باسپانا ساتىپ, پايدا تاپقاندار سالىقتان جالتارا المايدى

قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەم­لەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى باس­قار­ما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اينۇر سارتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتۋ – م ۇلىكتىك كىرىس بولىپ ەسەپ­تەلەدى دە سودان سالىق ۇستالادى. بۇل سالىق ءتۇرى سالىق جۇيەسى قا­لىپتاسا باستاعان تۇستان ەنگى­زىلگەن. ماسەلەن, 1995 جىلعى «سالىقتار مەن بيۋدجەتكە باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» زاڭ­دا «جەكە تۇلعانىڭ م ۇلىكتىك تابىسى» ۇعىمى قولدانىلعان. وسى زاڭعا سايكەس جەكە تۇلعا جىلجىمايتىن مۇلكىن ساتسا, ول تابىس تاپقان بولىپ ەسەپتەلەدى دە مەملەكەتكە تۇسكەن كىرىسىنەن سالىق تولەۋگە ءتيىس. «بىراق ول ۋاقىتتا سالىق سالۋدىڭ پروگرەسسيۆتى ستاۆكاسى قولدانىلعان, ياعني تابىس نەعۇرلىم جوعارى بولسا, سوعان سايكەس سالىق ستاۆكاسى دا جوعارى بولدى. كەيىن ەلى­مىزدىڭ سالىق جۇيەسىنە ۇلكەن وزگەرىستەر ەندى. ونىڭ ءبارى وزىق شەتەلدىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ جاسالدى. جالپى, سالىق جۇيەسىندەگى كەز كەلگەن رەفورمالار الدىمەن مەملەكەتتىڭ بيۋد­جەتىن ۋاقتىلى تولىقتىرۋ ارقىلى ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, سودان كەيىن كاسىپكەرلەردىڭ سالىق مىندەتتەمەسىن ورىنداۋدا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن جاسالاتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. بۇل رەتتە, ارينە, ادىلەتتىلىك ءپرينتسيپىنىڭ ساقتالۋىنا باسا نازار اۋدارىلادى», دەيدى ا.سارتاەۆا.

ەل ۇكىمەتى 2017 جىلدان باس­تاپ, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى وت­كىزۋ كەزىندە ساتىپ الۋ مەن ساتۋ باعاسى اراسىنداعى ايىرمانىڭ 10%-ى كولەمىندە جەكە تابىس سالىعىن سالۋدى باستادى. ساراپ­شىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ءبىر جاعىنان ءتيىمدى. ويتكەنى 2000 جىلداردان كەيىن قۇرىلىستىڭ قارقىندى جۇرگىزىلۋىنە بايلانىستى تۇرعىن ءۇيدى الىپ-ساتۋمەن اينالىساتىن سپەكۋليانتتار كوبەيىپ كەتتى. اسىرەسە, ەلوردادا بۇل جاعداي شەگىنە جەتتى. قازىر دە باس شاھار پاتەر ساتۋدان تۇسكەن سالىق جاعىنان رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى قاتاردا تۇر. جاقىندا 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان قالالىق بيۋدجەتتىڭ جوباسىن تالقىلاعان قوعامدىق كەڭەس وكىلدەرى ەلوردادا ايىپپۇلداردان تۇسكەن تۇسىمدەر 2 ملرد تەڭگە بولسا, باسپانا ساتۋدان تۇسكەن سالىق 5 ملرد تەڭگەگە جەتكەنىن حابارلادى. دەمەك, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى الىپ-ساتۋ جاعىنان ەلوردالىقتار ءالى دە دەس بەرەر ەمەس.

كەزىندە كەيبىر پىسىقايلار كەپىلگە قويىلعان م ۇلىكتى اۋكتسيوندار ارقىلى ارزانعا الىپ, ونى قىمبات باعاعا وتكىزدى. ال ارادا تۇسكەن پايدانى ەشقانداي سالىقسىز, شىعىنسىز قالتاسىنا باسىپ الدى. سوندىقتان دا ۇكىمەت تۇرعىن ءۇيدى ساتۋدان تۇسكەن كىرىستەن سالىق الۋدى ەنگىزدى. بۇل سالىق ءتۇرى سپەكۋليانتتارعا ءبىرشاما توقتاۋ بولعانى انىق.

بىراق جىلجىمايتىن م ۇلىك سالىعىنان جالتارعىسى كەلىپ, نەبىر ايلا-شارعىلارعا بارا­تىندار بار. زاڭگەر ايشات ءۋاليوللونىڭ ايتۋىنشا, كەي­بىر ازاماتتار سالىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن ءۇيدى ساتپايمىن, سىيعا تار­تامىن نەمەسە ءۇي الماسا­مىز دەپ كورسەتەدى. بىراق – بۇل دا قاۋىپتى. ويتكەنى ءبىراز ۋاقىت­تان كەيىن پاتەردى «سىيعا ال­عان» نەمەسە «سىيعا بەرگەن» ادام كەلىسىمشارتتى بۇزا سالۋى مۇمكىن. سوندىقتان زاڭگەر سالىقتى تولەگەن دۇرىس, دەيدى. «ەگەر تۇرعىندار سالىق تولەگىسى كەلمەسە, وندا باسپانانى ساتىپ العان كۇننەن باستاپ, ءبىر جىلدان كەيىن ساتۋى كەرەك. وندا م ۇلىكتەن تۇسكەن كىرىستەن سالىق ۇستالمايدى. سوندىقتان سالىق تولەگىڭىز كەلمەسە, وندا ءبىر جىلدى اسىقپاي كۇتكەن ءجون. ۋاكىلەتتى ورگانعا تىركەلگەن كۇننەن باستاپ ءبىر جىل مەرزىم بىتكەننەن كەيىن ءۇيدى ساتساڭىز, سالىقتان بوساتىلاسىز», دەيدى زاڭگەر.

جالپى, تۇرعىن ءۇي ساتقاننان تۇسكەن تابىس باسقا ەلدەردە دە بار. سالىق ورگانىنىڭ وكىلى ا.سارتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, كوپ ەلدەردە بۇل سالىقتى كاپيتال وسىمىنەن الىناتىن سالىق رەتىندە قاراستىرادى. ونىڭ ماقساتى – سپەكۋلياتيۆتىك سيپاتتاعى مامىلەلەردىڭ مولشەرى مەن تابىستىلىعىن ازايتۋ. ال تابىس ءۇيدىڭ ساتۋ باعاسى مەن ونىڭ نارىقتىق باعاسىنىڭ ايىرماسىمەن انىقتالادى. مىسالى, ۇلىبريتانياداعى جەكە تۇلعالاردىڭ تابىس سالىعىنىڭ ستاۆكاسى 20-45% ارالىعىندا ەكەن. «الىسقا بارماي-اق, مىسال رەتىندە كورشىلەس رەسەيدى ايتايىق. ونداعى سالىق ستاۆكاسى – 13%. سالىق سالۋ ءۇشىن قاراستىرىلاتىن ۋاقىت, ياعني ءۇيدى ساتىپ العان ۋاقىتتان باستاپ ونى ساتقانعا دەيىنگى ۋاقىت – 3 جىل مەن 5 جىلدى قۇرايدى. مىسالى, رەسەي ازاماتتارى مۇراگەرلىككە نەمەسە سىيعا پاتەر الىپ, ونى 3 جىل وتپەي ساتسا, العان تابىسىنان 13% ستاۆكامەن سالىق تولەۋگە ءتيىس. سالىستىرمالى تۇردە الساق, ەلىمىزدە سالىق ستاۆكاسى تومەنىرەك, ياعني ول 10%-دى قۇرايدى. ودان بولەك سالىق سالۋ ءۇشىن قاراستىرىلاتىن ۋاقىت تا 3 ەسەگە قىسقا, ياعني نەبارى – 1 جىل. بىزدە ءۇيدى العان ۋاقىتتان ساتقانعا دەيىنگى ۋاقىت 1 جىلدان 1 كۇن وتسە بولدى, سالىق سالىنبايدى. ياعني وسىنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ ازاماتتارى ءۇشىن سالىق سالۋ نەعۇرلىم جەڭىلدەتىلگەنىن بىلدىرەدى», دەيدى مامان.

قىسقاسى, سالىق تولەۋ – ءار ازاماتتىڭ مىندەتى. سالىقشىلار ۋاكىلەتتى ورگانداردان الىنعان دەرەكتەر نەگىزىندە ازاماتتارعا حابارلامالار جىبەرىپ, سالىق تولەۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتەدى. حابارلاما العان جەكە تۇلعا ونى ورىنداۋ ءۇشىن سالىقتىق دەكلاراتسيانى تاپسىرىپ, 10% ستاۆكامەن تابىس سالىعىن تولەۋى قاجەت.

مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى 2019, 2020, 2021 جىلدارى جانە 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە 8,9 ملرد تەڭگە ءوندىرىپ العان.

م ۇلىكتىك تابىستان ەڭ كوپ سالىق الماتى قالاسىنىڭ ازاماتتارىنان – 2,5 ملرد تەڭگە, ەكىنشى نۇر-سۇلتان قالاسىنان (1,8 ملرد تەڭگە) ءتۇسىپتى. الماتى وبلىسىنان – 1,6 ملرد تەڭگە, شىمكەنت قالاسىنان – 718 ملن تەڭگە.

«جالپى, پاتەر ساتقاننان تاپقان تابىستان تۇسەتىن سالىق تولەم كوزىنەن ۇستالمايتىن جەكە تابىس سالىعىنا («101202» دەگەن بيۋدجەتتىك سىنىپتاما كودىنا) تۇسەدى. 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, تولەم كوزىنەن ۇستالمايتىن جەكە تابىس سالىعىنان 52,8 ملرد تەڭگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە كىرىس رەتىندە تۇسكەن. ال 2022 جىلدىڭ تەك ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا بۇل سالىق ارقىلى ەل قازىناسى 86,6 ملرد تەڭگەگە تولىقتى. اتال­عان سالىق سوماسىندا جەكە كاسىپكەرلەردىڭ كاسىپكەرلىك تابىسىنان تولەيتىن سالىعى دا بار», دەيدى ا.سارتاەۆا.