ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا ينتەرۆەنتسيا كەرەك

بىزگە ۇلتتىق تاۋار وتكىزۋ جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇكىمەت وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە ءوز ونىمدەرىن ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە جەتكىزۋگە كومەك بەرەتىن باستامالاردى جۇزەگە اسىرماق. مۇنداعى باستى ماقسات – سو­رە­لەردى قولجەتىمدى باعاداعى تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتۋ. سونداي-اق ۇستەمە­اقىلاردىڭ شەگىن رەتتەۋ مەن دەلدالدار سانىن ازايتۋ جونىندەگى شارالار دا قولعا الىنباق.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ با­عاسىن قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق تا­ۋار وتكىزۋ جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت. جو­بانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا توقتاتىلدى. «بۇل قار­جىلاندىرۋ شارتتارىنداعى وزگەرىس­­تەرگە جانە ءمجا (مەملەكەت-جەكە­مەن­شىك ارىپتەستىگى) شارتى شەڭبەرىندە مەم­لەكەتتەگى مىندەتتەمەلەر دەڭگەيىن قايتا قاراۋعا بايلانىستى. ال بۇگىندە ونىڭ بالامالى نۇسقالارى قاراستىرىلىپ جاتىر, ونىڭ ىشىندە جاڭا ينۆەستورلاردى تارتۋ دا جوسپاردا بار», دەيدى ب.سۇلتانوۆ.

قىسقاسى, ب.سۇلتانوۆ باسقاراتىن مينيسترلىك الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا جول بەر­مەۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ قولدانىستاعى ارسە­نالىنا جاڭا تەتىكتەردى قوسۋعا ۋادە بەرىپ وتىر.

ازىق-ت ۇلىك باعاسى شەكتەن شىقسا نەمەسە ونىڭ تاپشىلىعى سەزىلە باستاسا, وعان جاۋاپتىلار ءبىرىنشى كەزەكتە تۇراقتاندىرۋ قورىنا يەك ارتادى. بۇل قور – الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعانىڭ ءوسۋىن تەجەۋ ءۇشىن قۇرىلعان مەملەكەتتىك تەتىكتەردىڭ ءبىرى.

ەكونوميست مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇراقتاندىرۋ قورىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا ينفلياتسيا دەس بەرمەي كەتكەن كەزدە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىن نارىقتىق باعادان تومەن دەڭگەيدە ۇستاپ تۋرا ماقساتىندا تۋىنداعان. باسقاشا ايتقاندا, ينفلياتسيا دەڭگەيىن ارزان باعامەن ساتىپ الىپ, قايتا ساتۋ ينتەرۆەنتسياسى.

ازىق-ت ۇلىك باعاسىن ينتەرۆەن­تسيا­لاۋدىڭ قۇقىقتىق بازاسى 2005 جىلى قالىپتاستى. بىراق ءىس جۇزىندە 2015 جىلدان باستاپ قانا جۇمىس ىستەي باستاعان. ساراپشىلار ازىق-ت ۇلىك باعاسىن مەملەكەت تاراپىنان رەتتەۋ نارىق زاڭىنا قايشى ەكەنىن, ارزان باعامەن ساتىپ العان ءونىم تۇرلەرىن ساقتايتىن قويمالاردىڭ ەلدە از ەكەنىن ايتادى. سونىڭ سالدارىنان كۇزدە ارزان باعامەن الىنعان ءونىم تۇرلەرى الداعى كوكتەمگە دەيىن ساپاسىن جوعالتىپ, تومەن باعامەن دە ساتۋعا جاراماي قالىپ جاتادى. بىراق ۇكىمەت سوعان قاراماستان فورۆاردتىق ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرۋدى كوبەيتۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىر.

ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ پايىمىنشا, فورۆاردتىق ساتىپ الۋ تاجىريبەسى فەرمەرلەر اراسىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ, بىرقاتار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ مەحانيزمدەرى دۇرىس جۇزەگە اسپايتىنىن, ونىڭ ىشكى نارىققا اسەرى تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن, ءتىپتى ول كەيبىر شەنەۋنىكتەر ءۇشىن تابىس كوزىنە اينالعانىن ايتتى.

ساراپشىلار دا ارزان نەسيەلەر ارقىلى ازىق-ت ۇلىكتىڭ مول قورىن ساتىپ الىپ, ونى ارزان باعامەن ساۋداعا شىعارۋ قاتەلىك ەكەنىن جەتكىزدى. «ساۋدا نۇكتەلەرىنە 100 ملرد تەڭگە ارزان نەسيە بەرۋ ءوزىن-ءوزى اقتاعان جوق. مۇنى مەملەكەت باسشىسى دا اشىپ ايتتى. پرەزيدەنت ايتىپ وتكەندەي, ارزان نەسيە ءبىرىنشى كەزەكتە ساۋدا نۇكتەلەرىنە ەمەس, سول ءونىمدى ءوندىرىپ وتىرعان فەرمەرلەرگە كەرەك», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.

ساراپشىلار ەكونوميكا زاڭدىلىعى نارىقتاعى ۇيلەسىمدىلىكتىڭ ساقتالۋىن قۇپ كورەتىنىن ايتۋدان شارشاعان ەمەس. الەمدىك نارىق 2020 جىلعى ىشكى نارىق­تاعى باسى ارتىق قارجىنى ءالى كۇنگە دەيىن بويىنا سىڭىرە الماي جاتىر. سول ەلدەردىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز. م.تەمىرحانوۆ ايتىپ وتكەندەي, ەكونوميكاعا مۇنداي ەكسپەريمەنتتەردىڭ قاجەتى جوق. ء«بىز مەملەكەتتىڭ ەكونوميكانى شەكتەن تىس وبەكتەي بەرۋى ينفلياتسيانى قالىپتى شەڭبەردەن شىعارىپ جىبەرەتىنىن سول كەزدە ايتقانبىز. قازىرگى جاعداي – سونىڭ ناتيجەسى», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.

باعانى قالاي توقتاتامىز؟

تاۋەلسىز ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆ ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا بايلانىستى قا­بىل­دانعان شەشىمدەردىڭ ءبارى «اسپيريندىك اسەرگە» عانا يە ەكەنىن ايتادى. ول شارالار باعانىڭ ەكپىنىن باسقانىمەن, قۇلان-تازا «ساۋىقتىرا المايدى». «شەكتەن شىققان ينفلياتسيانى نارىق زاڭى, ەكونوميكاداعى ۇيلەسىمدىلىك قانا رەتتەي الادى. باسقاشا ايتقاندا, نارىقتاعى ارتىق اقشانى «سىرتقا شىعارمايىنشا», ينفلياتسيا وسە بەرەدى. ەكونوميكادا اقشا ماسساسى مەن شىعارىلىپ وتىرعان تا­ۋار كولەمىنىڭ اراسىندا تەڭدىك ساقتالۋى كەرەك. ۇكىمەت تاراپىنان قابىلدانىپ جاتقان يمپەراتيۆتى تىيىمداردىڭ سوڭى تاۋار تاپشىلىعى مەن كولەڭكەلى ەكونوميكاعا جول اشۋى ابدەن مۇمكىن. باعانى ۇستاپ تۇرۋعا بولادى. بىراق ونىڭ دا ۋاقىتى شەكتەۋلى ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. سول سەبەپتى ينفلياتسياعا اسەر ەتىپ وتىرعان فاكتورلار ۇلتتىق بانك, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى تاراپىنان ناقتىلانۋى كەرەك», دەيدى ساراپشى.

قازىر ىشكى نارىقتاعى ينفلياتسيالىق قىسىمعا اسەر ەتىپ وتىرعان سىرتقى فاكتورلار عانا ەمەس, ىشكى فاكتورلار تۋرالى دا اشىق ايتىلۋى كەرەك. وتكەن 2021 جىلى ەلدە ينفلياتسيا ءورشىپ تۇرعان كەزدە الەمدىك ازىق-ت ۇلىك يندەكسىندەگى وزگەرىستەرگە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگى ايتىلدى, ەندى رۋبل باعامىنا سىلتەمە جاسا­لىپ جاتىر. ساراپشىنىڭ بايانداۋىن­شا, مۇنىڭ ءبارى – ايتىلا-ايتىلا اقجەمدەنىپ كەتكەن تاقىرىپتار. 2016 جىلى جوعارىدا ايتىلعان يندەكستەر الەمدە جاقسى جاعىنا وزگەردى, بىراق بىزگە اسەر ەتپەدى. وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا مۇناي قىمباتتاپ, دوللار 500 تەڭگەدەن 430 تەڭگەگە دەيىن ارزاندادى. بۇل دا ءبىزدىڭ باعاعا اسەر ەتە العان جوق.

دۇنيەجۇزىلىك بانك بيىلعى ساۋىردە ازىق-ت ۇلىك باعاسى 23-30 پايىزعا قىم­بات­تايتىنىن, شيكىزات باعاسىندا اسا كوپ وزگەرىس بولمايتىنىن ايتقان. سالىس­تىرۋ ءۇشىن ايتساق, 2021 جىلى مينە­رالدى رەسۋرستار باعاسى ەكى ەسەگە, ازىق-تۇ­لىك 31 پايىزعا قىمباتتاعان بولاتىن. تىڭايتقىشتاردىڭ 30 پايىزى – رە­سەي مەن ۋكراينانىڭ ۇلەسى. ەكى ەل اراسىن­داعى ساياسي تەكەتىرەستەن مينەرالدى تىڭايت­قىشتار باعاسى 100 پايىزعا قىمباتتاعان. ءبىزدىڭ بۇل سەگمەنتتەگى ۇلەسىمىز 15 پايىزدان ەندى استى. وزگەسى – يمپورت.

2021 جىلى پەستيتسيدتەردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى ەسەبىنەن 27,9 ملن گا الاڭ حيميالىق جولمەن وڭدەلدى, 16,6 ملن ليتر پەستيتسيدتەر سۋبسيديالاندى. جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەردەن 32,3 ملرد تەڭگە (جەرگىلىكتى بيۋدجەت – 30,3 ملرد تەڭگە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت – 2 ملرد تەڭگە) ءبولىندى.

2022 جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەرەگى بويىنشا 695 مىڭ توننا دەڭگەيىندە مينەرالدى تىڭايت­قىشتاردى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر, بۇل 2021 جىلدىڭ قورىتىندى كور­سەتكىشىنەن 68,5 مىڭ تونناعا كوپ. 2022 جىلعا وبلىستاردىڭ جەرگىلىكتى بيۋد­­جەتتەرىندە تىڭايتقىشتاردى سۋبسي­ديالاۋعا 26,8 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. مۇ­نىڭ ءبارى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتەدى.

ا.چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ينفلياتسيانى رەسەيدەن جانە الەم ەلدەرىنەن «يمپورتتاپ» جاتىرمىز. قازىر رۋبل مەن تەڭگە دالىزىندە 1 رۋبل 9 تەڭگەدەن اسىپ كەتتى. بۇل فاكتور ەكى ەل اراسىنداعى كاپيتال اينالىمىنا اسەر ەتىپ,  يمپورت-ەكسپورت قىزمەتىمەن اينالىساتىن ترەيدەرلەردىڭ جۇمىسىن قيىنداتادى.

اينالىپ كەلگەندە, باعانى اكىمشىلىك جولمەن تۇراقتاندىرۋدىڭ اسى ءتيىمدى ەمەس ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى اشىق ايتىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى, وبلىستىق, اۋداندىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر بۇل ماسەلەنى كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىن سالۋ ارقىلى شەشىلەتىنىنە سەنىمدى. ال ساراپشىلار بولسا, وڭىرلەردە قىزمەت كورسەتىپ وتىرعان بىرنەشە جەكە كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى ءوز جۇمىسى بارىسىندا بىرقاتار قيىنشىلىقتارمەن بەتپە-بەت قالىپ وتىرعانىن ايتىپ وتىر.

ۇكىمەت ءونىمدى فەرمەردەن ساتىپ العان باعادان تومەن ساتا المايتىنى, ال فەرمەردىڭ ۇكىمەتتىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, ءونىمدى وزىندىك قۇنىنان تومەن باعاعا ساتپايتىنى بەلگىلى. بۇل – نارىق زاڭى. 2022 جىلى ازىق-ت ۇلىك باعاسى مينەرالدى رەسۋرستار باعاسىنان قىمباتتاپ كەتكەنىن جوعارى ايتتىق.

الەمنىڭ قازىرگى پروبلەماسى – حالىقتى اشىقتىرىپ الماۋ

حالىقتى اشىقتىرىپ الماۋ پروب­لەماسىنىڭ بىزگە دە قاتىسى بار. رەسەي شەكارانى جاۋىپ قويعانى سول ەكەن, قانت داۋى ءبىزدى دە ويلاندىرىپ قويدى.

ەكونوميست-تالداۋشى دەنيس كري­ۆو­شەەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە كوتەرمە-ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ مارتەبەسى, قىزمەتىنە قاتىستى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازا­نىڭ جوقتىعى, مەملەكەتتىك, جەرگى­لىكتى اتقارۋشى ورگاندارى مەن اۋىل­شا­رۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرى جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارى اراسىن­دا ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بولماۋى قىم­با­ت­شىلىقتىڭ الدىن الۋعا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ بەردى.

سودان كەيىنگى نازار اۋداراتىن ەكىنشى ماسەلە – تاۋار وندىرۋمەن اينالىساتىن فەرمەرلەردى قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتۋ ماسەلەسىن, فورۆاردتىق كەلىسىم-شارتتارمەن ساتىپ الۋ تەتىگىن پىسىقتاۋ مەن اينالىم قاراجات ءبولۋدى قاراستىرۋ. مۇنىڭ ءبارى تاۋار ءوندىرۋشى مەن ساتىپ الۋشى اراسىنداعى بايلانىستاردى وڭتايلاندىرادى.

«كوتەرمە بولشەك ساۋدا ورتالىقتارى تۋرالى ماسەلە ءالى جوبا كۇيىندە ەكەنى ايتىلىپ جاتىر. ال كۇزدە ۇسىنىلاتىن جوبانىڭ قانداي باعىتقا باسىمدىق بەرەتىنىن بىلمەيمىز. بىزگە قازىر ماڭىز­دىسى – فەرمەردىڭ بيىلعى ءونىمىن وتكىزىپ, كەلەر جىلعا قور جيناپ الۋ. قازىر الما­تىداعى كەيبىر بولشەك ساۋدا بازارلارىنا تاۋاردى كوتەرمە باعامەن ساتۋ جاعى جەڭىلدەگەنىن بايقاپ ءجۇرمىز. تۇركىستاننىڭ فەرمەرلەرىنىڭ كەلىسىن 60 تەڭگەدەن وتكىزگەن قاربىزى بازارلاردا 100 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. ەگەر اراداعى كوزگە كورىنبەيتىن دەلدالداردى جويساق, بۇل باعا 70 پەن 100 تەڭگەنىڭ اينالاسىندا بولۋى ابدەن مۇمكىن. اراداعى 10 تەڭگە ايىرماشىلىق فەرمەر مەن ساتۋشىنىڭ پايداسىنا قالادى», دەيدى د.كريۆوشەەۆ.

ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بىزگە ينفلياتسيا ءسۇت, ەت ونىمدەرى قاپتاماسى, پوليمەر ونىمدەرى ارقىلى دا كەلىپ جاتىر. وتكەن اپتادا ەل ىشىندەگى ءسۇت ونىمدەرىن شىعارۋمەن اينالىساتىن زاۋىتتار شيكىزاتتان ەمەس, پوليمەر قاپتامالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن جۇمىس توقتاپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. سوندىقتان ساراپشى باعامەن كۇرەستە تار شەڭبەردە بايلانىپ قالماي, جان-جاقتى شارالاردى قاراستىرۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت ءبىرىنشى كەزەكتە پوليمەر تالشىعىن وزىمىزدە ءوندىرۋ ماسەلەسىن قولعا الۋى كەرەك. سول كەزدە قاپتاما ماسەلەسى دە شەشىلەدى, زاۋىتتار دا توقتامايدى.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ءبىز ينفلياتسيانى يمپەراتيۆتىك (اكىمشىلىك) جولمەن رەتتەي المايمىز. كۇنى ەرتەڭ كوتەرمە ساۋدا ورتالىقتارى سالىنعان كۇننىڭ وزىندە سوڭعى ءتۇيىندى تاۋاردى وندىرەتىن ۇسىنۋشى تاراپ شەشەدى. ساۋدا ورتالىقتارىن سالىپ قويىپ, ولاردى ورتالىقتان باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس. وعان ءونىم ساپاسىن تەكسەرەتىن ماماندار كەرەك. قىسقاسى, بۇل ورتالىقتىڭ جۇمىسى تاۋلىك بويى ساعات تىلىندەي توقتاماي, سارتىلداپ جۇمىس ىستەپ تۇرۋى كەرەك. «قازىرگىدەي ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى قاتتى سەزىلىپ تۇرعان كەزدە ساتىپ الۋشىلاردىڭ باسەكەلەستەرى جەتەدى. باسقاشا ايتقاندا, ۇكىمەتكە باسەكە ىشتەن دە, سىرتتان دا تابىلادى. سول سەبەپتى ۇكىمەت تاۋار سا­تىپ الۋ ءۇشىن قوردىڭ كاپيتالىن بارىنشا كوبەيتۋ كەرەك. ەگەر ونىڭ بيۋد­جەتى از بولسا, ءونىم تاعى دا ازىق-ت ۇلىك ترەي­دەرلەرى ارقىلى شەتەلگە اسىپ كەتەدى. سەبەبى قازاقستاندا جينالعان كوكونىس ونىمدەرىنىڭ تەك جارتىسى عانا ىشكى نارىققا, وزگەلەرى وزبەكستان نەمەسە رەسەي ارقىلى شەتەلگە كەتەدى دەگەن اقپارات بار. بۇل جول «كولەڭكەلى» تاسىلگە الدەقاشان كوشكەنى جاسىرىن ەمەس. ۇكىمەتكە كوتەرمە ساۋدا ورتالىقتارىن اشساق, ينفلياتسيانى جەڭەمىز دەپ بوساڭسىپ كەتۋگە بولمايدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى د.كريۆوشەەۆ.

الماتى