تاس جولداعى تراگەديا ازايماي تۇر

ەڭ وكىنىشتىسى, ەلىمىزدە سوڭعى 7 ايدا جارا­قات العانداردىڭ 2 مىڭنان استامى جەت­كىنشەكتەر ەكەن. جول ۇستىندە 133 با­لا­نىڭ ءومىرى ۇزىلگەن. بۇل سىلدىر ستاتيستيكا ەمەس. مۇندا مىڭداعان سان بار. ال ءار ساننىڭ ارتىندا قانشاما قارالى وقيعا, ورنى تولماس قايعى مەن ادام تاعدىرى تۇر.

تاس جولداعى تراگەديالار نەگە كوبە­يىپ بارادى؟ جول اپاتىنىڭ جيىلەپ كە­تۋىنە نە سەبەپ؟ جۇرگىزۋشىلەردىڭ جا­ۋاپ­سىزدىعى مەن جۇگەنسىزدىگى مە, الدە جول­داردىڭ ساپاسىزدىعى ما؟ قاراپايىم قاۋىپسىزدىك شارالارى نەگە قاۋقارسىز؟ كو­لىك اپاتىن قايتسەك ازايتامىز؟ سۋىق ستا­تيستيكا مەن كۇن ارا جاڭالىقتاردان بەرىلىپ جاتقان قايعىلى جول اپاتتارى تۋرالى اقپاراتتاردى ەستىگەندە قوعام مەن قۇزىرلى ورگانداردىڭ الدىنان شىعاتىن سۇراقتار بۇل.

راس, بۇل ساۋالداردىڭ بارىنەن «قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك», «ساق­تىق­تا قورلىق جوق» دەپ قۇرعاق جاۋاپپەن «قۇتىلىپ» كەتۋگە بولار ەدى. الايدا جىل سايىن ەمەس, اي سايىن ەمەس, كۇن ساناپ كوبەيىپ جاتقان قارا جول ۇس­تىن­دە­گى قايعىلى دەرەكتەر كىم-كىمدى دە الاڭ­داتپاي قويمايدى. جوعارىداعى سۇ­راقتاردى ءبىز جولداعى قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي جاۋاپتى ورگان – ءىىم-ءنىڭ اكىم­شىلىك كوميتەتىنىڭ وكىلدەرىنە دە قوي­عان ەدىك. وسى كوميتەت توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى پوليتسيا پولكوۆنيگى جاندوس مۇراتاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, جول-كولىك اپاتىن جاساۋدىڭ ەڭ باس­تى ءۇش فاكتورى وتە ءجيى قايتالانادى ەكەن. ولار: جىلدامدىقتى اسىرۋ, ما­نەۆر جاساۋ جانە جولدىڭ قاراما-قار­سى بەتىنە شىعۋ. سونداي-اق جاياۋ جۇر­گىنشىلەردىڭ جاۋاپسىزدىعى مەن جول­داردىڭ ناشارلىعى دا, ءتىپتى ەلدى مەكەن­دەردە مال جايۋدىڭ قاراپايىم ەرەجەسىن ساق­تاماۋ مەن جولدا كەلە جاتىپ تەلە­فونعا الاڭداۋ سەكىلدى فاكتىلەر جول اپا­تىنىڭ باستى سەبەپتەرىنە اينالعان.

«ەلىمىزدە بولعان جول اپاتتارىنا جىل سايىن تالداۋ جاسايمىز. جىل سا­يىن اتالاتىن باستى فاكتورلار وسىلار. كولىك پەن جولداردىڭ تەحنيكالىق جاعدايى دا جول اپاتىنىڭ نەگىزگى سەبەپ­تە­رىنىڭ تىزىمىنەن تۇسپەي تۇر. ال ەڭ باس­تى فاكتور – جۇرگىزۋشىلەر ءتارتىبىنىڭ تومەندىگى», دەيدى پوليتسيا پولكوۆنيگى.

«جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءبىر عانا جۇرگىزۋشىگە بايلانىستى ەمەس. بۇل – جول قوزعالىسىنىڭ بارلىق قاتىسۋ­شىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇلكەن ءىس-شارالار كەشەنى. ءبارىمىز – كولىك تىزگىنىن العان جۇرگىزۋشى دە, جو­لاۋ­شىلار دا, جاياۋ جۇرگىنشى دە «جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشى» ساناتى­نا كى­رە­دى. دەمەك جاۋاپكەرشىلىك تە با­رى­­مىزگە ورتاق. الايدا, وكىنىشكە قا­راي, بۇل پروتسەستىڭ قاتىسۋشىسى بولۋ ۇل­كەن جاۋاپكەرشىلىك پەن ءتارتىپتى تالاپ ەتەتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى تۇسىنە بەرمەيدى», دەيدى جاندوس مۇراتاليەۆ.

ءىىم وكىلى جولداعى اپاتتىلىقتى تۇراقتاندىرۋ جانە كولىك ءتارتىبىن ارتتىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا جولدارىندا باقىلاۋ كۇشەيتىلىپ, رەيدتىك ءىس-شارا­لار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن دا ما­لىمدەدى. ماسەلەن, 18 شىلدەدەن باس­تاپ ەلىمىزدە «قاۋىپسىز جول» ايلىعى جۇر­گىزىلىپ كەلەدى. وسى ءىس-شارانىڭ سوڭ­عى 20 كۇنىندە كولىكتى ماس كۇيىندە جۇرگىزگەن 1 500-دەن استام دەرەك تىركەلىپ ۇلگەرگەن ەكەن. ال جولدىڭ قاراما-قارسى باعى­تىنا شىعىپ كەتۋ فاكتىسى 800-گە جۋىق­تا­عان. «جىلدامدىقتى اسىرۋ دا تىيىلماي تۇر. «قاۋىپسىز جول» كەزىندە وسىعان قاتىستى 49 مىڭعا جۋىق حاتتاما تولتىرىلدى. سونداي-اق جولاۋشىلاردى زاڭسىز تاسىمالداۋعا قاتىستى 365 فاكتى تىركەلىپ وتىر. جول قوزعالىسى ەرە­جە­لەرىن بۇزعانى ءۇشىن 31 مىڭعا جۋىق جاياۋ جۇرگىنشىگە ايىپپۇل سالىندى», دەدى كوميتەت توراعاسىنىڭ مىندەتىن ات­قا­رۋشى.

ءىىم-ءنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, سوڭعى ءبىر ايدا جول پوليتسياسى اۆتوجولداردىڭ اۆاريالىق-قاۋىپتى ۋچاسكەلەرىندە جانە جوندەۋ-قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ۋچاسكەلەرىندە قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 6,9 مىڭ تەكسەرۋ جۇرگىزگەن ەكەن. تەكسەرۋ كەزىندە 2,6 مىڭعا جۋىق اۆاريالىق-قاۋىپتى ورىن انىقتالعان. وسىعان وراي جولداردى كۇتىپ ۇستاۋعا جاۋاپتى تۇلعالارعا قاتىس­تى 2,4 مىڭنان استام اكىمشىلىك حاتتاما تول­تىرىلعان.

الەمدە ءار 25 سەكۋند سايىن ءبىر ادام جول-كولىك اپاتىنان كوز جۇمادى ەكەن. وسى مالىمەت ۇلكەن مىنبەردەن اي­تىل­عاندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمىنىڭ باسشىسى تەدروس ادحانوم گەبرەيسۋس: «جول اپاتىنان وسىنشا ادامنىڭ قازا تابۋى – ءبىزدىڭ جىلدامدىق ءۇشىن تولەگەن قۇنىمىز. بۇل سۇمدىققا جايباراقات قاراي المايمىز. ءبىز بۇل ماسەلەنىڭ شەشۋ جولى بار ەكەنىن بىلەمىز» دەگەن ەدى. وكىنىشكە قا­راي, جىلدامدىقتى اسىرامىن دەپ وپىق جەپ, ازاپقا تۇسكەندەر ەلىمىزدە دە از ەمەس. اپاتتى ازايتۋدىڭ سان امال-ايلاسىن قولعا الىپ, ايىپپۇلدى ارتتىرىپ, جازاسىن قاتاڭداتقانمەن, تەمىر تۇل­پاردىڭ تىزگىنىن تارتقاندار كوبەيمەي تۇر. بۇل سوزىمىزگە جوعارىداعى اۋىر ستاتيستيكا دالەل.

اپاتتى ازايتۋدىڭ جولى رەتىندە ەلى­مىزدە جاقىندا تاعى ءبىر قوسىمشا ازىر­لەنىپ, ىسكە قوسىلعان بولاتىن. ءىىم ۇسىنعان «قورعاۋ» باعدارلاماسى جول ەرەجەسىن قاساقانا بۇزۋشىلاردى انىق­تاۋعا, جول ۇستىندەگى جازاتايىم جاع­دايلاردى ازايتىپ, ادامداردىڭ قازا تابۋىنا جول بەرمەۋ جانە جول قاۋىپ­سىز­دىگىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. بۇل باعدارلاما مەملەكەت باسشىسىنا دا تا­نىس­تىرىلدى. ول كەزدە «قورعاۋدىڭ» باستى ەرەكشەلىگى رەتىندە قوسىمشانىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرىنە جولداعى قۇقىق بۇزۋشىنى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى ايتىلعان ەدى. وسى باعدارلامانىڭ باستى باعىتىن ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىندىرىپ بەرۋىن سۇرا­عانىمىزدا ءىىم اكىمشىلىك كوميتەتى تو­را­عاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاندوس مۇراتاليەۆ: «باعدارلاما كو­شە كا­مە­رالارىنىڭ دەرەكتەرىن تالداي وتىرىپ, جاقىن ماڭداعى پوليتسيا قىز­مەت­كەرىنىڭ پلانشەتىنە قاۋىپتى جۇر­گى­زۋ­شىنىڭ جاقىنداعانى تۋرالى سيگنال بە­رەدى. بۇل جول ەرەجەسىن بۇزعان نەمەسە كو­لىك­تى جوعارى جىلدامدىقتا باسقارىپ كەلە جاتقان جۇرگىزۋشى بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, شىمكەنتتە 130 ملن تەڭگەگە ايىپ­پۇل سالىنعان 1 400 اۆتوكولىك انىق­تالعان. قازىر قالا جولدارىنداعى جاع­داي جاقسارۋدا. مەگاپوليستە جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سانى ءۇش ەسەگە, جارا­قات­تان­عاندار سانى 2,5 ەسەگە, ءولىم-ءجىتىم كور­سەتكىشى ۇشتەن بىرگە ازايدى», دەپ جا­ۋاپ بەردى.

مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قوسىمشا سونىمەن قاتار جول ۇستىندە ءجيى كەزدەسەتىن وزگە وزەكتى ماسەلەلەردى اشكەرەلەۋگە مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, «قورعاۋ» قىسقا ۋاقىت ىشىندە جالعان نومى­رلەردى انىقتاپ بەرە الادى. ەستە­رىڭىز­دە بولسا, بۇدان بۇرىن ءىىم وتىرىك نومىرمەن جۇرەتىندەردىڭ الىن الۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن بولاتىن.

قوسىمشانىڭ بىرەگەيلىگى – قۇرىلعى 10 مينۋت ىشىندە ەكى رەت جول ەرەجەسىن بۇزعان جۇگەنسىز جۇرگىزۋشىنى تەز انىقتاپ, ول تۋرالى تولىق مالىمەتتى سول ماڭداعى جول ساقشىلارىنا دەرەۋ جىبەرە الادى. سونداي-اق قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن ايىپپۇل تولەمەگەن, ساقتاندىرۋى جوق, تەحنيكالىق بايقاۋدان وتپەگەن نەمەسە ىزدەۋدە جۇرگەن كولىكتى دەرەۋ انىقتاۋعا بولادى.

قازىر مۇنداي جوبا ەلىمىزدىڭ بەس قالا­سىن­دا جۇزەگە اسىرىلۋدا. العاش بولىپ باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگىن شىمكەنتتىك جول ساقشىلارى سىناق­تان وتكىزۋ­گە مۇم­كىندىك الدى. ماسە­لەن, ءبىر تاۋلىك ىشىن­دە وسى باع­دار­لامانىڭ كومەگىمەن شىم­كەنت قالا­سى­نىڭ پاترۋلدىك پوليتسيا پول­كىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋ­شىلىق جاساعان 70-تەن استام كولىك يەسىن انىق­تاعان بولسا, ولاردىڭ 18-ءى جالعان نومىر­لەر­مەن جۇرگەن.

سونداي-اق ەلىمىزدە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 5-تەن كوپ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق جاساعان جۇرگىزۋشىلەردى ايىپ­پۇلدى 50 پايىز جەڭىلدىكپەن تولەۋ قۇقىعىنان ايىرۋ ماسەلەسى قاراس­تى­رى­لۋدا. سەبەبى بيىلعى 11 شىلدەدە مەملەكەت باسشىسى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق تۋرالى» كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى زاڭعا قول قويدى. زاڭ بيىل 9 قىر­كۇيەكتە كۇشىنە ەنەدى. تۇزەتۋلەردە كولىك قۇرالىن مەملەكەتتىك ءنومىرسىز قايتا باسقارعاندارعا اكىمشىلىك جاۋاپ­كەر­شىلىكتىڭ جاڭا قۇرامى ەنگىزىلدى. وندا 20 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل تۇرىندە ءوندىرىپ الۋ نەمەسە كولىك قۇرالدارىن باسقارۋ قۇقىعىنان 1 جىل مەرزىمگە ايى­رۋ كوزدەلگەن. بۇرىن مۇنداي نورما بولماعان ەدى. سونىمەن قاتار كورىنەۋ جالعان نەمەسە جالعان مەملەكەتتىك نومىر­لەرى بار كولىك قۇرالىن باسقارۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. ايىپ­پۇل تۇرىندەگى جازا الىنىپ تاستالدى. ەندى اتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن تەك 1 جىل مەرزىمگە كولىك قۇرالدارىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋ جانە 5 تاۋ­لىككە دەيىن اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ قول­­دانىلادى. بۇعان دەيىن 20 اەك مول­شەرىندە ايىپپۇل نەمەسە 1 جىل مەر­زىمگە باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋ قاراس­تى­رىل­عان بولاتىن.

سونىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قالا سىرتىنداعى تاس جولداردا ورتاشا جىلدامدىقتى ارت­تىرعانى ءۇشىن كولىك قۇرالدارىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مۇم­كىندىگىن كوزدەيتىن تۇزەتۋلەردى پى­سىق­تاۋدا.

زاڭداعى بۇل تۇزەتۋلەر جۇگەنسىز جۇر­گىزۋشىلەرگە توقتاۋ بولا الا ما؟ كولىك­تىڭ تىزگىنىن تارتقىزۋ نەگە قيامەت بولىپ تۇر؟ مينيسترلىك ماقتاعان «قورعاۋ» جول ۇستىندەگى قاۋىپسىزدىكتى ساق­تاۋدا قان­­شالىقتى ءتيىمدى؟ ادام ءولىمى بولماس ءۇشىن جاۋاپتىلار الەمدىك وزىق تاجىري­بەنى دە, ۇزدىك ءتاسىلدى دە ايتىپ, دالەلدەپ باعۋدا. الايدا...

ەستەرىڭىزدە مە؟ وتكەن ايدا عانا ورال قالاسىندا جول اپاتى بولىپ, ءبىر ساتتە 8 ادام كوز جۇمدى. ءبىر عانا كولىك جۇر­گىزۋشىسىنىڭ كەسىرىنەن تۇتاس ءبىر وتباسى – اتا-اناسى مەن ولاردىڭ 10 جانە 11 جاستاعى قوس قىزى جانساقتاۋ بولىمىندە تىلگە كەلمەستەن قايتىس بولدى. سونداعىسى Nissan Maxima كولىگىنىڭ 30 جاستاعى جەلىككەن جۇرگىزۋشىسى ۇلكەن جىلدامدىقپەن كەلە جاتىپ, جولدىڭ قاراما-قارسى بەتىنە شىعىپ كەتكەن. اسىق­قان, تەزىرەك ءوتىپ كەتكىسى كەلگەن. اسى­عىستىق پەن جاۋاپسىزدىقتىڭ ارتى – اۋىر قايعىمەن اياقتالدى. بىراق مۇنداي قايعىلى وقيعالار كىمگە, قانشالىقتى ساباق بولۋدا؟..

ءتۇيىن. ايىبىن ارتتىرعانىمەن ايىلىن تارتقان جۇرگىزۋشىلەردىڭ تىم ازدىعى كىم-كىمدى دە ويلاندىرماي قوي­مايدى. تەمىر تۇلپار تىزگىندەگەندەر ءومى­رىڭ­دى ءوزىڭ ويلاماساڭ, استىڭداعى كولىگىڭ وعان كوڭىل بولمەيتىنىن قاشان تۇسىنەر ەكەن. ويتكەنى ول جاي عانا – تەمىر! ال ادامنىڭ ءومىرى بىرەۋ عانا.