ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىڭ ۇدايى نازارىنداعى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا وسىعان قاتىستى بىرقاتار تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
ديزەل وتىنىنا سارالانعان باعالار بەلگىلەنبەك
قازىرگى تاڭدا ەلەكتر ەنەرگياسى قۋاتتارىن ىسكە قوسۋ, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ, ديزەل وتىنى تاپشىلىعىن بولدىرماۋ – قوعامدا ءجيى تالقىلاناتىن تاقىرىپقا اينالدى. بۇل سالالارداعى قوردالانعان جايتتاردى شەشۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر, اڭگىمەمىز وسى جونىندە.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا كۇنىنە 4,5 مىڭعا جۋىق جۇك كولىگى كىرەدى, ونىڭ 70%-ى – شەتەلدىك كولىك. وسىنداي جاعدايعا بايلانىستى رەسپۋبليكاداعى جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانسالارىنداعى تومەن باعالار ورتاشا ايلىق تۇتىنۋدىڭ شامامەن 120 مىڭ تونناعا وسۋىنە الىپ كەلەدى.
«قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا وراي قازىرگى ۋاقىتتا مينيسترلىك ديزەل وتىنىنا سارالانعان باعالاردى كوزدەيتىن بۇيرىق جوباسىن ازىرلەدى. باعالار رەزيدەنتتىككە, تۇتىنۋ كولەمىنە جانە كولىك تۇرىنە بايلانىستى سارالانادى. وسى باعىتتاعى جۇمىس مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە تاراپتارمەن جالعاساتىن بولادى. ەكىنشىدەن, جول بيتۋمىنىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ تاپسىرىلدى. جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەلەرى بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنان گۋدرون يمپورتىنا كۆوتا 280-نەن 430 مىڭ تونناعا دەيىن, سونداي-اق اقتاۋداعى بيتۋم زاۋىتىندا بيتۋم وندىرىسىنە ۇلعايتىلدى, بۇل وتاندىق بيتۋم وندىرۋشىلەرگە ءوندىرىستى 300 مىڭ تونناعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, جىل سايىنعى جيىنتىق قۋات كولەمى جىلىنا 1,2-1,3 ملن توننانى قۇرايتىن بولادى, بۇل جول قۇرىلىسى ءۇشىن ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن جابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, تاپشىلىق جول-قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ بيتۋمدى بىركەلكى ىرىكتەمەۋىنە بايلانىستى تۋىندايتىنىن اتاپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, قىسقى-كوكتەمگى كەزەڭدە بيتۋم وندىرۋگە وتىنىمدەر ءىس جۇزىندە كەلىپ تۇسپەيدى. وسىعان بايلانىستى ۆەدومستۆو يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, قىسقى جانە كوكتەمگى كەزەڭدە بيتۋم ساتىپ الۋ ءۇشىن بىرىڭعاي ءونىم بەرۋشىنى ايقىنداۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدا.
سۇيىتىلعان گاز ساۋداسىن قاداعالاۋ مۇمكىندىگى
مەملەكەت باسشىسى گاز ءوندىرۋ جونىندەگى جاڭا جوبالار ءۇشىن فيسكالدىق پرەفەرەنتسيالاردى پىسىقتاۋدى تاپسىرعان ەدى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بۇل تاپسىرمانىڭ ورىندالۋ بارىسىن دا باياندادى. بۇگىنگى تاڭدا جەر قويناۋىن پايدالانۋعا, ونىڭ ىشىندە گاز جوبالارىنا ارنالعان جاقسارتىلعان مودەلدىك كەلىسىمشارت تەتىگىن ەنگىزۋ بويىنشا زاڭنامالىق وزگەرىستەر توپتاماسى ازىرلەنگەن. ماسەلەن, سالىقتان بوساتۋ تۇرىندە رەتتەۋشىلىك جانە فيسكالدىق پرەفەرەنتسيالار كوزدەلەدى. سونىمەن قاتار گاز جوبالارى ءۇشىن گازعا ىنتالاندىرۋ باعاسىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
«زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قابىلدانادى. بۇل شارالار شامامەن 93,6 ملرد تەكشە مەتر كولەمىندە گازدىڭ جيىنتىق قورى بار گاز كەن ورىندارىن يگەرۋدى جانە 2030 جىلعا قاراي جىلىنا 6,7 ملرد تەكشە مەتر كولەمىندە تاۋارلىق گازدى قوسىمشا ءوندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. باعالىق اۋىتقۋلارعا جول بەرمەي, سۇيىتىلعان مۇناي گازىنىڭ ساۋدا-ساتتىعىن ىسكە قوسۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ تاپسىرىلدى. ماسەلەن, سۇيىتىلعان مۇناي گازى بيرجاسىنا كوشۋ 2023 جىلعى 1 قاڭتارعا اۋىستىرىلدى. 2022 جىلعى 20 شىلدەدە بيرجالىق ساۋدا-ساتتىق كەزىندە باعانىڭ كۇرت كوتەرىلۋىنە جول بەرمەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بيرجالىق ساۋدانىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار بۇگىنگى تاڭدا سۇيىتىلعان مۇناي گازىن كولىككە ىلەسپە جۇكقۇجاتتاردى رەسىمدەۋگە مىندەتتى تاۋارلار تىزبەسىنە ەنگىزۋ, وتكىزۋ كولەمى مەن باعاسىن كورسەتە وتىرىپ, اۆتوگاز قۇيۋ ستانساسىنىڭ فيسكالدىق چەكتەردى شىعارۋى بويىنشا تالاپتاردى قاتاڭداتۋ سەكىلدى وزگەرىستەر پىسىقتالۋدا», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بەيىندى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باقىلاۋىنداعى تاپشى تاۋارلار ءۇشىن بىرىڭعاي تاۋار بيرجاسىن ايقىنداۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋدا. اتالعان شارالار اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە سۇيىتىلعان گاز ساۋداسى كەزىندەگى وپەراتسيالاردى قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قوسىمشا 240 مۆت ەلەكتر قۋاتى ەنگىزىلمەك
ب.اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى قۋاتتارىن ىسكە قوسۋ جانە ءبىرتۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسىنىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس ايماقتارىنداعى ەلەكتر جەلىلەرىن كۇشەيتۋ جونىندەگى جوبالاردى ۋاقتىلى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرماسى اياسىندا بۇگىنگى تاڭدا 340 مۆت ەلەكتر قۋاتى ىسكە قوسىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 240 مۆت ەلەكتر قۋاتىن ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا.
«سونىمەن قاتار ۇلتتىق ەلەكتر جەلىسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ونىڭ ىشىندە, باتىس ەنەرگيا ايماعىنىڭ ەلەكتر جەلىلەرىن كۇشەيتۋ بويىنشا قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى بار. جوبانىڭ اياقتالۋ مەرزىمى – 2023 جىل. وڭتۇستىك ەنەرگيا ايماعىنىڭ ەلەكتر جەلىلەرىن كۇشەيتۋ بويىنشا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنۋدە. تەحنيكالىق ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنگەننەن كەيىن جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ پارامەترلەرى مەن مەرزىمدەرى ايقىندالاتىن بولادى», دەدى مينيستر.
مەملەكەت باسشىسى قويعان بارلىق مىندەت ۆەدومستۆونىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا جانە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ىسكە اسىرىلادى.
اەس قۇرىلىسى بويىنشا جاڭا مالىمەتتەر
ب.اقشولاقوۆ قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ءۇشىن اقش تەحنولوگياسىن قاراستىرمايتىنىن ايتتى.
«اەس-قا قاتىستى قىسقاشا ايتا كەتەيىن. بۇعان دەيىن لايىقتى تەحنولوگيا تاڭداۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتقانىن ايتقان ەدىك. ازىرشە قانداي دا ءبىر تەحنولوگيانى تاڭداپ العان جوقپىز. وتكەن جىلى تۇركيا, فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەياعا بارىپ كوردىك, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە ساپارلادىق. جوسپاردا ۆەنگەر نىساندارى بار. بارلىق ستانسا ءارتۇرلى تەحنولوگيامەن سالىنعان. تۇركيادا رەسەيلىك «روساتوم» تەحنولوگياسى تۇر», دەدى مينيستر.
ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, اتالعان ەلدەردەگى تەحنولوگيالاردىڭ بارلىق وڭ جانە تەرىس جاقتارىن سارالاۋ قاجەت.
«بىرنەشە نۇسقا بار. نە مەملەكەت ءوزى سالادى نە بولماسا تەحنولوگيا ليتسەنزيالارىنا سالۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. قاۋىپسىزدىك, سەيسميكالىق زەرتتەۋ ءالى جۇرگىزىلىپ جاتىر. دەگەنمەن شامامەن قۇرىلىس الاڭىن ايقىنداپ قويدىق, ول – ۇلكەن ەلدى مەكەنى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 5 تەحنولوگيادان تۇراتىن قىسقا ءتىزىم بولعان. ءبىز اقش تەحنولوگياسىن قاراستىرمايمىز دەپ شەشتىك. سەبەبى رەفەرەنتتىك ەمەس بلوكتان سالىنادى», دەدى ب.اقشولاقوۆ.
بيىل ەنەرگەتيكا سالاسىندا 14 جوبا ىسكە اسىرىلادى
حالىقتىڭ تابىسىن ۇلعايتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە مۇناي-گاز-حيميا, گاز جانە ەنەرگەتيكا سالالارىندا, سونداي-اق جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىندا جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن شامامەن 34 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرا وتىرىپ, 73 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. وسى جىلى 14 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 9,5 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى, ونىڭ ىشىندە ءى جارتىجىلدىقتا 6 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلدى.
«وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىنىڭ ەڭ پەرسپەكتيۆالى سالالارىنىڭ ءبىرى – مۇناي-گاز-حيمياسى. ەلىمىزدىڭ باتىس بولىگىندە مۇناي-گاز-حيميانى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى كومىرسۋتەك شيكىزاتىنىڭ كەن ورىندارى شوعىرلانعان. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىندا بيىل قۋاتى جىلىنا 500 مىڭ توننا بولاتىن الەمدەگى ءىرى پوليپروپيلەن ءوندىرىسىنىڭ ءبىرىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى جىلدىڭ ءىى جارتىجىلدىعىندا ءونىمنىڭ ءبىرىنشى پارتياسى الىنباق. 2024 جىلعا دەيىن اتىراۋ وبلىسىندا قاشاعان كەن ورنىنان الىناتىن شيكىزات بازاسىندا قۋاتى 1 ملرد تەكشە مەتر شيكى گاز شىعاراتىن گاز وڭدەۋ زاۋىتىن جانە باتىس قازاقستان وبلىسىندا قۋاتى جىلىنا 130 مىڭ توننا بولاتىن مەتانول ءوندىرۋ زاۋىتىن سالۋدى اياقتالادى. بۇدان باسقا, قۋاتى جىلىنا 1,2 ملن توننا پوليەتيلەن جانە جىلىنا 186 مىڭ توننا بۋتاديەن ءوندىرۋ جوبالارى پىسىقتاۋدىڭ ءارتۇرلى ساتىسىندا. وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە تارتىلاتىن ينۆەستيتسيا سوماسى – شامامەن 14 ملرد دوللاردى قۇرايدى جانە 2025 جىلعا دەيىن 14 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلادى. 2022 جىلدىڭ ءى جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مۇناي-گاز سالاسىندا 3 240 جۇمىس ورنى قۇرىلدى, جىل سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 689 جۇمىس ورنىن قۇرۋ كوزدەلگەن», دەدى مينيستر.
گاز سالاسىندا 10 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسۋدا
گاز سالاسىندا گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن سالۋعا, جاڭعىرتۋعا, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى مەن ەلدى مەكەندەردى گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق تاۋارلىق گازدىڭ رەسۋرستىق بازاسىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان 10 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ون جوبانىڭ ەكەۋىن وسى جىلى اياقتاۋ جوسپارلانعان, التاۋى ىسكە اسىرۋ ساتىسىندا جانە ەكى جوبا بويىنشا جۇمىستار 2023 جىلى باستالادى. «وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 2,6 مىڭ جۇمىس ورنى, ونىڭ ىشىندە 2 447 ۋاقىتشا, 154 تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلادى. بيىل ءى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 855 جۇمىس ورنى قۇرىلدى, سونداي-اق جىل سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 1 141 جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانعان. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا 2025 جىلعا دەيىن 6 مىڭ ۋاقىتشا جانە 698 تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلاتىن 17 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلادى. بۇگىنگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن جاڭعىرتۋ بويىنشا 12 ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم ىسكە اسىرىلۋدا, سونداي-اق الماتى قالاسىنىڭ كابەلدىك جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ جانە باتىس قازاقستان مەن اتىراۋ وبلىستارى اراسىندا ءترانزيتتىڭ ەكىنشى تىزبەگىن سالۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ سوڭىندا الماتى قالاسىنداعى 2-ءشى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىندا قۋاتى 400 مۆت-قا دەيىنگى بۋ-گاز قوندىرعىسىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 905 جۇمىس ورنى قۇرىلدى, ەكىنشى جارتىجىلدىقتا 85 جۇمىس ورنى قۇرىلماق», دەدى مينيستر.
سونىمەن قاتار قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارىندا بۋ-گاز قوندىرعىسىن سالۋعا ارنالعان اۋكتسيون اياقتالعاندىعىن ايتتى.
جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ 40 جوباسى ىسكە قوسىلادى
ەلىمىزدە الەمدەگىدەي جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سەكتورىن دامىتۋعا ۇلكەن كوڭىل بولىنۋدە. سوعان سايكەس جاسالعان باعدارلاما شەڭبەرىندە ەنەرگەتيكالىق كەشەندى جاڭعىرتا وتىرىپ, 2025 جىلعا دەيىن 3,2 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋ جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى بويىنشا 40 جوبانى ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن. بيىل 900-دەن استام جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 11 جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزى جوباسى ىسكە قوسىلماق.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا 5 نىسان ءوز جۇمىسىن باستادى. ونىڭ ىشىندە 3 كۇن ەلەكتر ستانساسى جانە 330 جۇمىس ورنى قۇرىلعان 2 جەل ەلەكتر ستانساسى بار. جىل سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 577 جۇمىس ورنى اشىلادى.
سونداي-اق ۆەدومستۆو باسشىسى ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار جۇزەگە اسىراتىن جوبالارعا توقتالدى.
«بيىل قاراشىعاناقتى كەڭەيتۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ باستالدى. ءوندىرۋ سورەسىن قولداۋعا باعىتتالعان وسى جوبا شەڭبەرىندە 2025 جىلعا دەيىن شامامەن 2,6 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا. اعىمداعى جىلعا جوسپارلانعان 2 مىڭ جۇمىس ورنىنىڭ 1,5 مىڭى قۇرىلدى. قاشاعان كەن ورنىندا سۋ تازارتۋ قوندىرعىسى بويىنشا جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىمەن قاتار قاشاعاندا ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن 2ا فازاسى مەن 2ب فازاسىن كەڭەيتۋ جوبالارى قاراستىرىلۋدا. بۇل جوبالاردا 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن شامامەن 3 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. سونىمەن قاتار ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ (تشو, نكوك, كپو) اينالاسىندا ءتۇرلى جابدىقتاردى وندىرۋگە جانە جەتكىزۋگە ارنالعان 18 كەلىسىمشارت جاسالدى. بۇدان باسقا, ءۇش كومپانيا الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسى اياسىندا 2 مىڭعا جۋىق ۋاقىتشا, نىساندار پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن 600-دەن استام تۇراقتى جۇمىس ورنىن اشاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. «قازمۇنايگاز» كومپانياسى 2024 جىلعا دەيىن استراحان-ماڭعىشلاق ماگيسترالدىق سۋ قۇبىرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە كەڭەيتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەگىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاۋدا, ونىڭ شەڭبەرىندە 1 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلادى. 2023-2024 جىلدار ارالىعىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى توقىماق كەن ورنىندا تەڭىز سۋىن تۇششىلاندىرۋ زاۋىتىن سالۋ جوسپارلانۋدا, مۇندا قۇرىلىس كەزىندە 242 جۇمىس ورنى, سونداي-اق پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن 116 جۇمىس ورنى اشىلادى», دەدى مينيستر ءوز سوزىندە.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2022-2024 جىلدار كەزەڭىندە جاڭاوزەن قالاسىندا جاڭا گاز وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ كەزىندە 361 جۇمىس ورنى قۇرىلاتىن بولادى.