مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋدا سالىق رەفورماسى اياسىندا ء«سان-سالتاناتقا سالىق» سالۋدى ەنگىزۋدى ۇسىندى. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, مۇنىڭ ورتا تاپقا قاتىسى جوق. بۇل سالىق تەك اسا قىمبات جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە اۆتوكولىك ساتىپ العان كەزدە سالىنادى. قىسقاسى, باي-باعلانداردان عانا ۇستالماق.
ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋى سالىق ساياساتىنىڭ تۇسىنىكتى جانە بولجاۋعا بولاتىنداي ەتىپ جۇرگىزىلۋىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى انىق. سوندىقتان پرەزيدەنت فيسكالدى رەتتەۋ ءىسىن قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن 2023 جىلى جاڭا سالىق كودەكسى ازىرلەنەتىنىن ايتتى. ونىڭ ەڭ تۇيتكىلدى تۇسى سانالاتىن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ ماسەلەسى تۇگەل قايتا جازىلۋعا ءتيىس ەكەنىن دە العا تارتتى.
– سونداي-اق جۇمىس بارىسىندا بەتپە-بەت كەزدەسۋ مۇلدەم بولمايتىنداي ەتىپ, سالىقتىق باقىلاۋ قىزمەتىن تولىق تسيفرلاندىرۋ كەرەك. تاعى ءبىر باسىمدىق – سالىقتىق ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ول ءۇشىن ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالاسىندا ديففەرەنتسيالدى سالىق مولشەرلەمەسىنە كوشكەن ءجون. پايدانىڭ تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋعا جانە عىلىمي ازىرلەمەلەرگە جۇمسالعان بولىگىنە سالىناتىن كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىن تومەندەتۋ نەمەسە ودان بوساتۋ ءتاسىلىن ەنگىزۋ كەرەك. سالىق تولەۋشىلەردىڭ سالىقتان جالتارۋعا قۇمارلىعىن ازايتۋ ءۇشىن ارنايى سالىق رەجىمدەرىن جەڭىلدەتۋ كەرەك. سالىق جۇكتەمەسىن تومەندەتۋ ماقساتىندا ۇيىمداردى ادەيى بولشەكتەۋگە جول بەرمەۋ ماسەلەسى جاڭا كودەكستە قاراستىرىلۋى قاجەت. ساۋدا-ساتتىق زامان تالابىنا ساي دامۋى ءۇشىن مولشەرلەمەسى ويعا قونىمدى ءارى راسىمدەرى قاراپايىم بولشەك ساۋدا سالىعىن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك. سالىق رەفورماسى اياسىندا ء«سان-سالتاناتقا سالىق» سالۋدى ەنگىزگەن ءجون. مۇنىڭ ورتا تاپقا قاتىسى جوق, بۇل سالىق تەك اسا قىمبات جىلجىمايتىن مۇلىك جانە اۆتوكولىك ساتىپ العان كەزدە سالىنادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وسى تۇستا پرەزيدەنت ايتقان ءسان-سالتانات سالىعى تۋرالى اڭگىمە ءبىزدىڭ قوعامدا سوڭعى بىرنەشە جىلدا كەڭىنەن ايتىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ءتىپتى دەپۋتاتتاردىڭ دا ۇكىمەتكە ارنايى ساۋال جولداعانى ەسىمىزدە. حالىق قالاۋلىلارىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, اۋقاتتى قازاقستاندىقتار حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى كەرەك جانە ءوز بايلىعىن ەلدىڭ دامۋىنا باعىتتاۋعا ءتيىس.
ونىڭ ۇستىنە وسى جىلدىڭ باسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدە وليگوپوليا پروبلەماسىنىڭ بار ەكەنىنە بىرنەشە رەت نازار اۋدارعان بولاتىن. بۇل جاعداي قوعامدى جىك-جىككە ءبولىپ, ەلدەگى جاپپاي تولقۋلارعا سەبەپ بولۋى مۇمكىن ەكەنى دە ايتىلعان ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋدا بۇعان نازار اۋدارۋى بىرنەشە جىل بويى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ءسان-سالتانات سالىعىنا قاتىستى ماسەلەگە نۇكتە قوياتىنداي.
ءسان-سالتانات سالىعى قالاي ۇستالادى؟ وعان قانداي دۇنيە-م ۇلىك جاتادى؟ بۇل تۋرالى ناقتى ەشتەڭە ايتىلماعانىمەن, اراگىدىك ءتۇرلى اقپاراتتار تارالىپ كەلەدى. سونىڭ بىرىندە مۇنداي سالىق Aston Martin, Bentley, Ferrari, Lamborghini, Maserati, ۇشاق پەن تىكۇشاق, ياحتا, سونداي-اق اۋماعى 300-400 شارشى مەتردەن اساتىن جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ العاندا ۇستالاتىنى ايتىلعان. مۇنداي قىمبات دۇنيەلەردى تەك داۋلەتتى وتانداستارىمىزدىڭ عانا قالتاسى كوتەرەرى انىق.
ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ءسان-سالتانات سالىعىن سالۋ تۋرالى اڭگىمە ايتىلا باستاعاننان-اق بۇعان كۇمانمەن قاراعاندار كوپ بولدى. ويتكەنى مۇنداي نورما ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەن ەدى. جوق, ولاي ەمەس ەكەن. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ارنايى تاپسىرما بەرگەنىن ەسكەرسەك, بۇل باستاما جاقىن ۋاقىتتا-اق جۇزەگە اسىرىلماق.
– ەستەرىڭىزدە بولسا, مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق تابىستى ءادىل ءبولۋ تۋرالى بىرنەشە رەت ماسەلە كوتەردى. ءسان-سالتانات سالىعى دا وسىمەن ۇندەس دۇنيە. سوندىقتان مۇنى ساياسي نارسە دەپ قابىلداۋعا دا بولادى. پرەزيدەنت قوعامنىڭ نارازىلىعىنا وسىلاي ءۇن قاتتى جانە بۇل دۇرىس قادام بولدى. مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك سۇرانىستى قاناعاتتاندىردى. پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ بايلىعىنىڭ تەڭ جارتىسى 162 ادامنىڭ قولىندا ەكەنىن جاريالاعانى ەسىمىزدە. دەمەك, ولار وزگەلەرگە قاراعاندا سالىقتى كوبىرەك تولەۋى كەرەك. بۇل ادىلەت تۇرعىسىنان العاندا دا دۇرىس بولماق, – دەيدى ەكونوميست.
الايدا ول سالىقتىڭ جاڭا ءتۇرى اناۋ ايتقانداي ماكروەكونوميكالىق اسەر اكەلەدى دەگەنگە سەنبەيدى. ويتكەنى ونىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى شامالى عانا بولماق. «سوندىقتان جاڭا سالىقتى باسقارۋ ءۇشىن ادامي رەسۋرستاردى ءبولۋدىڭ قاجەتتىلىگى شامالى. دەسە دە, بۇل قادام الەۋمەتتىك سۇرانىستى قاناعاتتاندىرىپ وتىر. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزدىسى دا وسى, – دەيدى ول.
قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, ءسان-سالتانات سالىعى ارقىلى مەملەكەت قازىنانى تولىقتىرۋدى كوزدەپ وتىرعانى انىق. الايدا الدىمەن ء«سان-سالتانات» ۇعىمىن ايقىنداپ الۋ ماڭىزدى. ايتپەسە, مۇنىڭ ءتۇبى تاعى دا سىبايلاس جەمقورلىققا ۇلاسۋى مۇمكىن.
– مىسالى, قىمبات كولىكتى جەكە پايدالانۋ ءۇشىن ساتىپ السا, مۇنى ءسان-سالتانات سالىعى دەپ قاراستىرۋعا بولادى. ال كولىك كومپانيا قاجەتتىلىگى ءۇشىن ساتىپ الىنسا شە؟ وندا بۇل قاجەتتىلىك بولىپ سانالادى. مىنە, وسى ەكەۋىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ الۋ كەرەك. ءوز باسىم, بۇل قادام سالىقتىق تۇسىمدەردى اناۋ ايتقانداي ارتتىرادى دەگەنگە سەنبەيمىن. ەسەسىنە, قازىنانى تولىقتىرۋدىڭ باسقا دا جولدارى بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. مىسالى, پاتەردى جالعا بەرۋمەن اينالىساتىنداردى نازارعا الۋعا بولادى. ولاردى جوق دەگەندە 3 پايىزدىق سالىق تولەتۋگە ماجبۇرلەتسەك, ايتارلىقتاي ءتۇسىم تۇسەر ەدى. سول سەكىلدى كريپتوۆاليۋتا وپەراتسيالارىمەن اينالىساتىندارعا جانە باسقا دا ءداستۇرلى بيزنەستى سەرىك ەتىپ جۇرگەندەرگە سالىق تولەتۋدىڭ امالىن قاراستىرۋعا بولادى. البەتتە, ءسان-سالتانات سالىعى ءتيىمدى. بىراق وسىدان كەيىن بايلار دۇنيە-مۇلكىن جاسىرا باستايدى نەمەسە نورمانى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن ءتۇرلى ايلا-شارعىلارعا بارادى, – دەيدى قارجىگەر.
ەلىمىزدە ءسان-سالتانات سالىعىن ەنگىزۋدى ۇسىنعان جانداردىڭ ءبىرى ءماجىلىس دەپۋتاتى ايقىن قوڭىروۆ بولاتىن. بىرنەشە جىل بويى وسى ماسەلەنى كوتەرىپ, ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداعانى دا ەسىمىزدە. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيىندەگى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي.
– ءبىز كوتەرگەن ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوڭىل اۋدارعانىنا ريزامىز. شىن مانىندە, حالىق قارجىسىن قانشا ۇنەمدەسە دە, قىمبات اۆتوكولىكتەر مەن جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋ دەڭگەيى ءوسىپ كەلەدى. كىرىس پەن تۇتىنۋداعى مۇنداي تەڭسىزدىككە قاراماستان, ءبىزدىڭ ەلدە سالىق سالۋ جۇيەسى بارىنە بىردەي تەڭ قارايدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سۇرانىستىڭ بولماۋىنا الىپ كەلەدى. ءسان-سالتانات سالىعى ەنگىزىلگەن كەزدە الەۋمەتتىك مەتسەناتتىقتى كوتەرمەلەي وتىرىپ, قايىرىمدىلىق شىعىستارىنا شەگەرىمدەر بەلگىلەنۋگە ءتيىس, – دەيدى دەپۋتات.
دەسە دە, شەتەلدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ءسان-سالتانات سالىعىن ەنگىزگەن كەزدە ادەتتە ەلدەن كاپيتال جىلىستاي باستايدى. BBC-ءدىڭ جازۋىنشا, مۇنداي سالىق مەكسيكادا, اۋستراليادا جانە ماجارستاندا جۇمىس ىستەيدى. تايلاند پەن چيليدە, تۋنيس پەن الجيردە دە وسىعان ۇقساس سالىقتار بار. فرانتسيا, يتاليا, ارگەنتينا, ءۇندىستان مەن شۆەيتساريا مەملەكەتتەرىندە دە قىمبات دۇنيە م ۇلىككە سالىق سالىنادى.