارىن دامىتۋ كۇشەيەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇعان مەملەكەتتىڭ كولىك بايلانىسىن, ترانسشەكارالىق ساۋدانى دامىتۋ, شەكارا ماڭىنداعى وڭىرلەردىڭ ينفرا­قۇرىلىمدىق الەۋەتىن ارتتىرۋ, ترانسشە­كارالىق سۋلاردى (مىسالى, ەرتىس وزەنى) جانە باسقا دا سالالاردى ءبولۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ جونىندەگى شارالارى ىقپال ەتەتىن بولادى, – دەيدى نۇربولات قۇرمەت ۇلى.

ساراپشى قازاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق دامۋ جوسپارىن­دا سىرتقى كولىك بايلانىسىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل سىرتقى فاكتورلارمەن – قازاق­­ستان­داعى گەوگرافيالىق جاع­داي­­مەن بايلا­نىس­تى. ولارعا ءىرى ىشكى نارىقتىڭ بولماۋى, الەمدىك نا­رىقتاردان الىستاۋ, حا­لىق تى­عىزدىعىنىڭ تومەندىگى جانە الىس قا­شىقتىقتار, سونداي-اق قىتاي, رەسەي, وزبەكستان تاراپىنان كۇشتى سىرتقى گراۆيتاتسيا جاتادى.

– سىرتقى بايلانىستى نى­عايتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ەكونوميكالىق دالىزدەردىڭ قۇرى­لىسىن اياقتاۋ, وبلىس ورتالىق­تارى اراسىنداعى اۆتوموبيل جولدارىن جاڭعىرتۋ, وبلىس ورتا­­لىقتارىنداعى حالىق­ارا­لىق ماڭىزى بار اۋەجاي­لار­دى رەكونس­ترۋكتسيالاۋ جانە جاڭ­عىرتۋ بولجانىپ وتىر. شەكا­را ما­ڭىنداعى وڭىرلەردىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ولار­دىڭ ەكونوميكالىق الەۋە­تىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى شارا­لار, ونىڭ ىشىندە وندىرىستىك ينفرا­قۇ­رىلىمدى دامىتۋ, ەركىن ەكونو­ميكالىق ايماقتاردى, كلاس­تەرلەر مەن شەكارا ماڭىنداعى ساۋ­دا ورتا­لىقتارىن قۇرۋ ىسكە اسىرىلادى. كولىك-لوگيستيكالىق ورتا­لىقتار رەتىندە شەكارا ماڭىنداعى وڭىرلەردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق الەۋەتىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار دا كوزدەلىپ وتىر. شەكارا ماڭىنداعى كولىك-لوگيستي­كا ور­تالىقتارىن سالۋ وتكىزۋ پۋنكت­تەرى­نىڭ جانىندا نەمەسە قازاق­ستان ۋچاسكەلەرىن­دەگى وتكىزۋ پۋنكت­تەرىنىڭ اۋماعىنا جاقىن جەردە بولادى, – دەيدى ساراپشى.

«قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋى­نىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى شەڭبەرىندە قازاقستان اۋماقتىق دامۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋدا قىتايدان ترانزيتتىك اعىنداردى ۇلعايتۋ ءۇشىن بىرقاتار جوبانى جوس­پارلاپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار «رە­سەي فەدەراتسياسى شەكاراسى – ماي­قاپشاعاي», ء«ۇشارال – دوس­تىق» اۆتوموبيل جولدارىن قاي­تا جاڭارتۋ, ەكىنشى جولداردى سالۋ جانە «دوستىق – مويىنتى» تەمىر­جول ۋچاسكەسىن ەلەكترلەندىرۋ, شى­­عىس قازاقستان وبلىسىنىڭ زاي­­سان قالاسىنداعى جەرگىلىكتى اۋە جە­لىلەرى اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جو­لاعىن قايتا جاڭارتۋ كوزدەل­گەن.

– بولاشاقتا شىڭجاڭ-ۇي­عىر اۆتونو­ميالىق اۋدانى تارا­پىنان قازاقستاننىڭ شەكارا ماڭىنداعى وڭىرلەرىنە سىرتقى گراۆيتاتسيا كۇشەيە تۇسەدى. اتاپ ايتقاندا, ءۇرىمشى قالاسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا بايلانىستى الماتىمەن دارىندار, ينۆەستيتسيالار جانە رەسۋرستار ءۇشىن ءوزارا باسەكەلەستىك كۇشەيەدى, – دەيدى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.

ينستيتۋتتىڭ دەرەگىنە سۇيەن­سەك, قازاقستان مەن قىتاي ارا­سىنداعى تاۋار اينالىمى 2022 جىلعى قاڭتار-شىلدەدە 13,5 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 38,2 پايىزعا نەمەسە 9,7 ملرد دوللارعا جوعارى. قاڭ­تار-شىلدەدە قازاقستان-قىتاي باعىتىنداعى ەكسپورت 51,7 پا­يىزعا ءوسىپ, 8 ملرد دوللارعا تەڭ بولعان. ءبىزدىڭ ەلدەن قىتايعا ەكسپورتتالاتىن نەگىزگى تاۋارلار – شيكى مۇناي, مىس پەن كاتودتار, مىس كەندەرى مەن كونتسەنتراتتارى, تابيعي گاز, فەرروقورىتپالار, تەمىر كەندەرى مەن كونتسەنتراتتارى, ۋران, مىرىش كەندەرى مەن كونتسەنتراتتارى, باعالى مەتالدار كەندەرى مەن كونتسەنتراتتارى, تسيكلدىك كومىرسۋتەكتەر.

ءدال وسى ارالىقتا قىتايدان قازاق­ستانعا باعىتتالعان يمپورت 22,4 پايىزعا ءوسىپ, 5,5 ملرد دوللاردى قۇرادى. قىتايدان كەلەتىن نەگىزگى تاۋارلارى – ەسەپتەۋ ماشينالارى, تەلەفون اپپاراتتارى, ەلەكتر گەنەراتورلىق قون­دىرعىلار, قارا مەتالداردان جا­سالعان وزگە دە بۇيىمدار, جول جا­نە قۇرىلىس ماشينالارى, اۆ­تو­موبيلدەر مەن تراكتور­لار­عا ارنالعان بولشەكتەر مەن كە­رەك-جاراقتار, اۋانى باپتاۋ­عا ار­نالعان قوندىرعىلار, رەزەڭ­كەدەن نەمەسە پلاستماسسادان جاسالعان اياق كيىمدەر.