ءىرى كومپانيا اكتسيالارىن قالاي ساتىپ الۋعا بولادى؟

QazaqGaz – قاۋقارسىز

الدىن الا جوسپار بويىنشا بيىل قور بيرجالارىندا «ەير استانا» اق جانە «قازمۇنايگاز» ۇك» اق, 2023 جىلى – «KEGOC» اق جانە «QazaqGaz» ۇك اق اكتسيالارىن ورنالاستىرۋ جوسپارلانعان. وسىلاردىڭ ىشىنەن جىل سوڭىنا دەيىن «قازمۇنايگاز» اكتسيالارى IPO-عا شىعارىلادى. بۇل تۋرالى بىرەر اپتا بۇرىن رەسمي تۇردە جاريالاندى. ەندى ناقتى قاشان جانە كومپانيانىڭ قانشا پايىز اكتسياسى جەكە ينۆەستورلارعا ۇسىنىلاتىنى الداعى ۋاقىتتا قوسىمشا حابارلانباق. ال «ەير استانانىڭ» IPO-عا بيىل شىعۋى ءتيىمسىز بولماق. مۇنى «سامۇرىق-قازىنا» باسقارما توراعاسى الماسادام ساتقاليەۆ ايتتى.

«پورتفەلدى كومپانيالار ىشىندە بارىنەن بۇرىن Air Astana IPO-عا دايىن. بىراق قۇرلىقتىڭ ەۋروپالىق بولىگىندەگى قاقتىعىستارعا بايلانىستى تۋىنداعان جاعدايدى باقىلاي وتىرىپ, ەكىنشى اكتسيونەر – BAE Systems-پەن بىرگە Air Astana-نى IPO-عا بيىل شىعارۋدىڭ ءتيىمدى بولا قويماسىن تۇسىندىك. ءبىز كەلەسى ينۆەستيتسيالىق تەرەزەنى كۇتەمىز», دەيدى ا.ساتقاليەۆ.

IPO-عا 2023 جىلى شىعارىلۋعا ءتيىس بولعان QazaqGaz كومپانياسى دا اتالعان مەرزىمگە ۇلگەرمەيتىن ءتۇرى بار. ۇلتتىق كومپانيانىڭ باسقارما توراعاسى سانجار جاركەشوۆ ينۆەستورلارعا باعالى قاعازداردى ۇسىنباس بۇرىن, اۋەلى ءوزىمىز داعدارىستان شىعىپ الايىق دەيدى. ونىڭ سوزىنشە, كومپانيا قازىر دەفولت جاعدايىندا.

«QazaqGaz-دىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا داعدارىسقا قارسى شارالار جۇرگىزىلۋدە. قازىر 22 ملرد تەڭگەگە ارتىق شىعىستار انىقتالدى. كۇن تارتىبىندەگى ەڭ باستى ماسەلە – تاۋارلىق گازعا باعا بەلگىلەۋ جايى. قازىر ونىڭ باعاسى تىم قاتتى تومەندەتىلگەن, سوعان بايلانىستى وندىرۋشىلەر گاز وندىرۋگە ق ۇلىقسىز بولىپ وتىر. بۇرىن قىتايعا گاز ەكسپورتتاپ پايدا تاۋىپ, حالىق ءۇشىن ارنايى باعانى ۇستاپ وتىرساق, قازىر ەكسپورتتايتىن دا گاز قالمادى. بۇل جاعداي ەلدەگى گاز تاپشىلىعىنا الىپ كەلدى. ءاربىر تەكشەدەن ءبىز 11 تەڭگە جوعالتىپ وتىرمىز. سوڭعى بەس جىلدا 587 ملرد تەڭگە كولەمىندە شىعىن جيناقتالعان. بۇدان ءارى وسىلاي جالعاسا بەرەر بولسا, 3 جىلدان سوڭ شىعىنىمىز 1 ترلن تەڭگەگە جەتەدى. ونى قالاي جابامىز؟ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن كومەك سۇراۋعا تۋرا كەلەدى. IPO-عا قولايلى جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە جانە كاپيتالدى تارتۋ تيىمدىرەك بولاتىن ۋاقىتتا شىعۋ كەرەك. 2023 جىل بۇكىل الەمدەگى قارجى نارىقتارى ءۇشىن جاقسى جىل بولادى دەگەنگە سەنىمدى ەمەسپىز», دەيدى س.جاركەشوۆ.

KEGOC كەلەر جىلى شىعادى

ءسويتىپ, ەكى كومپانيانىڭ جۋان بەلى­نەن قويۋ قارا قالامساپپەن سىزىپ تاستادىق. ءۇشىنشىسى – «KEGOC» اق. ەلەكتر جەلىسىن باسقاراتىن ءىرى كومپانيا IPO-عا سوناۋ 2014 جىلى العاش رەت شىعىپ, ءبىر اكتسياسى 505 تەڭگەگە ساتىلعان. اتالعان كوم­پانيانىڭ ەندىگى IPO-سى 2023 جىلعا بەلگى­لەنگەن. كومپانيا سول مەرزىمنەن كەشىك­پەي, اكتسيالارىن ساتىلىمعا شىعارا­تىن سياقتى. ويتكەنى قارجى جانە ەسەپ بو­يىنشا باسقارۋشى ديرەكتور ايگۇل اكىم­باەۆانىڭ ايتۋىنشا, 2014 جىلدان بەرى كومپانيانىڭ ءبىر اكتسياسىنىڭ قۇنى 3,7 ەسە – 505-تەن 1 870 تەڭگەگە دەيىن قىمبات­تاعان.

«سوڭعى ءۇش جىلدا وندىرىستىك جانە قار­جىلىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسىمى بايقالادى. 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تازا تابىس 52,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. كومپانيا اكتسيالارىنىڭ جيىنتىق نارىقتىق قۇنى 370 پايىزعا, 131 ملرد-تان 486 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ, اكتسيونەرلەر تابىسىن ارتتىردى. اكتسيالار قۇنىن ەسەپكە الا وتىرىپ, اكتسيونەرلەردىڭ جالپى كىرىستىلىگىن قارايتىن بولساق, ءوسىم 4,7 پايىزعا جوعارى. ياعني اكتسيالارىمىزدىڭ ءوسىم قارقىنى ينفلياتسيا مەن دوللار كۋرسىنان دا جوعارى», دەيدى ا.اكىمباەۆا.

2014 جىلدان بەرى كومپانيا جالپى سوماسى 188 ملرد تەڭگە ديۆيدەند تولەسە, بىلتىردىڭ وزىندە قاراپايىم اكتسيونەرلەر قالتاسىنا 41,5 ملرد تەڭگە تۇسكەن. وسىعان قاراپ كومپانيا كەلەر جىلى IPO-عا ەش قيىندىقسىز شىعادى دەگەن ءۇمىت بار.

Air Astana IPO-سى كەرەك پە؟

IPO ارقىلى جەرلەستەرىمىزدىڭ قار­جىلىق ساۋاتى كوتەرىلەدى, قور بيرجا­سىنىڭ قىر-سىرىن تاني تۇسەدى. ينۆەس­تيتسيامەن مىندەتتى تۇردە كوستيۋم-شالبار كيىپ, پورتفەل ۇستاعان مىرزالاردىڭ عانا ەمەس, مەكتەپتەگى ۇستازدىڭ دا, ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتىڭ دە, دەمالىسقا شىققان زەينەتكەردىڭ دە اينالىسا الارىن ۇعىنادى. مۇنى بيىل پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا تاپسىرىپ ەدى.

«ەلىمىزدىڭ قاراپايىم ازاماتتارىندا ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الىپ جانە سودان ديۆيدەند الىپ وتىراتىنداي مۇمكىندىك بولۋعا ءتيىس. تەك وسىنداي تاسىلمەن عانا حالىقتىڭ ينۆەستيتسيالىق مادەنيەتى قالىپتاسادى. IPO-عا قاتىسۋ قازاقستاننىڭ بارلىق تۇرعىنى ءۇشىن قولجەتىمدى بولعانى ءجون. ال بۇل ءۇشىن جاڭا تسيفرلىق شەشىمدەر كەرەك», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

IPO – ينۆەستيتسيالىق مادەنيەتتى عانا قالىپتاستىرىپ قويمايدى, سونىمەن بىرگە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەتىن قۇرال. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ – كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ سوڭعى جىلدارى تىم ەركىنسىپ كەتكەندىگى, ونداعى باسى ارتىق شىعىنداردىڭ كوبەيۋى, ءبۇتىن ۇلتتىڭ بايلىعىن ءوز مەنشىگىندەي كورۋ پسيحولوگياسىنىڭ شەكتەن تىس تارالۋى ەدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ۇلتتىق كومپانيالار تيىمدىلىگىنە كۇمانمەن قاراپ, ولاردا ۇلكەن كولەمدە اكىمشىلىك شىعىندار جينالىپ قالعانىن, بۇل – «سامۇرىق-قازىنا» باسشىلىعىنىڭ قاتەلىگى ەكەنىن ايتقان بولاتىن. 

ء«تيىمدى وپەراتسيالىق ورتا مەن كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى قۇرۋدىڭ ورنىنا «سامۇرىق-قازىنا» پورتفەلدىك كومپانيالاردىڭ وپەراتسيالىق جانە ساتىپ الۋ قىزمەتىنە جانە كادر ساياساتىنا تىكەلەي ارالاسۋدى جالعاستىرۋدا. بۇل جاعدايدا قانداي كورپوراتيۆتىك باسقارۋ, قانداي IPO تۋرالى ايتۋعا بولادى؟», دەپ قاتاڭ سىناعان-دى.

مىنە, وسىدان سوڭ «سامۇرىق-قازىنا» پورتفەلدىك كومپانيالارىنىڭ ورە تۇرەگەلىپ, IPO تۋرالى ايتا باستاعانى. سونىڭ وزىندە كوبى دايىن ەمەس. قول سوزىم جەرگە اسپانداعى باعانى قويىپ وتىرعان «ەير استانا» ءالى كۇنگە جۇرەكسىنەدى. ونىڭ لوۋكوستەرى Fly Arystan-نىڭ باعاسى دا, سەرۆيسى دە كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقپايدى. سوعان قاراماستان بيلەتىنىڭ قۇنى شارىقتاپ تۇر. قايتكەندە دە ۇپايى تۇگەل. بىراق ەلگە قارايىق, جۇرت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەيىك دەپ جاتقانىن بايقامايسىڭ. «سامۇرىق-قازىنا» دا ولاردى الپەشتەۋىن دوعارمايدى. اكتسيونەردىڭ وسىنشاما اياۋشىلىعىن تۋعىزعان «ەير استانانىڭ» نەندەي قۇدىرەتى بار؟ ءارى-بەرىدەن سوڭ تاپ وسى كومپانيا IPO-عا شىعا قالعان كۇندە ونىڭ اكتسياسى بىزگە قاجەت پە؟ قازاقستان اۋە نارىعىنداعى مايلى سۇيەكتى ەش باسەكەسىز جالعىز ءوزى ءمۇجىپ وتىرعان كومپانيانىڭ اكتسياسىن ساتىپ الىپ, نە قىزىق كورمەكپىز؟ اكتسيادان پايدا تابۋ ءۇشىن, كومپانيا جۇمىسىنىڭ العا باسۋىن تىلەۋ كەرەك قوي. ازاماتتارىنىڭ تاعدىرى مەن تالاپ-تىلەگىنە ءماۋ دەپ قايىرىلمايتىن كومپانيا اكتسياسىنان پايدا تابۋ – سەنىڭ دە سول كومپانيا سويىلىن قوسىلا سوققانىڭدى اڭعارتسا كەرەك (ولار نارىقتاعى باسەكەنى جەڭىپ, جولاۋشىلار كوڭىلىنەن شىعىپ, سوسىن بارىپ بيرجاعا كەلسە ءبىر ءسارى). ارينە, اۋە كومپانياسى IPO-سىنا قاتىسۋ اركىمنىڭ ءوز شارۋاسى, بىراق مۇنىڭ دا وسىنداي ەكى قىرى بار ەكەنىن اڭعارۋ ارتىق بولماس. بۇل ءبىر وي. ەكىنشى وي – ءيا, ءدال وسى كومپانيانىڭ اكتسياسىن ساتىپ الۋ قاجەت ەكەن. سەبەبى سول – اكتسياسىن يەلەنۋ ارقىلى ءسىز سول كومپانيانىڭ اكتسيونەرى بولاسىز. تيىسىنشە, اكتسيونەر رەتىندە تالاپ ەتۋگە تولىق قۇقىلىسىز. بالكىم, وسى IPO-دان كەيىن «ەير استانانىڭ» ۇياتى ويانار, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارىلار... 

مۇناي باعاسى تۇسپەسىن دەپ تىلە

IPO-عا بيىل سەنىمدى تۇردە اياق باسقالى وتىرعان كومپانيا – «قازمۇنايگاز». كومپانيا اكتسيالارىن باستاپقى جاريا ورنالاستىرۋ KASE جانە AIX بيرجالارىندا جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل – قاراپايىم ازاماتتار ءۇشىن تاماشا مۇمكىندىك. «قازمۇنايگاز» باسقارما توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى داۋرەن قاراباەۆتىڭ سوزىنشە, اكتسيالاردى ورنالاستىرۋ ينۆەستي­تسيالىق بانكتەردىڭ ۇسىنىستارى جانە «قاز­مۇناي­گاز» بەن ساتۋشى اكتسيونەرلەر اراسىنداعى تالقىلاۋلار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى.

ء«بولۋ كەزىندە بارلىق مۇددەلى تاراپ­تاردىڭ مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىن ساقتاۋدى ەسكەرە وتىرىپ, بولشەك ينۆەستورلارعا باسىمدىق بەرۋ جوسپارلانۋدا. «قاز­مۇنايگاز» بەن «سامۇرىق-قازىنا» جوعارى ساپالى, ارتاراپتاندىرىلعان ينۆەس­تورلىق بازانى قۇرۋعا مۇددەلى جانە قازاقستاننىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان قور نارىعىندا ۇزاق مەرزىمدى قاتى­سۋدى ماقسات ەتەدى», دەيدى د. قاراباەۆ.

كومپانيانىڭ بەدەلى مەن جيعان-تەر­گەنىنە كۇمان كەلتىرمەيمىز. 2021 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شوعىر­لاندىرىلعان اكتيۆى 31,6 ملرد دوللارعا جەتتى. 21,7 ملن توننا مۇناي مەن گاز كون­دەنساتىن ءوندىردى. بۇل – ەلدەگى مۇناي مەن گاز ءوندىرىسىنىڭ 25 پا­يىزى. دەسە دە الۋان ءتۇرلى تاۋەكەل بولماي تۇرمايدى. پاندەميا نەمەسە گەوساياسي احۋالعا بايلانىستى مۇناي باعاسى كۇرت قۇلدىراپ كەتۋى ىقتيمال. نە بولماسا, كتك مىسالى سەكىلدى, مۇناي ەكسپورتتاۋ ماسەلەسىندە كولدەنەڭ كەدەرگىگە تاپ بولامىز. ونداي جاعدايدا كومپانيا اكتسيالارىنىڭ قۇلدىراپ كەتۋ قاۋپى بار. بىراق «قازمۇنايگاز» وكىلدەرى بارلىق تاۋەكەلدى الدىن الا زەردەلەيمىز, ترانسپورتتىق مارشرۋتتاردى جەتىلدىرىپ, دامىتامىز دەپ وتىر.

قايتكەندە دە جەكە ينۆەستورلاردىڭ «قازمۇنايگاز» اكتسياسىنان زيان شەگۋى ەكىتالاي دەپ قورىتايىق. ويتكەنى مۇناي باعاسى تۇراقتالدى, ءوسىم بار. كتك تاۋەكەلىن جوققا شىعارمايمىز, بىراق قازاقستان مۇناي ەكسپورتتاۋ باعىتتارىن ارتاراپتاندىرۋعا بەلسەندى كىرىستى جانە وسى رەتتە ترانسكاسپي مارشرۋتىن جولعا قويۋعا كۇش سالىپ جاتىر. دەمەك ۇزاق-مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا كومپانيا اكتسيا­سىن يەلەنۋ پايدالى بولماق.

اكتسيا ساتىپ الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

ونىڭ ەش قيىندىعى جوق. ءبىلۋىڭىز كەرەك نەگىزگى ءۇش ءتاسىل بار. ادەپكىسى – كادىمگى بروكەرلىك شوت اشۋ ارقىلى ينۆەستور اتانۋ. ول ءۇشىن قور نارىعىندا جۇمىس ىستەۋگە رەسمي رۇقساتى (ليتسەنزياسى) بار بروكەرلىك كومپانيامەن كەلىسىمشارت جاسايسىز, ولار ارنايى بروكەرلىك شوت اشادى, ءسويتىپ, ءسىز بيرجا ويىنشىسى اتاناسىز. كومپانيا اكتسيالارىن ساتىپ الۋدى ءسىزدىڭ اتىڭىزدان سول بروكەرلەر جۇزەگە اسىرادى. ەكىنشىسى – «قازپوشتا» كومەگىمەن ينۆەستور اتانۋ ءۇشىن ءوتىنىم بەرە الاسىز. كەز كەلگەن ازامات 721 نومىرىنە قوڭىراۋ شالىپ نەمەسە وزىنە جاقىن جەردەگى «قازپوشتا» بولىمشەسىنە بارىپ, اكتسيا الۋ ءۇشىن تىكەلەي جازىلىم جاساۋى قاجەت. ءۇشىنشىسى, تيىسىنشە ەڭ وڭتايلىسى – Tabys ءموبيلدى قوسىمشاسىن جۇكتەپ الىپ, تىركەلۋ. ياعني سىزگە بروكەردىڭ دە, «قازپوشتانىڭ» دا كومەگى قاجەت بولمايدى, دەرەكتەرىڭىزدى (اتى-ءجونىڭىز, جەكە كۋالىك پەن بانك كارتوچكاسى مالىمەتتەرى) ەنگىزەسىز. ءسويتىپ, تىكەلەي جازىلىپ, ەميتەنتتىڭ (قۇندى قاعاز شىعاراتىن ۇيىم – رەد.) نەمەسە اكتسيونەردىڭ تىكەلەي وزىنەن اكتسيا ساتىپ الاسىز.

قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمام­بە­توۆتىڭ ايتۋىنشا, اكتسيا ساتىپ الۋ كەزىندە مۇقيات بولعان ءجون جانە ءبىر عانا اكتسيانى ساتىپ الۋدىڭ ءوزى سىزگە جەتكى­لىكتى بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى قور نارىعى توسىنسىيلارىن بولجاپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر اكتسيانىڭ ءوزى-اق شارىقتاپ ءوسىپ, پايدا استىندا قالدىرۋى بەك مۇم­كىن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, «قاز­مۇنايگاز» نارىققا ءوز اكتسياسىنىڭ شامامەن 5 پايىزداي مولشەرىن شىعارماق. وسىنىڭ ءوزى جەكە ينۆەستورلار ءۇشىن تىم ۇلكەن كولەم بولماق. ەكونوميست مەرۋەرت ماحمۇتوۆانىڭ ەسەپتەۋىنشە, قازىر KASE جۇيەسىندە 132 مىڭ قاتىسۋشى تىركەلگەن. بۇل – ەلدەگى ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتاردىڭ 2 پايىزى. ەگەر IPO ءساتتى وتكەرىلسە, اتالعان كورسەتكىشتى 10 پايىزعا جەتكىزۋگە بولادى.

«IPO – ابىروي وتكەلى» دەپ بەكەر اتا­مادىق. ءبىر قاراعاندا جاي عانا قارجىلىق قۇبىلىس, قور نارىعىنىڭ كەزەكتى شاراسى سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. شىنداپ كەلگەندە, بۇل – ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ەتەك-جەڭىن جيىپ, ەل الدىنداعى ماقساتى مەن مۇددەسىن ەسىنە تۇسىرەر, قۇر ءتۇسىرىپ قويماي, سونى ورىنداۋعا كۇش سالار ءساتى. ال قاراپايىم ازاماتقا اكتسيا ساتىپ الماس بۇرىن, ساتىپ الۋ كەزىندە جانە ساتىپ الۋدان كەيىن ء«وزىنىڭ ينۆەستيتسيالىق, قارجىلىق ساۋاتىن ۇدايى ارتتىرىپ وتىرۋ» دەيتىن ەرەكشە مىندەت جۇكتەلەدى. قور نارىعى كىرىستىلىككە ەشقاشان كەپىلدىك بەرمەيدى. ءسىز ايرىقشا اڭعارىمپازدىق, ساۋاتتى ءبىلىم جانە سەنىمدى مامانداردىڭ كەڭەسىمەن عانا تابىستى بولا الاسىز. دەمەك بۇل ءسىز ءۇشىن دە ابىروي وتكەلى بولماق.