مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى كۇزدە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋدى ۇسىنعانى بەلگىلى. شىنىندا دا, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا تۇبەگەيلى جانە جان-جاقتى رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا حالىقتىڭ جاڭا سەنىم مانداتى قاجەت.
مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت وكىلەتتىگى مەرزىمدەرىنىڭ سانىن جانە ۇزاقتىعىن قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنىن ايتا كەلىپ, 7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋدى ۇسىندى.
«بۇل باستامانىڭ نەگىزى قانداي؟ ءبىر جاعىنان, 7 جىل – كەز كەلگەن اۋقىمدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كەزەڭ. ەكىنشى جاعىنان, پرەزيدەنت مانداتىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جالپىۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن شەشۋگە بارىنشا جۇمىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى», دەگەن بولاتىن قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازىر قوعام پرەزيدەنت باستاماسىن ءتۇرلى دەڭگەيدە تالقىلاپ جاتىر. ءدال وسىنداي مازمۇندى تالقىلاۋدىڭ ءبىرى م.نارىكباەۆ اتىنداعى KAZGUU ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتتى. بەلگىلى ساراپشىلار قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى رەفورمالاۋ تۋرالى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ ەكس-سۋدياسى سەرگەي ۋدارتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق جاڭالىق بيلىكتى مونوپوليزاتسيالاۋ قاۋپىن ايتارلىقتاي ازايتادى.
– پرەزيدەنتتى ءبىر مەرزىمگە عانا سايلاۋ نورماسىن ەنگىزۋ ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى اتاپ وتكەندەي, ءبىز بيلىكتى جاساقتاۋدىڭ جانە ونىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وركەنيەتتى قاعيداتتارىن بەكىتۋگە ءتيىسپىز. جاڭا پرەزيدەنتتىك جۇيە ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتىپ, قوعامدىق قۇرىلىستىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن ورنىقتىرادى دەگەن سەنىم بار. پرەزيدەنتتى ءبىر مەرزىمگە عانا سايلاۋ نورماسى سايلاۋدان كەيىن پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلماق. پارلامەنت وڭ شەشىم قابىلداسا, وتانىمىزدا جاڭا ساياسي ءداۋىر باستالادى, – دەدى سەرگەي ۋدارتسەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان باستاما – دەموكراتيالىق داستۇرلەرى قالىپتاسقان, قۇقىقتىق جانە ساياسي مادەنيەتى قالىپتاسقان, دامىعان ەلدەردە كەزدەسەتىن تاجىريبە. ماسەلەن, پرەزيدەنتتى ەكىنشى مارتە قايتا سايلاۋ قۇقىعىنسىز ءبىر مەرزىمگە بەكىتۋ البانيا (5 جىل), ارمەنيا (7 جىل), يزرايل (7 جىل), وڭتۇستىك كورەيا (5 جىل), كولۋمبيا, مەكسيكا (6 جىل), موڭعوليا (6 جىل) سەكىلدى ەلدەردە قولدانىلادى.
– ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ بايانداماسىندا (2018) «دەموكراتيالىق جۇيەنى ساقتاۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىك مەرزىمىن شەكتەۋ ارقىلى حالىق ءوز وكىلىن تاڭداۋ قۇقىعىن ءوز ەركىمەن شەكتەيدى» دەلىنگەن. ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ پىكىرىنشە, «ادامنىڭ قايتا سايلانۋعا جەكە قۇقىعى جوق. كونستيتۋتسيادا قاراستىرىلعان تاعى ءبىر مەرزىمگە سايلانۋ مۇمكىندىگى – ساياسي ومىرگە قاتىسۋ قۇقىعىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, لاۋازىمعا سايلانۋ قۇقىعىنىڭ ءبىر ءتۇرى نەمەسە شەكتەلۋى». سوندىقتان كونستيتۋتسيادا قايتا سايلانۋ مۇمكىندىگىن بەلگىلەۋ نەمەسە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ءبىر مەرزىمگە شەكتەۋ ادام قۇقىعىن بۇزبايدى, – دەدى س.ۋدارتسەۆ.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتى جانىنداعى عىلىمي-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ مۇشەسى رومان مەلنيك اتالعان تاقىرىپتى قازاقستان كونستيتۋتسياسى ارقىلى اشۋعا تىرىستى.
– قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 40-بابىنا سايكەس, پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايدى. پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى, ولاردى وزگەرتۋ – ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى. كوبىنەسە الەمدىك ماسشتابتا بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ ساياسي ۆەكتورىنداعى وزگەرىستەر باسقا ەلدەر ءۇشىن ۇلگى بولادى. ساياسات ارقاشان قازىرگى مەملەكەتتىڭ دەنەسىندە ء«تىرى» ورگان بولىپ قالا بەرۋى كەرەك. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ وكىلەتتىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, جاڭا ساياسي باعىت ىزدەۋگە, قاجەت بولعان جاعدايدا بۇرىن قابىلدانعان شەشىمدەردى جاڭارتۋعا قۇقىلى جانە مىندەتتى. پرەزيدەنت كونستيتۋتسياعا سايكەس ەلدەگى كەز كەلگەن ساياسي وزگەرىستەرگە باستاما جاساۋعا قۇقىلى, – دەدى ر.مەلنيك.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستار ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى سارا يدرىشەۆا پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنىڭ مەرزىمدەرىن وزگەرتۋ ماسەلەلەرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياساتى حالىقارالىق ينستيتۋتتار ماقۇلداعان ەرەجەلەرگە تولىق سايكەس كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار پروفەسسور قازاقستاندا بۇل وزگەرىستەر رەسپۋبليكانىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى ۇسىنعان رەفورمالار پروتسەسىندە ۇسىنىلاتىنىن جەتكىزدى.
– ءبىز مۇنداي جاعدايدا كونستيتۋتسيالىق قۇقىق سالاسىنداعى بەدەلدى ۇيىم ۆەنەتسيا كوميسسياسىنا سۇيەنەمىز. قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنىپ وتىرعان باستامالار ءدال وسى كوميسسيانىڭ ەرەجەلەرىنە قايشى كەلمەيدى. بۇل كوميسسيانىڭ عانا ەمەس, جالپى حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس. سوندىقتان ءبىزدىڭ قوعامدا بۇعان قاتىستى تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىنداماۋعا ءتيىس, – دەيدى س.يدرىشەۆا.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى جاننەتتا كاليشەۆا پرەزيدەنتتىڭ قازىرگى جاعدايدا ساياسي جاڭعىرۋ جانە ساياسي رەفورمالار باعىتىن ىسكە اسىرىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى.
– مەنىڭشە, مەملەكەت باسشىسى سايلاۋعا بارۋعا دايىن ەكەنىن جانە پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتەن قورىقپايتىنىن كورسەتتى. جەتىجىلدىق مەرزىم مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋ رەفورمالارىن تەڭەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تەك پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار اراسىنداعى دۇرىس جانە ادال باسەكەلەستىك, اكىمشىلىك رەسۋرستاردى پايدالانباۋ, سايلاۋشىلاردىڭ سەنىمى, وكىلەتتىكتەردى ساپالى ورىنداۋ ساياسي رەفورمالار مەن قايتا قۇرۋلارعا جاڭاشا سەرپىن بەرەدى, – دەدى ج.كاليشەۆا.
ەسكە سالا كەتەيىك, ەلىمىزدە بيىل پرەزيدەنت سايلاۋى, كەلەسى جىلى ءماجىلىس جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى وتەدى. سودان كەيىن ۇكىمەت قۇرامى جاساقتالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, 2023 جىلدىڭ ورتاسىندا پرەزيدەنت, پارلامەنت, ۇكىمەت سياقتى نەگىزگى ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ءبارى قايتا جاڭعىرىپ, جاڭارادى.