كوپىردىڭ جايىن قوزعاساق...

جۇكتەمەسى شەكتى دەڭگەيدەن اسىپ كەتكەن

ۇلىلار ولكەسىنىڭ باس شاھارى سانالاتىن سەمەيدە قازىر 4 كوپىر حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ تۇر. ونىڭ بىرىمەن پويىزدار تەمىرجول ارقىلى جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالداپ ەكونوميكاعا قان جۇگىرتسە, تاعى ەكەۋىمەن اۆتوكولىكتەر قاتىناپ, قالانىڭ ەرتىس وزەنىندەگى قوس جاعالاۋىن جالعاپ وتىر. مىنە وسى ەكى كوپىردىڭ ساپالى جوندەۋ كورمەگەنىنە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.

اسىرەسە, كەزىندەگى سەمەي وبلىسى­نىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق ينفراقۇ­رى­­لىمىنىڭ ءبىرى سانالعان اۆتو-جەگىن كوپىرىنىڭ قازىرگى جاعدايى كۇردەلى. ما­مانداردىڭ ايتۋىنشا, وسىدان 58 جىل بۇرىن, ياعني 1964 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن بۇل نىساننىڭ ەكسپلۋتاتسيالىق مەرزىمى الدەقاشان اياقتالعان. جىل سايىنعى جوسپارلى جوندەۋدەن ماردىمدى ناتيجە شىقپايتىنى دا سودان بولسا كەرەك. قازىر مۇندا كولىك ءنوپىرى 60-جىلدارى قۇرىلىس جوباسىندا قاراستىرىلعان كولەمنەن 60%-عا جوعارى. دەمەك كوپىردىڭ جۇكتەمەسى شامادان ارتىق.

اتالعان ستراتەگيالىق نىسان سوناۋ 2000 جىلداردىڭ باسىندا اپاتتى دەپ تانىلعان ەدى. سول ۋاقىتتا جەر­گىلىك­تى بيلىك تاۋلىك بويى جۇيىتكىپ جۇرە­تىن كولىكتەردىڭ سالماعىنا بۇل ينفرا­قۇرى­لىمنىڭ شىداس بەرمەيتىنىنە الاڭ­داپ, ونىڭ تەمىربەتوندى قۇرىلىمىن بولشەكتەۋدى كوزدەگەن بولاتىن. ايتسە دە جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ قۇنى شامامەن 200 ملن تەڭگەگە باعالانىپ, بۇل سول كەزەڭدەگى اقشا باعامىنا سايكەس قىمبات بولىپ شىقتى. وسىلايشا, وزەكتى ماسەلە جابۋلى قازان كۇيىندە قالعان ەدى. تەك جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەن سوڭ, ونىڭ وزىندە كوپىردىڭ ءار جەرى سىر بەرە باستاعاندىقتان جەرگىلىكتى شەندىلەرگە قوردالانعان پروبلەمانى قايتا قولعا الۋعا تۋرا كەلدى.

ايتالىق, بىلتىر تامىزدا ونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىندە پليتالار مەن سۇيەنىشتەرى قيراپ, مۇندا كولىك قوزعالىسىنا شەكتەۋ قويىلعان بولاتىن. ابىروي بولعاندا, ادامداردىڭ ومىرىنە ايتارلىقتاي قاۋىپ تۋىنداعان جوق.

«دۇرىس كۇتىپ بولماعاندىقتان بۇل كوپىر ابدەن ەسكىرىپ, توزىعى شىقتى. اكىمدىكتەگىلەر جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتىڭ دايىندالىپ جاتقانىن ەندى ايتىپ وتىر. بۇنى الدەقايدا ەرتەرەكتە قولعا الۋ كەرەك ەدى. بيۋدجەت قاراجاتىن ءوزىن اقتامايتىن قاجەتسىز جوبالارعا جۇمساعانشا, ودان دا وسىنداي اپاتتى نىسانداردى رەتكە كەلتىرۋگە باعىتتاعان ءتيىمدى», دەپ پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن قالا تۇرعىندارى.

ەسكى كوپىردىڭ قاسىنان جاڭاسى سالىنادى

دەسەك تە بۇل تۇيتكىلدى ماسەلە­نىڭ شە­شىمى دە تابىلعانداي. تاياۋدا اباي وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان ۇرانحاەۆقا جاڭا كوپىر­دىڭ جوباسى تانىستىرىلدى. ونى ەسكى كو­پىردىڭ قاسىنان سالۋ جوس­پارلانىپ وتىر. جوبانىڭ قۇنى شاما­مەن 30 ملرد تەڭگەدەن اسادى. وتكەلدىڭ ۇزىندىعى 1 شا­قى­رىمعا جۋىقتايدى. جاڭا كو­پىر­دىڭ بەل­ور­تاسى, ونىڭ ورنا­لاسۋى جوس­پار­دا جانە پروفيلدە كىرەبەرىس ۋچاس­كەلەرمەن بىرگە جوبالانعان. ول اۆتو-جەگىن كوپىرىنەن 28,4 مەتر قاشىقتىقتا ەرتىس وزەنىنىڭ اعى­سى­نا قاراي تومەن ورنالاسادى.

ءتورت جولاقتى وتكەلدىڭ جالپى ۇزىندىعى – 1 350 مەتر. ونىڭ ىشىندە اۆتوموبيل جولدا­رى­نىڭ كىرەبەرىسى – 540 مەتر جانە كوپىردىڭ ۇزىندىعى – 810 مەتر. سونداي-اق ەنى 1 مەترلىك قاۋىپسىزدىك جولاقتارى مەن 2,25 مەتردەن تۇراتىن ەكى جۇرگىنشىلەر جولاعى قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل رەتتە اتالعان جۇرگىنشىلەر جو­لا­عى قىزمەتتىك ماقساتقا ارنالا­تى­نىن ايتا كەتكەن ورىندى. ال جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ قوز­عا­لى­سىنا ىرگەلەس ورنالاسقان ەسكى كوپىردى بەرۋ كوزدەلگەن.

ءتيىستى جوندەۋ جۇمىستارى بيىل باستالماق. مەردىگەرلەر نى­ساندى 2025 جىلعا قاراي وت­كىزۋ­دى مەجەلەپ وتىر. بىراق ما­مان­دار قۇرىلىس جۇمىستارىن باستاۋ ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتى. اتاپ ايت­قاندا, اۆتوجول كوپىرىمەن شەك­­تەسەتىن اۋماقتا تۇرعىن ءۇي سالۋ كوزدەلىپتى. الايدا جاۋاپتى ۆەدوم­ستۆوداعىلار بۇل كوپىردىڭ قۇ­رىلىسىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى دەپ سانايدى.

سەمەيدىڭ سيمۆولىنداعى سەلقوستىق سالدارى

سەمەيدىڭ ماقتانىشىنا اي­نال­عان اسپالى كوپىردىڭ قانداي كۇيگە جەتكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. راس, قالاعا كەلەتىن كەز كەل­­گ­ەن تۋريست ونىڭ ماڭىندا ەس­­تە­­­­لىك فوتوعا تۇسۋگە قۇمار. كوپ­­­­شىلىگى ونى ىستانبۇلداعى بوسفور كوپىرىنە ۇقساتىپ جاتادى. انادولىداعى ەگىزىنەن باستى ايىرماشىلىعى – ارحيتەك­تۋ­رالىق كوركەمدىگى بىردەي بولعا­نى­مەن ونىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ وتكەن ءاربىر جولاۋشى ونداعى جولدىڭ ساپاسىن بۇكىل ءون بويىمەن سەزە الادى. بۇلاي دەيتىنىمىز, 2001 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن نىسان ۇزاق جىل قاراۋسىز قالىپ, ونىڭ جولدارى شۇرىق-تەسىككە اينالدى. جەرگىلىكتى جاۋاپتى باسقارما «جوندەمەدى» دەپ ايتا المايمىز, جوندەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزىپ-اق كوردى. بىراق تا بۇل كوپىردىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار ءارى قۇرىلىس كەزىندە جول جابىنى وزگەشە تەحنولوگيامەن توسەلىپتى. مۇنىڭ بارلىعى ەسكەرىلمەگەن سوڭ اسپالى وتكەلدىڭ جولى ءار جەرىنەن جامالعان قۇراق كورپەگە اينالعانداي.

وسىدان 1-2 اي بۇرىن سەمەيگە كەزىندە اتالعان جوبانى ىسكە اسىرعان جاپونيالىق كوم­پا­نيا­نىڭ وكىلدەرى كەلىپ, ءتول تۋىن­دى­لارىنىڭ قازىرگى جاع­دا­يىنا قا­نىققان ەدى. مۇنداي كورى­نىسكە تاپ بولامىز دەپ ويلا­ما­عان كۇنشىعىس ەلىنىڭ ماماندارى شاھاردىڭ باستى سيم­ۆولىن قالپىنا كەلتىرۋگە كو­مەكتەسۋگە دايىن ەكەندەرىن جەتكىزدى.

اسپالى كوپىردىڭ پيلون­دا­­رىنىڭ بيىكتىگى – 98,5 مەتر, ۇزىن­دىعى – 1 086 مەتر (750 م – اسپالى بولىگى) جانە ىرگەلەس جولداردىڭ ۇزىندىعى – 14,5 شاقىرىم. بەس ينفراقۇرىلىمدىق جول وتپەسى, ءۇش جەراستى وتكەلى جانە كوپىردىڭ استىندا دەمالىس ايماعى بار.

مۇندا كولىك قوزعالىسىنىڭ 6 جولاعى ەسكى كوپىردىڭ, ەل ىشىندەگى جول­دار­دىڭ, حالىقارالىق جول­دار­دىڭ, ونىڭ ىشىندە ومبى – ءنوۆوسىبىر باعىتىنداعى كۇرە جول­دىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. دەسە دە قۇرى­لىس اياقتالعاننان كەيىن كوپىرگە قىزمەت كورسەتىلمەي بۇل جول جا­بىنىنىڭ ايتارلىقتاي ناشارلاۋىنا اكەلدى. تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە ونىڭ كۇ­تىمىنە ارنالعان قاراجاتتىڭ جەت­­­كىلىك­سىزدىگى, بىلىكتى مامان­دار­دىڭ تاپشىلىعى جول توسەمى­نىڭ بۇ­زىلۋىنا, مەتالل قۇ­رى­لىم­­دارىنىڭ كورروزياسىنا, ليف­تى­لەر­دىڭ, ەلەكتر جابدىقتارى مەن ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ بۇزىلۋى­نا اكەلىپ سوقتى.

«ITOCHU Corporation جانە IHI Infrastructure System Co, Ltd كوم­پانياسىنىڭ ماماندارى ورتا­لىق تاس جولدىڭ سىرتقى جابىنىن كەسۋ جۇمىستارىن باس­­تاۋعا نيەتتى. كوپىر جابى­نى­­نىڭ جانە بايلانىستىرۋشى تۇ­يىندەردىڭ جالپى جاعدايىن انىقتاۋ ءۇشىن التى جەردەن بولىكتەر زەرتتەۋگە الىنادى. جۇ­­مىستىڭ بۇل ءتۇرى 2 ايدىڭ ىشىندە اياقتالۋعا ءتيىس. الىنعان ۇلگىلەر زەرتحانالىق سىناماعا جىبەرىلەدى. سونداي-اق توزۋ مەن كورروزيانى مەحانيكالىق جانە حيميالىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن كابەل ۇلگىلەرى الىنادى. ولاردىڭ دا ناتيجەلەرى شاما­مەن ەكى ايدا بەلگىلى بولادى», دەلىنگەن قالالىق اكىمدىك تارات­قان اقپاراتتا.

تۇتاستاي العاندا, اسفالت جا­بىنى مەن كابەلدىڭ جاع­دا­يىن تەكسەرۋ جۇمىستارى جىل سوڭىنا دەيىن جالعاسادى. وسىدان كەيىن عانا جۇمىس كولە­­مى جانە ولاردىڭ كۇر­دەلى­لىگى انىقتالادى. تەك­سەرۋدىڭ ناتي­جەسىنە سايكەس قورى­تىن­دى بەرىلىپ, سونىڭ نە­گىزىندە جوبالىق-سمەتالىق قۇ­جاتتى ازىر­­­لەۋ جوسپارلانىپ وتىر.

الدىن الا بولجام بويىنشا جوبالاۋ جۇمىستارى جىل سوڭىنا دەيىن باستالۋعا ءتيىس. وعان كەم دەگەندە التى اي قاجەت. ال قار­جى­لاندىرۋ ماسەلەسى كەلەسى جىل­دىڭ اياعىندا نەمەسە 2024 جىلى شەشىلمەك. بۇدان كەيىن جو­با­نىڭ قاي بولىگىن جاپون تاراپى, ال قايسىسىن قازاقستاندىق تاراپ قارجىلاندىراتىنى تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.

جىلجىمالى كوپىردىڭ ارتىقشىلىعى

بۇل ورايدا وبلىس ورتالى­عىن­دا 2000 جىلدارعا دەيىن تاعى دا ءبىر كوپىر جۇمىس ىستە­گە­نىن ايتا كەتەيىك. 90-شى جىل­داردىڭ باسىندا قالادا پونتون كوپىرى, ياعني جىلجىمالى قۇ­رى­لىمداردان تۇراتىن وتكەل اشىلىپ, ونىڭ كومەگىمەن كو­لىك قۇرالدارى كوكتەمنەن باستاپ قار تۇسكەنگە دەيىن قوس جاعا­لاۋ­عا قاتىناپ جۇرەتىن. ونىڭ ار­تىق­شىلىعى سول, «جاڭا سە­­مەي­دىڭ» حالقى ورتالىققا لەزدە جەتىپ, ۋاقىت ۇتتىرمايتىن. ياعني پونتون كوپىرىمەن بەي­بىت­­شىلىك ارالى (بۇرىنعى تۇيە­مويناق ارالى) ارقىلى كيروۆ كوپىرىنەن ءوتىپ, قالانىڭ ورتا­لىق اۋدانىنا جەتۋدىڭ قىسقا جولى قاراستىرىلعان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, جاڭا عاسىر­دىڭ باسىندا كوپىردىڭ قىزمەتى توقتاپ, وتكەلدىڭ بارلىق 8 سەك­تسيا­سى بولشەكتەلگەن كۇيدە زا­تون اۋدانىنداعى كەمە­جاي­دىڭ قويماسىنا جىبە­رىل­دى. 90-شى جىلدارداعى ەكونو­ميكالىق قىس­پاقتىڭ كەسى­رى­نەن اتالعان كو­پىر­دىڭ مەتالل قۇرى­لىم­دا­رىنىڭ ءبىر بولىگى تونالىپ, سول سەكىلدى بار­لىق سەك­تسياسىنىڭ كورپۋستارى بۇ­لىنۋ­مەن بىرگە ەلەكتر جاب­دىقتارى تولىعىمەن ۇرلانىپ تىندى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ پار­­­­مە­­نىمەن بيىل سەمەي ءوڭىرى اباي وبلىسى بولىپ, قايتا جا­ڭارۋعا مۇمكىندىك الدى. ەندى سە­مەيلىكتەر ەلىمىزدىڭ رۋحاني ورتالىعىنداعى تۇيتكىلدى ماسە­لەلەر لايىقتى شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتە.

اباي وبلىسى