جەتىنشى سەزدىڭ ارقالاعان جۇگى قانداي؟

الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەر­لەرىنىڭ سەزى العاش رەت 2003 جىلعى 23-24 قىركۇيەكتە ەلوردا تورىندە ءوتتى. سودان بەرى ءار ءۇش جىل سايىن, ياعني 2006, 2009, 2012, 2015 جانە 2018 جىلدارى ۇيىمداستىرىلعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ التى سەزى يسلام, حريستيان, يۋدايزم, بۋدديزم, سينتويزم, داوسيزم جانە باسقا دا ءداستۇرلى دىندەردىڭ باسشىلارى مەن كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ باسىن قوستى. الەمدى جايلاعان پاندەميانىڭ سالدارىنان 2021 جىلى وتۋگە ءتيىس ايتۋلى ءىس-شارا كەيىنگە شەگەرىلگەن ەدى. ال بيىل قىركۇيەككە بەلگىلەنگەن سەزگە الەمنىڭ 60-تان استام ەلىنەن 130-عا جۋىق دەلەگاتسيا كەلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «سەزد الەمدىك قوعامداستىقتا كەڭ تانىلىپ, قازاقستاندىق سىرتقى ساياساتتىڭ تانىمال برەندىنە اينالدى. كونگرەستىڭ دىندەر مەن مادەنيەتتەر ارا­سىنداعى جاھاندىق ديالوگتى ىل­گە­­رىلەتۋگە قوسقان ۇلەسى بۇۇ باس اسسامبلەيا­سىنىڭ قارارلارىمەن ەرەك­­شە­لەنەدى», دەپ بۇل اۋقىمدى ءىس-شا­را­نىڭ قازاقستان ءۇشىن سالماعى مەن جا­ۋاپ­تىلىعىن ايشىقتاپ بەردى. بي­ىلعى سەز­دىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – وعان ريم پاپاسى فرانتسيسك قا­تىسادى دەپ كۇتىلۋدە. ەستەرىڭىزدە بولسا, قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىن­دەر سەزىنە قاتىسۋعا شا­قىر­عان رەسمي حاتىن وتكەن جىلى ۆاتي­كانعا ساپارى كەزىندە سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىم­باەۆ تاپسىرعان ەدى.

سونداي-اق بيىلعى ونلاين كونفەرەنتسيا بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى كاتوليك شىركەۋىنىڭ باسشىسى فرانتسيسكتى قازاقستانعا شاقىر­عانى ەسىمىزدە. اڭگىمە بارىسىندا ريم پاپاسى قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاع­­دايدا الەمدەگى بىرلىك پەن كەلى­سىمگە قول جەتكىزۋدىڭ ايرىقشا ما­ڭىز­دى­لىعىن اتاپ ءوتىپ: ء«بىز سىزدەردىڭ ەل­دە­رىڭىزدىڭ قانشالىقتى جان-جاقتى جانە تاتۋ ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇل – تۇ­راقتىلىقتىڭ نەگىزى. قازاقستاننىڭ مۇنى تۇسىنگەنىنە قۋانىشتىمىز. مەنىڭ قولداۋىما سەنۋلەرىڭىزگە ابدەن بولادى, مەن سىزدەردىڭ ەڭبەكتەرىڭىزدى باعا­لايمىن», دەگەن ەدى.

ريم پاپاسىنىڭ دىندەر فورۋمى اياسىندا ەلىمىزگە ساپارى قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە ەكەنى ءسوزسىز. ونىڭ ۇس­تىنە, بۇكىل جاھان جۇرتىنىڭ نازارىندا جۇرگەن ريم پاپاسىنىڭ قازاقستانعا ارنايى كەلۋى ساياسي سالماعى بار وقيعاعا بالانارى تاعى بار. سول سەبەپتى كاتوليك شىركەۋىنىڭ باسشىسى فرانتسيسكتىڭ ەلىمىزگە ساپارى الداعى سەزدىڭ الەم ەلدەرى الدىندا ماڭىزدى وقيعا رەتىندە ەرەكشەلەپ, ەڭ باستىسى – قازاقستاندى كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن دىنارالىق ديالوگتى ىلگەرىلەتۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى الاڭى دەپ اتاۋعا جول اشادى.

الداعى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىن­دەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىنە شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ ءبىرى – پاتريارح كيريلل. ورىس پراۆوسلاۆ شىركەۋىنىڭ باسشىسىنا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سەزگە شاقىرۋ حاتىن پارلامەنت سەناتىنىڭ سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆ ماسكەۋ قالاسىنا جاساعان جۇمىس ساپارى كەزىندە تاپسىرعان ەدى. وسى كەزدەسۋ بارىسىندا اسا قاسيەتتى پاتريارح كيريلل قازاقستان پرەزيدەنتىنە سەزگە قاتىسۋعا شاقىرعانى ءۇشىن ال­عىسىن جەتكىزىپ, ەلىمىزدىڭ دىنارالىق ديا­لوگتى جاھاندىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋ جۇمىستارىن جوعارى باعالادى.

سەزدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ جوعارى وكىلى ميگەل انحەل موراتينوس بۇل جيىن­دى «ورنىقتى جانە قاۋىپسىز الەم قۇرۋ ءۇشىن قوعامداعى ءدىننىڭ ءرولىن حالىق­ارالىق دەڭگەيدە ءوزارا تالقىلاۋ» دەپ باعالاعان ەدى. وتكەن جىلدىڭ قا­زان ايىندا نۇر-سۇلتاندا وتكەن سەزد حاتشىلىعىنىڭ ءحىح وتىرىسىن­دا ۇيىمنىڭ جوعارى وكىلى: «بۇل بىرە­گەي پلاتفورما ساياساتكەرلەرگە, ءدىني كوش­باسشىلارعا, حالىقارالىق, ايماق­تىق ۇيىمدارعا جانە بارلىق مۇد­دەلى تاراپتارعا پولياريزاتسيالانعان الەمدە كونفەسسياارالىق ديالوگ پەن تۇراقتى دامۋ ماسەلەلەرىن ۇجىمدىق تۇردە تال­قىلاۋعا جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى. بۇۇ-نىڭ وركەنيەتتەر اليانسى VII سەزد جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسادى», دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالدى.

«ايتۋلى فورۋم ەلىمىزگە ناقتى قانداي پايدا اكەلمەك؟» دەگەن سۇراق تۇر­عىسىنان كەلەر بولساق, ارينە حا­لىقارالىق ءىس-شارا قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى ابىروي-بەدەلىن نى­­عايتا تۇسەرى انىق. قا­زاق جەرى ءاۋ باس­تان-اق ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن ءدىني تۇ­راقتىلىقتىڭ, تولە­رانتتىلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعان. ەكىنشىدەن, كون­گرەستى وتكىزۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ ينۆەس­تيتسيالىق جانە تۋريستىك تارتىمدىلىعى ارتا تۇسەدى دەگەن ءۇمىت تە جوق ەمەس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ريم پاپاسى فرانتسيسكتىڭ قازاق توپىراعىنا ساپارى بۇعان وتاندىق تۋريزم ءۇشىن دە ءبىر سەرپىلىس بولارى انىق. ويتكەنى ەۋرو­پانىڭ بىرقاتار الەۋەتى مىقتى ەل­دەرى كاتوليتسيزم ءدىنىن ۇستانادى. ال قا­زاقستانعا ساپارى اياسىندا ريم پاپا­سىنىڭ ءدىني كوشباسشىلارىنىڭ ءۇنسىز دۇعاسى, كەيبىر ءدىني جەتەكشىلەرمەن جەكە كەزدەسۋلەر مەن قاسيەتتى مەسسا – ريم پاپاسى فرانتسيسكتىڭ ۋاعىزى جوس­پارلانعان. وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرسەك, وعان ورتالىق ازيانىڭ وزىنەن سان مىڭ ادامنىڭ قاتىسارى انىق.

داستۇرگە اينالعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VII سە­زىنىڭ بيىلعى تاقىرىبى «پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدە ادامزاتتىڭ رۋحاني جانە الەۋ­مەتتىك دامۋىنداعى الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءرولى» دەپ اتالادى. ەكى جىل بويى بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن ۇرەيدە ۇستاپ كەلگەن پاندەميا­دان كەيىن وتكەلى وتىرعان اۋقىمدى فورۋمنىڭ وسى ماسەلەگە ارنالۋى دا تەگىن ەمەس. الەم ەلدەرىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, الەۋمەتتىك-رۋحاني تۇرعىدان ەسەڭگىرەتىپ كەتكەن ىندەت ادام­­زاتتىڭ مورالدىق قۇندىلىعى مەن ءدىني نانىم-سەنىمىنە دە سەلكەۋ تۇ­سىر­گەنى ءسوزسىز. سول سەبەپتى  پاندەميا­دان كەيىن العاش رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان اۋقىمدى جيىن ەڭ الدىمەن جاھان جۇرتىنىڭ رۋحاني قايتا قالپىنا كەلۋىنە, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءرولىن كەڭىنەن تالقىلاۋعا قولايلى فورۋم ەكەنى انىق.

ال VII سەزدىڭ سەكتسيالىق وتىرىستا­رىنىڭ تاقىرىپتارى رەتىندە «قازىرگى الەمدەگى رۋحاني جانە مورالدىق قۇن­­دى­­لىقتاردى نىعايتۋداعى دىند­ەردىڭ ءرولى», ء«دىني ليدەرلەر مەن سايا­سات­كەرلەردىڭ جاھاندىق دىنارالىق ديالوگ پەن بەي­بىتشىلىكتى ىلگەرىلەتۋگە, ەكسترەميزمگە, راديكاليزمگە جانە تەرروريزمگە, اسىرەسە ءدىني نەگىزدە قارسى تۇرۋعا قوس­قان ۇلەسى», «ايەلدىڭ ءال-اۋقات­قا جانە قو­عامنىڭ تۇراقتى دامۋىنا قوس­قان ۇلەسى جانە ايەلدىڭ الەۋ­مەتتىك مار­تە­بە­سىن قولداۋداعى ءدىني قوعام­داس­تىق­تار­دىڭ ءرولى» سەكىلدى سەكتسيالىق كەز­دەسۋ تاقىرىپتارى ۇسىنىلىپ وتىر.

سەزدىڭ باستى ماڭىزىنا توقتالعان سەنات توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى بيبى­گۇل جەكسەنباي ءدال قازىرگىدەي الما­عايىپ زاماندا جالپى ادامزاتتىق قۇن­­دىلىقتاردىڭ دەۆالۆاتسياعا ۇشى­راعان ۋاقىتىندا ۇلكەن ءبىر اقىلداسۋ, كەڭەسۋ الاڭىنىڭ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. «حالىقارالىق فورۋم – الەم­دىك بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا قوسىپ وتىر­عان ۇلكەن ءارى ماڭىزدى قادام. قا­زىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭدە الەمگە, ەڭ ءبىرىنشى ءوزى­مىزدىڭ ەلگە تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق, بەرەكە-بىرلىك قاجەت. كەز كەلگەن ءداستۇرلى ءدىننىڭ باستى ميسسياسى دا وسى – ادامي قۇندىلىقتارعا قول جەت­كىزۋ. سوندىقتان سەزدىڭ قازاقستاندا جانە ءدال قازىرگىدەي ۋاقىتتا ءوتۋى, الەم­­دەگى ەڭ بەدەلدى ءداستۇرلى ءدىن جەتەك­شىلەرىنىڭ قازاق توپىراعىنا اياق باسۋى ساياسي ءارى رۋحاني تۇرعىدان دا ۇلكەن جەتىستىك», دەدى ول.

بيبىگۇل جەكسەنباي فورۋمنىڭ قازاقستاننىڭ بەيبىت ءومىردى, تاتۋلىقتى قالايتىن ەل ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دا­­لەل­­دەيتىن ءىس-شارا ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى. ول سونىمەن قاتار ريم پاپاسى فران­تسيسكتىڭ سەزگە قاتىساتىنىن رەسمي راستاعانىن ايتا كەلىپ: «ريم پا­­پاسىنىڭ ءار قادامى بۇكىل الەمنىڭ نازارىندا. ونىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ءرولى ۇلكەن. سوندىقتان ريم پاپاسىنىڭ قازاقستانعا كەلۋى ەلدىڭ ءيميدجى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سول سەبەپتى قازاقستاننىڭ ايماقتاعى عانا ەمەس, بۇكىل الەم بويىن­شا تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ, تولە­رانتتىلىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە قا­بىل­دايتىنىنا سەنىم مول», دەدى.

سەنات توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى قا­­زىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندە ساياسي-ەكو­نوميكالىق تۇراقتىلىقپەن قاتار, تاتۋ­لىق پەن بەيبىت ءومىردى ساقتاپ قالۋ اسا ماڭىزدى ماسەلەگە اينالعانىن اتاپ ءوتتى. «بۇگىندە «بەيبىت ءومىر» دەگەن تىركەس جاي ءسوز بولىپ قابىلدانبايدى. كەز كەلگەن مەملەكەت, كەز كەلگەن حالىق ءۇشىن بەيبىت ءومىر, تاتۋلىق ەڭ ءبىرىنشى كەزەككە شىقتى. ماڭىزدى دۇنيەگە اينالدى. سوندىقتان ريم پاپاسىنىڭ كەلۋى, وزگە ءدىنباسىلاردىڭ جينالۋى الەمنىڭ ەڭ باس­تى سۇرانىسىنا جاۋاپ دەپ ايتۋعا بولادى», دەدى ب.جەكسەنباي.

ساراپشى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن بۇكىل الەمدە ەلىمىز تۋرالى ءتۇرلى اق­­پا­­راتتاردىڭ تاراعانىن دا ايتادى. «مۇن­داي اقپاراتتار ءالى دە تا­راپ جاتىر. سوندىقتان ريم پاپا­سى­نىڭ كەلۋى, سەز­­دىڭ ءوتۋى كۇدىگى كوبەي­گەن كوزقا­راس­­تاردى سەيىلتىپ, قازاق­ستان­نىڭ حا­لىق­ارالىق ءيميدجىن قاي­تادان تۇراق­تان­دىرۋعا, جاقسارتۋعا با­عىت­تالعان قادام دەپ باعالاۋعا بولادى. ەلىمىز ءارتۇرلى سانك­تسيا­لارعا ءىلىنىپ كەتپەۋى, ين­ۆەستيتسيا لەگى توقتاپ قال­ماۋى ءۇشىن, تۋريستەردىڭ ەلىمىزگە كوبىرەك كەلۋى ءۇشىن دە بۇل اسا ماڭىزدى ساپار», دەگەن ول القالى جي­ىن­­­نىڭ ەلىمىز ءۇشىن ناقتى پايداسىن تىز­بەلەپ بەردى.

ب.جەكسەنباي ەرەكشە توقتالعان تاعى ءبىر تۇسى – سەزد ارقىلى قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى يسلام ءدىنىن الەمدىك ءارى حالىق­ارالىق دەڭگەيدە قورعايتىن نەگىزگى الاڭعا اينالىپ وتىرعاندىعى. بۇل جونىندە ول: «شىنى كەرەك, قازىر يسلام ءدىنىن ءتۇرلى تەرروريزممەن, ءتۇرلى تەرىس پيعىلداعى ۇيىمدارمەن, سەكتالارمەن بايلانىستىرعىسى كەلەتىن جايتتار وتە كوپ. بىراق ونىڭ شىنايى ءداستۇرلى يسلامنان الشاق دۇنيە ەكەنىن وسى سەزد ارقىلى تاعى ءبىر مارتە دالەلدەپ كورسەتە الامىز. قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى يسلام كانوندارىن قورعايتىنىن الەمگە تاعى دا پاش ەتە الامىز. ال حالقىمىزدىڭ ۇستاناتىن نەگىزگى ءدىنى ءداستۇرلى يسلام بولعاندىقتان بۇل دىنگە قاتىستى كەز كەلگەن سۇراق ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى», دەدى. ءسوز سوڭىندا ب.جەكسەنباي ەلىمىزدە قانشاما ءداستۇرلى دىندەر ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتسا دا ەشبىر ءدىننىڭ ءبىر-بىرىنە قىرعي-قاباق تانىتپاۋى قازاقستاننىڭ ورتاق ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا بىرلەسە تىرشىلىك ەتە الاتىن الەمدىك مودەلىن قالىپتاستىرا العانىن دا ەرەكشە ايتىپ ءوتتى. «بۇل باعىتتا قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى مول. ال ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى – وزگەلەرگە ۇلگى بولادى. سول سەبەپتى دە سەزدىڭ ماڭىزى جوعارى, ءرولى ەرەكشە», دەدى ول.

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باس­قار­ماسى توراعاسىنىڭ ورىنبا­سارى, نايب ءمۇفتي ەرشات وڭعار «سەز­دى ۇيىم­داستىرۋداعى ماقساتتىڭ ءبىرى – يسلام ءدىنىن تەرروريزممەن باي­لانىستىرۋدىڭ قاتە ەكەنىن كورسەتۋ» دەيدى. نايب ءمۇف­تيدىڭ پىكىرىنشە, بۇل ءىس-شارا يسلام ءدىنىن قورعايتىن نەگىزگى حالىقارالىق الاڭ­داردىڭ بىرىنە اينالدى.

«حالىقارالىق ارەنادا ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدى بولدىرماۋ, جات اعىمداردىڭ جولىن كەسۋ جونىندە جۇمىستار تالقىلانىپ كەلەدى. سونداي-اق سەزد – رۋحاني جانە مورالدىق تار­بيەنى ناسيحاتتاۋدا تاپتىرماس قۇرال. ءار وتىرىسىندا قوعامنىڭ مورال­دىق رۋحاني نەگىزدەرىن نىعايتۋ بويىن­شا ما­ڭىزدى ۇسىنىستار ايتىلىپ كەلەدى. رۋحاني, مورالدىق قۇندى­لىق­­تار قۇل­دىراعان زاماندا مۇنداي تالقى­لاۋلار بىزگە وتە قاجەت», دەيدى ول.

 الداعى سەزدىڭ الەمدىك وركەنيەتتە الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنىنە توقتالعان ەرشات وڭعار الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ باسىن قوساتىن مۇن­داي ديالوگ الاڭى جوقتىڭ قاسى ەكە­نىن دە ايتىپ ءوتتى.

«يسلام ءدىنى اللانى تانۋعا ۇندەي كەلە وزگە دىندەردىڭ ويىن قۇرمەت ەتۋگە شاقىرادى. ال قازاق – ەجەلدەن بىرلىكتى ناسيحاتتاپ, ىنتىماقتى بولۋعا ۇندەگەن حالىق. حالقىمىز «بىرلىك ءتۇبى – بەرەكە» دەپ, بىرلىك پەن باۋىرلاستىقتىڭ قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا ماڭىزدى ەكەنىنە ءمان بەرگەن. بۇگىندە سول يگى ءداستۇردى جاڭ­عىرتقان قازاق ەلى كوپتەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ مەكەنىنە اينالدى. ءدىنى مەن ءتىلى, سالت-داستۇرلەرى بولەك بولسا دا تاعدىرلارى ءبىر مەكەندە توعىسىپ, قازاقستان اتتى بەسىكتە تەربەلگەن حالىق­تار دوستىعى الەمگە ونەگە بولۋدا», دەدى ساراپشى.

ال كونفەسسياارالىق جانە وركە­نيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋ جونىندەگى ن.نازارباەۆ ورتالىعىنىڭ باسقارما تور­اعاسى بولات سارسەنباەۆ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەز­دەرىنىڭ ەل استاناسىندا ءداستۇرلى تۇر­دە ءوتۋىن «ەلىمىزدىڭ ساياسي بەدەلىنىڭ كور­سەتكىشى» دەپ باعالايدى. ونىڭ ايتۋىن­شا, مۇنداي جيىنداردىڭ ەلىمىزدىڭ استاناسى نۇر-سۇلتان قالاسىندا ءوتۋى قازاق­ستاننىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى وزىن­دىك ءرولىن ودان سايىن ايقىنداي تۇسەدى.

«ديپلوماتيا مەن سىرتقى ساياساتتا «ساياسي استانالار» دەگەن تۇسىنىك بار. ماسەلەن, الەمدە قانشاما مەملەكەتتەر مەن ولاردىڭ استانالارى بولعانىمەن, ساناۋلىسى عانا وسىنداي حالىقارالىق كەزدەسۋلەر وتەتىن ورىن رەتىندە تانىمال. قازىرگى تاڭدا ءبىز جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا قادام باستىق. مۇنى جاڭا الەمدى قۇرۋعا دەگەن قۇلشىنىسىمىز دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. سەبەبى ەسكى رۋدي­مەنت­كە اينالعان ادامزات دامۋى مەن ومىرىنە كەدەرگى دەسترۋكتيۆتى قاق­تى­عىس­­تار مەن جانجالداردىڭ كەلەلى ءتۇيىن­دى شەشىمدەرىن تاپساق دەيمىز. ال بۇگىنگىدەي گەوساياسات پەن گيبريدتى سايا­سي قۇ­بىلىستار ءورشىپ تۇرعان ساتتە ديالوگ الاڭدارىنىڭ كوپتىگى مەن بەدەلى ءبىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزدى», دەيدى ول.

ال ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اينا قابىلوۆا الەمدە تۋىنداپ جاتقان ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاقتىعىستار اياسىندا ءوزارا ديالوگتى نىعايتۋداعى بىرەگەي قازاقستاندىق تاجىريبە جاھاندىق دەڭگەيدە سۇرانىسقا يە ەكەنىن العا تارتتى. «سوندىقتان ەلور­دامىزدىڭ ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ تۇ­راقتى باس قوساتىن ورنى مەن ىزدەنەتىن ديا­لوگ الاڭىنا اينالۋى كەزدەيسوق ەمەس», دەيدى ا.قابىلوۆا.

«الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ ماقساتى – بەيبىتشىلىك, كەلىسىم مەن تولەرانتتىلىقتى ادام بولمىسىنىڭ مىزعىماس قاعيدالارى رەتىندە بەكىتۋ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا سىيلاستىق پەن تولەرانتتىلىققا قول جەتكىزۋ, ادامداردىڭ ءدىني سەزىمدەرىن قاقتىعىستاردى, زورلىق-زومبىلىق پەن دۇشپاندىق ارەكەتتەردى ءورشىتۋ ءۇشىن پايدالانۋدان اۋلاق بولۋ.

سونىمەن قاتار وركەنيەتارالىق, دىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ديالوگ پەن كەلىسىم داستۇرلەرىن نىعايتۋ مەن بولاشاق دىنارالىق سامميتتەردىڭ يدەولوگياسى مەن تۇجىرىمداماسىن كەلىسىلگەن, وبەكتيۆتى جانە ساۋاتتى دايىنداۋ باعىتىندا سەزدىڭ اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە. دىندەر اراسىنداعى جاھان­دىق ديالوگقا جاردەمدەسىپ, ءوزارا تۇ­سىنىستىك پەن سىيلاستىقتى تەرەڭ­دە­تەدى. جەك كو­رۋشىلىك پەن ەكسترەميزم يدەو­لوگياسىنا قارسى تۇرۋ رەتىندە تو­زىم­دىلىك پەن ءوزارا سىي­لاستىق مادە­نيەتىن دامىتادى. الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى – دىندەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتىپ, وسى بيىك ماقساتقا قول جەت­كىزۋگە ىقپال ەتىپ, رۋحاني قۇندى­لىق­تاردى ىل­گەرىلەتۋدە ىرگەلى ءرول اتقا­را الادى دەگەن سە­نىمىمىز مول», دەدى تاقى­رىپ توڭىرەگىندە ويىمەن بولىسكەن پروفەسسور.

اڭگىمە بارىسىندا ا.قابىلوۆا ءدىننىڭ ساياسي جانە مەملەكەتتىك پروتسەستەرگە ارالاسپايتىنىن تاعى ءبىر مارتە تۇيىندەپ بەردى. ء«وز كەزەگىندە مەملەكەت ءدىني بىر­­لەستىكتەردىڭ ومىرىنە ارالاسپايدى, ولار­دىڭ الەۋمەتتىك, عۇرىپتىق, تاربيەلىك جانە باسقا دا مىن­دەتتەرىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋى, قوعامدىق ومىرگە تەرەڭ ارالاسۋى ءۇشىن ليبەرالدى جاعداي جاسايدى», دەدى ساراپشى. ول سونداي-اق, قازاقستان حالقىنىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ وزىق داستۇرلەرىن قۇر­مەتتەپ, قولداپ, زاماناۋي زايىرلى مەملەكەت قۇرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستاندا ءارتۇرلى دىندەردىڭ, مادە­نيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ بەي­بىت قاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ باي, تاريحي باعا جەتپەس تاجىريبەسىن جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ ۇقساس قۇندىلىق باعدارلارىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا, كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن ءوزارا سىيلاستىقتىڭ تولەرانتتى اتمو-سفەراسىن قۇرۋعا ىقپال ەتتى», دەدى ول.

ءسوز سوڭى. جەتىنشى سەزدىڭ ارقا­لاعان جۇگى ارينە, اۋىر. الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار, ساياسي تۇراقسىزدىق پەن قاقتىعىستار, دۇنيە ءجۇزىن ۇرەي­دىڭ ۋىسىندا ۇستاعان پاندەميا... وسىنىڭ بارلىعى القالى جيىننىڭ ماڭىز­دىلىعىن ارتتىرا تۇسەرى انىق. تەك ارتىلعان جۇكتىڭ ارتىندا ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك تۇرعانىن دا ەستەن شىعار­ماعانىمىز ءجون.