ورتالىق ازيانى وتانىنا اينالدىرعان تۇركىلەر «ەۋروتسەنتريستەردىڭ» جاساندى پىكىرى بويىنشا: «شەتىنەن كوشپەندى ءومىر ءسۇرىپ, تۇراقتى مەكەندەردى سالماعان». عىلىمعا نەگىزدەلمەگەن وسىنداي قيالي پىكىرلەردى اشكەرەلەيتىن, وتىرىقشى مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى بولعان ورتالىق ازيا تۇركىلەرىنىڭ قالالارى مەن تۇراقتى مەكەندەرى قولا داۋىرىندە پايدا بولىپ, ەن جايىپ, تاريحتىڭ كەيىنگى كەزەڭدەرىندە ءىرى قالالارعا اينالعان.
ونى ايعاقتايتىن مادەني ەسكەرتكىشتەردى قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىنان ارحەولوگتار اشىپ جاتىر. ولار ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعىنىڭ بويىنان عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ باسقا دا ايماقتارىنان تابىلدى. ويتكەنى ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعى قازاقستان قالالارىنىڭ ۇستىمەن وتكەن.
وسىنداي ورتاعاسىرلىق بەلگىلى قالالاردىڭ ءبىرى – قۇلان. ول بىزگە جەردىڭ قويناۋىنا تۇگەلىمەن ەنگەن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش تۇرىندە جەتكەن. بۇل قالانىڭ ورنى جامبىل وبلىسىنىڭ ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى لۋگوۆوە (قازىرگى قۇلان) اۋىلى, باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا اۆتوجولى بويىندا جاتىر. قالانى ارحەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ XIX عاسىردىڭ سوڭىندا ۆ.ۆ.بارتولدتان باستالادى. ۆ.ۆ.بارتولد ەكسپەديتسياسىنا قاتىسقان سۋرەتشى دۋدين تارتى (لۋگوۆوە) ارقىلى ءوتىپ بارا جاتىپ بىلاي دەپ جازعان: «...جولدى بىرنەشە قيعاش كەسىپ ءوتىپ, ەكى قاباتتى ۇلكەن توبەگە تىرەلەتىن ونشا بيىك ەمەس ۇزىن ءۇيىندى جالدى بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. توبە ەليپس تۇرپاتتى جانە ونشا تەرەڭ ەمەس ورمەن قورشالعان». ەلدى مەكەننەن جانە ءۇيىندى جالدان شىعىسقا قاراي شاقىرىم جەردە ءبىر-بىرىنە پاراللەلدى سوزىلعان ەكىنشى ءۇيىندى جالدىڭ ىزدەرى كەزدەسەدى. ول سونىمەن قاتار كونە قۇرىلىستاردىڭ قالدىعى – توبەشىكتەر تۋرالى دا جازىپ كەتكەن. قالا تەرريتورياسىنا جاسالعان العاشقى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن 1936 جىلى كسرو عا-نىڭ قازاق بولىمشەسى مەن ممتي-ءدىڭ جەتىسۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى جۇرگىزدى (ا.ن.بەرنشتام). قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە العاشقى وتىرىقشى قونىستارىنىڭ لۋگوۆوە توڭىرەگىندە ب.ز.ب. I عاسىرلاردا پايدا بولعانى انىقتالدى. 1963-65 جىلدارى جەتىسۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ لۋگوۆوە وتريادى قالانىڭ اينالاسىنداعى جەكە تۇرعان توبەشىككە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزسە, 1987 جىلى قازاق كسر عا تاەي-نىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر جيناعى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى لۋگوۆوە «A» قامالىنا قازبا جۇمىستارىن جالعاستىرىپ, لۋگوۆوە «B», «گ» قامالدارىنا قازبا جۇرگىزدى. قازاقستان تاريحي مادەني مۇرا جاعىنان الەمدە الدىڭعى ورىنداردى يەلەنسە, وبلىس كولەمىندە 1 100-دەن استام تاريحي ەسكەرتكىش تىركەلگەن, سونىڭ ىشىندە نەگىزگى ايماقتاردىڭ ءبىرى قۇلان ءوڭىرى ەكەنى داۋسىز.
العاش رەت قۇلان قالاسى جازبا دەرەكتەردە VIII عاسىردان بەلگىلى. قىتايلىق تاقۋا سيۋان ءتسزياننىڭ جولجازباسىندا جانە تان ديناستياسىنىڭ شەجىرەسىندە قۇلان «تسزيۋيلان» دەگەن اتپەن اتالدى. وندا ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى قالالاردىڭ گەوگرافيالىق ورنى جانە سيپاتتاماسى جازىلعان. يبن حوردادبەح پەن كۋداما قۇلان قالاشىعى تارازدان ون ءتورت فارساح جەردە ورنالاسقان دەيدى. سوندا كۋداما بىلاي دەگەن ەكەن: «...تاراز بەن قۇلاننىڭ اراسى سولتۇستىك جاقتان ون ءتورت فارساح. ودان ءارى شولەيت. قۇم مەن قيىرشىق تاس. ونىڭ ءىشى تولعان ەحيندا (ەحيندا دەنەسى تىكەنەك ينەلىكتەرمەن قاپتالعان شاعىن جانۋار. ءتيىپ كەتسەڭ ينەسى قادالىپ, ۋداي اشىتادى) ءورىپ ءجۇر. وسى تابيعات قيماقتاردىڭ جەرىنە دەيىن كەتە بەرەدى».
گەوگرافيالىق سوزدىكتەردىڭ اۆتورى ياكۋت – ءوز ەڭبەگىن XIII عاسىردىڭ 20 جىلدارى جازعان عالىم. ول قۇلان تۋرالى: «قۇلان – تۇركى ەلىنىڭ شەكاراسىنداعى, ماۋەرەنناحر جاقتان قوسىلعان سۇيكىمدى قالا» دەيدى. قۇلان قالاشىعىمەن بىرقاتار تاريحي وقيعا استاسىپ جاتىر. ايتالىق, 740 جىلى وسىندا تۇرگەش كىنازى كۋرسۋل ەڭ سوڭعى باتىس تۇركى قاعانى اشينا سىندى ولتىرەدى, 840 جىلى قۇلانعا اراب اسكەرلەرى دۇبىرلەتىپ جەتتى. بۇل قالانىڭ ورنىن تابۋعا ونىڭ ەكى ورتاعاسىرلىق قالانىڭ ورتاسىندا تۇرعانى كومەكتەستى. باتىستا قۇلاننان 14 فارساح جەردە تاراز تۇر. شىعىستا 4-اق فارساح جەردە ميركيدىڭ ورنى جاتىر». ونىڭ اتاۋى سول كۇيىندە قالعان – مەركى. سوندىقتان كەزىندە ۆ.ۆ.ءبارتولدتىڭ لۋگوۆوە دەپ جۇرگەنىمىز سول قۇلاننىڭ ۇستىندە تۇرعان دەگەنى اقىلعا قونادى.
قالانىڭ وسى قالپى ح عاسىرعا دەيىن وزگەرمەستەن تۇرعان. قۇرىلىس جۇرگىزۋ تەحنيكاسىمەن جانە قىش جاساۋ ۇلگىلەرىنىڭ جەتىسۋ, ورتا ازياعا كەڭ تاراۋىنا جانە دە باسقا بەلگىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ عالىمدار ونى VII-VIII عاسىرلاردا تۇرعان قالا دەپ تاپتى. ول داتا قاراحاندىقتاردىڭ قولا اقشاسىندا دا كورسەتىلگەن. تەڭگە اقشا ەدەننەن تابىلعان. ورتادان اۋلا تاستاپ, اينالدىرا باسپانا سالۋ شۋ القابىندا, قىزىلوزەن, بۋرانا, اقتوبە قالالارىندا دا ءجيى كەزدەسەدى. بۇل ولكەلەردە بايلاردىڭ ۇيلەرىنىڭ قابىرعاسى ويمىشتالعان سىلاقپەن ارلەنگەن, ءتۇسى قانىق بوياۋلارمەن سىرلانعان, تەرەزە جاقتاۋلارى كۇيدىرگەن مايدا كىرپىشتەرمەن كومكەرىلگەن. تەرەزەلەر دوڭگەلەك بولىپ اينەك ورناتىلعان. ۇيلەردىڭ كولەمى, بولمەلەر سانى, كىرەبەرىستىڭ كوركەمدەلۋىنە قاراپ بۇل باي-كوپەستىڭ ءۇيى مە, ءىرى جەر يەلەنۋشىنىڭ مەكەن جايى ما, الاقانىنىڭ اشىلىپ, جابىلۋى اقشا تۇراتىن كەردەڭ شەنەۋنىكتىڭ ءۇيى مە – ءبارىن بىلۋگە بولادى. قاراپايىم كاسىپشىلەردىڭ ءۇيى, ارينە, كىشىگىرىم, ءوز تىرلىگىنە ساي قوسىمشا قورا, شەبەرحانالارى ءوز اۋلاسىندا بولعان. قالاشىقتىڭ اينالاسىنان ەلدى مەكەندەر, قامالدار اشىلىپ الىندى.
ارحەولوگتار مەن تاريحشىلار ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ وتىرىقشى-ەگىنشىلىك كەزەڭىنىڭ گۇلدەنگەن تۇسى ح-حII عاسىرلارعا ساي كەلەتىنىن انىقتادى. ورتاعاسىرلار كەزەڭىندە قازاقستاندا گۇلدەنگەن ونداعان قالالار ءومىر سۇرگەن. ولاردىڭ تاماشا ارحيتەكتۋرالىق ۇيلەسىمدىلىكتەرى, سارايلارى, مەشىتتەرى, ۇلىق ماۆزولەيلەرى, مەدرەسەلەرى, ۇستاحانالارى, شەبەرحانالارى كىمدى بولسىن تاڭعالدىرماي قويماعان. سول كەزدەگى قوعامنىڭ دامۋى قولونەردىڭ, عىلىمنىڭ, ونەردىڭ, ارحيتەكتۋرانىڭ شىڭىنا جەتكەندىگىنەن كورىنەدى. ارحەولوگيالىق دەرەكتەر مەن جازبا مالىمەتتەر كۋا بولعانداي, ەرتە ورتاعاسىرلارداعى قازاقستان قالالارىنىڭ تۇرعىندارى ۇيسىندەر, قاڭلىلار, سوعدىلىقتار, تۇركىلەر بولعان. IX-XII عاسىرلارداعى ورتاعاسىرلىق اۆتورلار تۇركى قالالارى جايلى مىنانداي دەرەكتەر قالدىرعان. بۇل – قارلۇق, چارۇق, قيماق, وعىز, قىپشاق, جىكىل, تۋحسي, قاڭعارلاردىڭ (كونە تۇركى تايپالارى مەن حالىقتارى) قالالارى ەدى. تاراز «باتا العان تۇركى-چارۇقتار قالاسى» دەپ اتالعان. قۇلان, قاسرىباس, كولشوپ, ءجولشوپ قالالارىندا قارلۇقتار تۇردى. تالحير جىكىل مەن قارلۇقتاردىڭ شەكاراسىندا ورنالاستى. ال قارلۇقتار استاناسى قايالىق بولدى. الاكول مەن ەرتىس ماڭىندا قيماقتاردىڭ گاگان, كارانتيا, دامۋريا, يماكيا, ساراۋس, داحلان, بانجار, استۋر قالالارى ورنالاسقان.
جەتىسۋ مەن سىرداريا وزەندەرىنىڭ بويىندا وعىزداردىڭ حيام, گورگۋز, داحلان, گاربيان, قاراشىق, يانگيكەنت قالالارى بار. وتىرار, يانگيگەنت,تومەنگى بارىسحان, قايالىق جانە ت.ب. ورتاعاسىرلىق قالالار سەكىلدى قۇلان دا تۇركىشە اتاۋدى يەلەنگەن. قۇلاندى مەكەن ەتكەن قارلۇقتار تۋرالى دا كوپ جازىلعان. قازاقستان تاريحىندا «قارلۇقتار تارازدىڭ شىعىس جاعىندا مەكەندەدى. ولاردىڭ قاراۋىندا قۇلان, مەركى قالالارى بولدى», دەپ جازىلعان. اراب تاريحشىسى يبن-ءال فاكيح «كيتاباحبار ءال-بۋلدان» ەڭبەگىندە «قارلۇقتار – ەجەلگى تۇرىكتەر» دەپ جازعانىن ەسكە الاتىن بولساق, قۇلان – تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ مەكەنى.
وتىرىقشىلىققا بەيىمدەلگەن حالىق سول كەزدەرى ارپا, كۇرىش, تارى, بۇرشاق, ءجۇزىم ەككەندەرى ارحەولوگيالىق قازبالاردان بەلگىلى بولىپ وتىر. قۇلاننان, مەركىدەن, اسپارادان تابىلعان جادىگەرلەرگە ۇڭىلسەك, بۇل ولكەدە تاماق ونەركاسىبىمەن بىرگە قولونەر ەرەكشە دامىعانىن بايقاۋعا بولادى. سونىڭ سارقىنشاقتارى ءالى دە ساقتالعان. قۇلاننان شاراپحانا ورىندارى ارشىلدى. تاراز, قۇلان, مەركى, اسپارا ءوڭىرىن قۇلازىتقان, قيراتقان ءامىر تەمىر بولدى. ول الدىمەن اق وردا, ودان سوڭ التىن وردا تاعىنا ۇمتىلدى. بۇل شىن مانىندە تۇركىتىلدەس, تەكتەس حالىقتاردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ السىرەۋىنە, قاجەت دەسەڭىز جويىلۋىنا جاقىنداتتى. سول كەزدە شىڭعىسحاننىڭ تاراز, قۇلان, مەركى, اسپارا وڭىرىنە بيلىگىن جۇرگىزەتىن شاعاتاي ۇلىسى وزىنە ءتونىپ كەلە جاتقان قاتەردى سەزدى. الايدا ولاردىڭ ارەكەتى كوڭىلگە قونبادى. ءوزىنىڭ باسىنا تونگەن قاۋىپتەن قۇتىلۋ ءۇشىن, بىرلىگى مەن ىنتىماعى بۇزىلعان ۇلىستى قايتا بىرىكتىرۋ ءۇشىن وزگە مەملەكەتكە شابۋىل جاسادى. وسىنى پايدالانىپ ءامىر تەمىر اق وردانى دا, التىن وردانى دا, موعولستاندى دا بولشەكتەپ, بىت-شىت ەتتى. ناتيجەسىندە XV عاسىردىڭ باسىندا ءامىر تەمىر دەگەنىنە جەتتى. ءسويتىپ, كەزىندە اتىن ايتۋدان قورقاتىن مەملەكەتتەردى ءوز ۇرپاقتارىنا ۇلىس رەتىندە بيلىككە بەردى. ب.ءبارتولدتىڭ جازۋىنشا, ءامىر تەمىر سايران, يانگي, تاراز, قۇلان, اسپاراعا يەلىك ەتۋدى عالىم نەمەرەسى ۇلىقبەككە بەردى.
تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇلىقبەك بۇل وڭىردە قالا مادەنيەتىن جويا باستاعانداي. ك.A.پيششۋلينا «وڭتۇستىك-شىعىس قازاقستان XIV عاسىردىڭ ورتاسى –XVI عاسىردىڭ باسىندا» اتتى ەڭبەگىندە وسى ەكى عاسىردىڭ توعىسىندا وڭتۇستىك-شىعىس قازاقستان ەجەلگى قالالىق مادەنيەتىنەن تۇگەل ايىرىلدى دەگەندى ايتادى. ءبارى وتپەلى. ءامىر تەمىر دە, ۇلىقبەك تە ماڭگىلىك بيلىك قۇرا المادى. تۇركى حالىقتارى بىرتە-بىرتە شاعىن توپتان ءىرى مەملەكەتتىك دارەجەگە دەيىن كوتەرىلگەندەي بولدى. موعولستانعا كۇش كورسەتەتىندەي دەڭگەيگە كوتەرىلگەن ءابىلحايىر حاندىعى شاڭىراق كوتەردى. الايدا الاۋىزدىق تاعى دا ونى ءىرىتتى. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ ءومىرى دە ۇزاققا بارمادى. ابىلحايىرمەن سىيىسا الماعان كەيبىر رۋ باسىلارى مەن تايپا جەتەكشىلەرى ىرگەسىن كەيىنگە ىسىرا بەردى.
وسى ساتتە ء«بىز قازاقپىز» دەگەن جانىبەك پەن كەرەي سۇلتان باستاعاندار وزدەرىنە قانى دا, جانى دا جاقىن موعولستان مەملەكەتىنە جاقىنداپ بارىپ, تارازدى اينالىپ ءوتىپ, قۇلان مەن مەركىنى, اسپارانى ارتقا تاستاپ شۋ بويىنا قوزىباسىعا كەلىپ ءوز حاندىقتارىنىڭ تۋىن تىكتى. وسىلايشا قۇلان, مەركى, Acپارا, ەجەلگى بالاساعۇن – جەتىسۋدىڭ شەتىندە قازاق ۇلىسى شاڭىراق كوتەردى. بۇل كەزدە قۇلاننىڭ ەجەلگى ورنى تومپەشىك بولىپ, وتكەن كۇننىڭ تاريحىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان بولاتىن. قازاقستاننىڭ قالالارى ساياسي-اكىمشىلىك ورتالىق قىزمەتىن اتقارىپ قانا قويماي, قولونەردىڭ, ساۋدا مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شوعىرلانعان ورنى دا بولدى, سونىمەن بىرگە ولار عىلىم, ءبىلىم مەن مادەنيەت ورداسى ەدى.
ولكەمىزدىڭ وسىنداي باي تاريحى باعزى زامانداردان باستاۋ الاتىنىن ۇنەمى ساباق بارىسىندا وقۋشىلاردىڭ ەسىنە سالىپ وتىرامىز. كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ ماڭگى وشپەيتىن بەلگىسى رەتىندە كارى تاريحتىڭ ساقشىسىنداي بولىپ بۇل قالالار ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىزعا دەيىن جەتتى.
قاديشا ورازوۆا,
اقتوعان ورتا مەكتەبى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى
جامبىل وبلىسى,
ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى,
كوگەرشىن اۋىلى