قالا كوشەلەرىندە ەلەكترساموكاتپەن زۋلاي جونەلگەندەرگە كوز ۇيرەنە باستادى. العاشقىدا قىزىعا قارايتىن ەدىك. كەيىنگى كەزدە «ساموكات» تىزگىندەگەندەردىڭ قاتىسۋىمەن جول-كولىك اپاتتارى جيىلەپ كەتتى. ءتارتىپ ساقشىلارى دا ونى تىزگىندەگەندەرگە جىلى قاباق تانىتپايدى. بىلتىر ەلىمىزدە ەلەكترساموكاتتاردىڭ قاتىسۋىمەن 68 وقىس وقيعا ورىن الىپ, 1 ادام قازا تاپقان, 70 كىسى جاراقاتتانعان. ال جىل باسىنان بەرى 41 وقيعا تىركەلىپ, ءبىر ادام جان تاپسىرىپ, 40 ادام زارداپ شەككەن.
جۇرمەيتىن جەرى جوق...
الىستان مىسال ىزدەپ كەرەك ەمەس. وسىدان 4-5 كۇن بۇرىن الماتى قالاسىندا ساموكات مىنگەن ايەل كولىك ەسىگىنە سوعىلىپ, اۋرۋحانادا قايتىس بولدى. 27 جاستاعى قىز ەلەكترساموكاتپەن جولدا كولىك اراسىمەن كەلە جاتقان. كەنەتتەن «Nissan Patrol» كولىگىنىڭ ەسىگى اشىلعان. سول كەزدە ساموكات مىنگەن قىز توقتاپ ۇلگەرمەي قاتتى جىلدامدىقپەن ەسىككە سوعىلعان. جاراقات العان قىز دەرەۋ اۋرۋحاناعا جەتكىزىلگەنىمەن, بىرنەشە ساعاتتان كەيىن قازا تاپتى.
ەلەكترساموكات ساتىپ الۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ جاعدايى كەلە بەرمەسە دە, جىل سايىن قالا كوشەلەرىندەگى ونى تىزگىندەگەندەردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. اتالعان كولىك قۇرىلعىسى ءاۋ باستا كوبىنە الماتىلىقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا يە بولعان-دى. بۇل تۇسىنىكتى دە. كەپتەلىستەن قۇتىلۋدىڭ امالى عوي. مۇنداي وڭتايلى مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەيتىن پىسىقاي كاسىپكەرلەر ساموكاتتاردى جالعا بەرۋ ورىندارىن اشۋعا اسىقتى. الماتىلىقتار جاپپاي Eleven, Ozim, Jet سەكىلدى ەلەكترساموكاتتاردى جالعا الا باستادى. كولىك كەپتەلىسى ەلوردالىقتاردىڭ دا جۇيكەسىنە اسەر ەتىپ, باس قالانىڭ تۇرعىندارى دا ساموكاتپەن سابىر ساقتاۋعا ۇمتىلدى.
ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانى ارتسا, جەر ماسەلەسى الدان شىعاتىنىن بىلەمىز. سول سەكىلدى «ساموكاتتاردىڭ» سانى ارتقان سايىن پروبلەمالار دا تۋىنداي باستادى. اسىرەسە جول-كولىك وقيعالارى جيىلەپ كەتتى. بۇل پروبلەما قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ, سوڭعى 3 جىل بويى بارلىق تاراپتان ۇسىنىس-تىلەك اعىلعان. بىلتىر سەناتور نۇرتورە ءجۇسىپ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ەلەكترساموكات, گيروسكۋتەر تەك ولاردىڭ يەلەرىنىڭ عانا ەمەس, جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتقان ەدى.
– وزدىگىنەن جۇرەتىن ماشينالاردىڭ جىلدامدىعى وتە جوعارى جانە ول تروتۋاردىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە پايدا بولۋى مۇمكىن. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى مۇنداي قۇرىلعىلاردىڭ قاتىسۋىمەن بولعان وقيعالاردىڭ رەسمي ستاتيستيكاسىن جۇرگىزبەيدى. ەلەكترساموكاتتار, ساموكاتتار, گيروسكۋتەرلەر قازىر ازاماتتاردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايعا تاپ بولدى. ۆەدومستۆولىق دەرەكتەر بويىنشا 8 ايدا وسىنداي قۇرىلعىلاردىڭ قاتىسۋىمەن 387 وقيعا تىركەلدى, 25 ادام قازا تاپتى, 411 ادام جاراقات الدى, – دەدى ن.ءجۇسىپ.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, «جول قوزعالىسى تۋرالى» زاڭنىڭ 64-بابىنا سايكەس اتالعان قۇرىلعىلار ۋاكىلەتتى ورگاندا مەملەكەتتىك تىركەۋگە جاتپايدى. قازىرگى ۋاقىتتا نورماتيۆتىك اكتىلەردە وسى تيپتەگى قۇرىلعىلاردىڭ جىكتەلۋى جوق. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەلەكترساموكاتتارىن كەز كەلگەن كولىك قۇرالىنا, مىسالى, موپەدتەرگە نەمەسە سكۋتەرلەرگە تاعايىنداۋ بىرقاتار تەحنيكالىق ايىرماشىلىق پەن پايدالانۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى.
– كەدەن وداعىنىڭ دوڭعالاقتى كولىك قۇرالدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى تەحنيكالىق رەگلامەنتىنە سايكەس, جالپىعا ورتاق پايدالانىلاتىن جولداردا پايدالانۋعا ارنالعان كەز كەلگەن كولىك قۇرالى جاقىن جانە الىس جارىقپەن, جارىق شاعىلىستىرعىشتارمەن, بۇرىلۋ كورسەتكىشتەرىمەن, گاباريتتى جارىقتاندىرۋمەن, تەجەگىش سيگنالىمەن, سپيدومەترمەن جانە ءبۇيىر اينالارمەن جاراقتاندىرىلۋعا ءتيىس. بىزدە ولاردىڭ ەشقايسىسى جوق, قالاي؟
كورسەتىلگەن قۇرىلعىلارعا ءتيىستى جىكتەۋدىڭ جانە تەحنيكالىق تالاپتاردىڭ بولماۋى مۇنداي قۇرالداردى باسقاراتىن تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن زاڭنامالىق تۇردە بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. سونداي-اق تەحنيكالىق رەتتەۋدىڭ قاجەتتى ادىستەرىن, نارىقتاعى اينالىم نەمەسە پايدالانۋعا بەرۋ قاعيدالارىن, قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن, سايكەستىكتى باعالاۋ راسىمدەرىن, تاڭبالاۋدىڭ بىرىڭعاي تالاپتارىن بەلگىلەۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى ەلەكتر ساموكاتتارىن اكەلۋ مەن قاۋىپسىز پايدالانۋدى قۇقىقتىق رەتتەۋ قاجەت دەپ سانايمىز, – دەگەن ەدى ن.ءجۇسىپ.
قازىر ستاندارت ءازىر
بۇگىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەلەكترساموكاتتاردىڭ قوزعالىسىن رەتتەيتىن ستاندارتتى ازىرلەپ ۇلگەرگەن. اتاپ ايتساق, 1 شىلدەدەن باستاپ ەلىمىزدە ەلەكتروساموكاتتاردىڭ تەحنيكالىق سيپاتتاماسىن انىقتايتىن ۇلتتىق ستاندارت كۇشىنە ەندى. ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ورگاندار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, ۋربانيستەر, قاراپايىم تۇرعىندار تاراپىنان ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتقان كورىنەدى.
ءىىم اكىمشىلىك پوليتسياسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاندوس مۇراتاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتىنىشتەر ءجىتى نازارعا الىنىپ, جىل سوڭىنا دەيىن زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا ناقتى قادامدار جاسالماق. ءبىر انىعى, ەندىگى جەردە 16 جاسقا تولماعان جاسوسپىرىمدەر ساموكاتتى تىزگىندەي المايدى. ساموكاتتاردىڭ جارىقتاندىرىلۋى دا – باستى نازاردا.
– ەلەكترساموكاتتاردىڭ ورتاشا جىلدامدىعىنا قاتىستى ماسەلە بار. بۇل ماسەلە ءبىرىنشى جىل تالقىلانىپ جاتقان جوق. اتالعان پروبلەما الماتىدا باستالدى. سەبەبى قالانىڭ باسىم بولىگى ەلەكترساموكات قولدانۋشىلارى اتاندى. ءبىز 3 جىل كولەمىندە بۇل تۇيتكىلدى تالقىلاپ, زاڭ جۇزىندە وزگەرىس ەنگىزۋدى ءجون كوردىك. ەلەكترساموكاتتارعا قاتىستى ستاندارت قابىلداۋدى دۇرىس دەپ سانادىق. جىل سوڭىنا دەيىن جول قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭدارعا جانە اكىمشىلىك كودەكسكە وزگەرتۋلەر ەنگىزەمىز.
«ساموكاتتاردىڭ» تۇرلەرى, جۇرگىزۋشىسىنە بەرىلەتىن مارتەبە جانە ونىڭ مىندەتتەرى مەن قۇقىعى سەكىلدى تالاپتار كورسەتىلەدى. بۇل نورمالاردى باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعام بەلسەندىلەرى تالقىلايدى. ەلەكترساموكاتىن قولدانۋشىلاردان جۇرگىزۋشى كۋالىگى سۇرالمايدى. الايدا ساموكات ايداۋشىلار جولعا, قوعامدىق كولىك جولاعىنا شىقسا, جاسى 16-عا تولۋى كەرەك. ەلەكترساموكاتتاردا مىندەتتى تۇردە جارىق بولۋى قاجەت. قالعان تالاپتاردى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەزىندە تالقىلايمىز, – دەدى ج.مۇراتاليەۆ.
جالعا بەرەتىندەردىڭ جاعدايى جاقسى
ەلەكترساموكاتتاردىڭ قوزعالىسىن رەتتەيتىن وزگەرىستەر ونى جالعا بەرەتىن كومپانيالارعا سالقىنىن تيگىزبەيتىن سياقتى. الەۋمەتتىك جەلىلەردى شولىپ وتىرىپ, Jet Sharing ەلەكترساموكاتتاردى جالعا بەرۋ كومپانياسى باسشىلىعىنىڭ پىكىرىن كوزىمىز شالدى. «جاڭا ستاندارت حالىقارالىق تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن سوڭ يەلىگىمىزدەگى ەلەكترساموكات قۇرىلىمىنا وزگەرىس قاجەت ەمەس. سەبەبى ءبىزدىڭ كومپانيا ەڭ زاماناۋي شەرينگتىك ساموكاتتاردى پايدالانادى. ول سيگنالدىق دىبىسپەن جابدىقتالعان, ەڭ جوعارى جىلدامدىق 25كم/ساع-پەن شەكتەلگەن. سوندىقتان ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ەشقانداي جاڭالىق ەنگىزىلمەيدى», دەيدى كومپانيا باسشىلىعى.
Jet Sharing ساموكاتتارى قازاقستان, گرۋزيا, ارمەنيا, سەربيا, بەلارۋس, قىرعىزستان ەلدەرىندە قىزمەت كورسەتەدى. ەلىمىزدە 300 مىڭنان اسا پايدالانۋشىسى بار ەكەن. كومپانيا باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قالالاردىڭ كولىك جۇيەسىندە ەلەكترساموكاتتار وزىندىك ماڭىزعا يە. كومپانيا وكىلدەرى الماتى قالاسى بۇعان دالەل بولا الادى دەپ ەسەپتەيدى. بىراق نۇر-سۇلتان قالاسىندا ۆەلوينفراقۇرىلىم ەندى دامىپ جاتقاندىقتان, ەلەكترساموكاتتى قالانىڭ كولىك جۇيەسىنە تولىققاندى ەنگىزۋ ازىرگە قيىنعا سوعىپ تۇر. ءىرى قالالاردا ساموكاتتاردىڭ قاجەتتىلىگى قالا تۇرعىندارىنىڭ سانىنا قاراي ەسەپتەلەدى ەكەن. مىسالى, ينفراقۇرىلىمى قاتتى دامىماعان تۇركيادا «200 تۇرعىنعا – 1 ساموكات» فورمۋلاسى قولدانىلادى. ال ەۋروپا ەلدەرىندە 100-140 تۇرعىنعا ءبىر ەلەكترساموكاتتان كەلەدى.
قورىتا ايتساق, ەلەكترساموكاتتاردىڭ قوزعالىسىن رەتتەيتىن زاڭ جوباسى دەر كەزىندە قابىلدانباق. ارينە, بۇل ماسەلە ەرتە قولعا الىنعاندا بالكىم بىرنەشە ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالار ما ەدىك, كىم ءبىلسىن؟! ايتسە دە, ەشتەن كەش جاقسى. «ساموكاتقا» ارنايى جول سالىنبايتىنى بىردەن ايتىلدى. ەندەشە, قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىراتىن قادامدارعا بارعان ءجون. ءوز دەنساۋلىعى بىلاي تۇرسىن, وزگەنىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونەتىنىن ەسكەرسەك, زاڭ جوباسىندا شيكىلىككە جول بەرىلمەيدى دەپ سەنەمىز.